көр сөрүүдүй
Ойуур иһэ улаханнык сөрүүтүйдэ. Софр. Данилов. Түүн лаппа сөрүүтүйбүтэ. Индия кэпс.

сөрүүдүй диэн курдук
Салгын арыый сөрүүкүтүйбүт. Н. Габышев
Күн-дьыл сөрүүкүтүйэн барбыта. С. Окоёмов
Төһө да Саар Көстөкүүн күнэ буолбутун иһин, киэһэнэн салгын сөрүүкүтүйэ быһыытыйда. А. Кондратьев

сөрүүдүй диэн курдук
Киэһэлик күн уота мөлтүүр, түүнүн сөрүүнсүйэр. В. Гольдеров
Күндьыл сөрүүнсүйдэҕинэ, куйаас хаһан түһэрин көһүтэрбитигэр сэниэбит эстэр. Сэмээр Баһылай
Дьиэ иһэ эмиэ биллэрдик сөрүүнсүйбүт. П. Аввакумов

сөрүүдүй диэн курдук
Күн киирэн сөрүүкүйбүт. Н. Лугинов
Салгын сөрүүкүйбүт. Н. Якутскай
Арай хаамсан иһэр буол …… сөрүүкүйбүт быллаардаах чараҥнарынан кулуһун курдук синньигэс-синньигэс кыысчааны кытта куустуһан баран! Далан

сүүрүктээ диэнтэн бэй
туһ. Уохтаах-уордаах Тоҥмот өрүс буолан Күлгэдийбэт күүстээх Көй сүүрүктэнэн уста турар. С. Зверев
Дохсун сүүрүктэнэн доллоһуйа устар кэмнэрэ буолуо. П. Филиппов. Күндэ эбэ ийэкэм Күрүлүү-барылыы долгуннуран, Бадылыйа баһыгырыы сүүрүктэнэн, Арылыйа-будулуйа турара Самныбыт санааны сайыннарар, Сөрүүдүйбүт сүрэҕи сэргэхситэр. Н. Түгүнүүрэп

туохт.
1. Итииргээбит, тириппит эккин-сииҥҥин сойут (хол., күлүккэ, сөрүүн дьиэҕэ). ☉ Освежиться, охладиться (напр., в тени)
«Сүҥкэн маспыт күлүгэ Сөрүүнэ бэрдин!» — дэһэҥҥит, Сөрүүкүүр буолуҥ эһиги. Эллэй
Ылдьаа оҕонньор сөрүүкээн көхсө кэҥиир, хараҕа сырдыыр. Н. Якутскай
Отчуттар сорохторо дьиэҕэ киирэн сөрүүкүү олордулар. А. Бэрияк
2. Сөрүүдүй, сөрүүн буол, тымныйа быһыытый. ☉ Остыть, охладиться (напр., о воде)
Умайбыт сир сөрүүкээтэ, Умунна куйаас кутаатын. Күннүк Уурастыырап
Күһүн уу сөрүүкээбитин кэннэ собо үчүгэйдик тутар буолбута. И. Федосеев
Күнүс күн уотуттан умайбыт сир түүн үөһүгэр эрэ сойон дьиҥнээхтик сөрүүкээтэ. М. Шолохов (тылб.)

аат., кэпс.
1. Сүөһү иигэсааҕа мунньустубута. ☉ Навоз вперемешку со скотской мочой, нечистоты
Дьиэ иһэ сөрүүдүйэн туманнанар, хотонтон сүптүр сыта аҥылыйа турара. Н. Түгүнүүрэп
2. үөхс. Куһаҕан саҥнаах киһи. ☉ Человек, имеющий дурные привычки, повадки, распутник
Дьэ, ити сүптүр билиҥҥиттэн эҥин-эҥин буолан, хотоҥҥо куонньарыс гынан хаалла. Эрилик Эристиин
Ол сүптүр үөнэ-күрдьэҕэтэ суох сылдьыа дуо? Аны оннук хобу кулгуйан эрдэҕэ. Болот Боотур. Сүптүр, мин эйигин дьиҥинэн сиэтэхпинэ да топпоппун. Эн эрэйдээх миигин тугу гыныаххыный? И Сысолятин
ср. кирг. шиктир ‘потаскуха, женщина вольного поведения’, бур. шөбтөр, орд. шубтур ‘вонь псины’, монг. сиптүр ‘псина; вонь, запах мочи’

туохт.
1. Эккин салгыҥҥа оҕустар, салгыҥҥа сылдьан чэбдигир (киһини этэргэ); түүгүн куурдун (көтөрү этэргэ). ☉ Освежиться, взбодриться на свежем воздухе, принять воздушную ванну (обычно о человеке); обсушиться на солнце (о водоплавающих птицах). [Хотун суунан баран] Хоҥорой дуопсун тумулугар Самаан сайын дайдытын Сайаҕас салгыныгар Саппаҕырбыт этин Сайа оҕустаран салгылаата. П. Ойуунускай
Күөлбүтүгэр уйаламмыт кубалар …… биһигиттэн адьас куттаммат этилэр. Үүтээммит аттыгар кытыыга тахсан күнү күннээн салгылыыллара. «ХС»
2. Салгын киирэн чэбдигир, сөрүүдүй (дьиэни этэргэ). ☉ Проветриться (о помещении)
— Кэһэй, тоҕо түннүгү аһаҕас бырахпыккыный? — Салгылаатын диэммин. В. Гаврильева
3. Салгын охсон кыратык куур, сараҕый. ☉ Подсохнуть на воздухе, на ветру. Тыалга инчэҕэй таҥас син салгылыыр
4. көсп., кэпс. Ханна эмэ кэлэн дьарыга, сыала-соруга суох мээнэ олор, сырыт. ☉ Прохлаждаться без дела
[Үчүгээйэп:] Дорообо, Ваня. Хайа тоҕо манна салгылаатыҥ? С. Ефремов

туохт.
1. Сөрүүдүй, итиитэ, сылааһа суох буол. ☉ Теряя тепло, становиться холодным, остывать
Сойо охсон хаалбыт чэйин тоҕо ыһан баран, куруускатыгар итии чэйи кутунна. Л. Попов
Тимир оһохпут сойбута ырааппыт. С. Никифоров
Күнүс күн уотуттан умайбыт сир түүн үөһүгэр эрэ сойон дьиҥнээхтик сөрүүкээтэ. М. Шолохов (тылб.)
2. көсп. Күүрээниҥ, күүһүҥ ааһан хараа, мөлтөө (хол., киһи иэйиитин туһ.). ☉ Терять первоначальный пыл, ослабевать, угасать (напр., о чувствах человека)
Эмискэ таптааһын диэн күөс үллэрин курдук, сойдун да, уостан хаалар. Н. Павлов
Онтон мичээрэ улам сойон, устунан сирэйэ кубарыйан барда. Г. Колесов
Сонурҕаабыт уохтара-төлөннөрө хайыы-үйэ сойбут. Н. Заболоцкай
△ көсп. Ааһан умнулун. ☉ Забываться со временем
[Маайыс:] Дьэ, муода киһигин, Ваня. Сибилигин таптал, таптал дии олорбутуҥ, ол сойо илигинэ, аны харчы көрдөһөн бардыҥ. С. Ефремов
Саҥа сайаҕас ырыалар дьиэрэйиэхтэрэ, сойбот сонун тыллар этиллиэхтэрэ. П. Аввакумов
Аҕыйах литературовед дьоннордоохпутун …… наар былыргыны хасыһан, сойбут тиэмэлэргэ диссертация суруйар кыһалҕалаахтар диэн саҥараллара. СГС ӨСҮДь
3. көсп. Айаннаан эбэтэр үлэлээн кэлэн баран тохтоон, итийбиккин аһар, уоскуй (көлөнү уонна киһини этиллэр). ☉ Успокаиваться, остывать после езды или физической нагрузки (о рабочем скоте и человеке)
Аттары далга киллэрэн, сойбуттарын кэннэ аһатаар. Ф. Захаров
Аттарын, сойбуттарын кэннэ, сиибиктэлээх сиргэ өртөөтүлэр. В. Миронов
Сүүрэн кэлэн баран, биэсуон мүнүүтэ хааман сойор, эти сөрүүкэтэр үчүгэй. ИПА СДьДьС
♦ Суола сойбут көр суол
Уол сыппыт тордоҕор аргыый үөмэн киирэн көрбүттэрэ, онно оҥойбут, суола сойбут этэ. Далан
Быраканьыардар хайа сахха суоллара сойбут. И. Гоголев
Дьэ, онон Яковка итиитигэр, дьахтар суола сойо илигинэ, ир суолун ирдиир, тор суолун тордуур санаа киирдэ. Н. Заболоцкай
тюрк. соу, суу, соо, соҕы

сыһ.
1. Тугу да кистээбэккэ, барытын аһаҕастык, көнөтүнэн; олохтоохтук, сиһилии (кэпсээ, саҥар). ☉ Без утайки, открыто, прямо; основательно, подробно (рассказывать, говорить — с отриц. ф. глагола)
Арааһа, оҕонньордоох атаҕастаабыттар дуу, атыны тугу эмэ оҥороору сананна дуу быһыылаах, сүгүн-саҕын кэпсээбэт. Болот Боотур
Ыйыталаһан көрөбүт да, сүгүн-саҕын тугу да эппэттэр, улахан бөҕө байыаннай кистэлэҥнээх курдук ньимиликээн буолбуттар. П. Егоров
Мин дьээбэ дьон сылдьалларын сэрэйэммин, сүгүн-саҕын хоруйдаабатаҕым. В. Гаврильева
2. Туох да улахан утарылаһыыта суох, улгумнук (тугу эмэ оҥор). ☉ Без сопротивления, безропотно, послушно (делать что-л. — с отриц. ф. глагола)
Илиэһэй бииһин Илэ бэрдэ Сүгүн-саҕын Сүнньүн үүттэппэт Сүдү киһи буолуоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ити ыт аны тайахпытын сүгүн-саҕын биэрбэтэ буолуо. Ону хайдах ылабыт? Р. Кулаковскай
Тимофей Егорович бу кэпсэтии устатыгар төһө да итиигэ-тымныыга кииртэлээн ыллар, сүгүн-саҕын бэринэн биэрбэт быһыылаах. Н. Заболоцкай
△ Буолуохтааҕын курдук; санаа хоту (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Как положено, как принято; по душе, по нраву
Таба, тыа устун көччүйэ, аһыы үөрэнэн хаалбыт сүөһү, эйиэхэ биир да чаас сүгүн-саҕын хам бааччы турара кэлиэ дуо? Н. Заболоцкай
Аны күһүөрү күнүс даҕаны салгын сиигэ элбээн, сөрүүдүйэн от сүгүн-саҕын куурбат. ПАЕ УуАХО
Аһылыкпыт наһаа быстар. Уубут сүгүн-саҕын кэлбэт. «Кыым»