прил. таайтарыылаах, тэ-гэлитиилээх; иносказательное выражение тэ-гэлитиилээх этии.

аат. Үксүгэр уруһуйунан бэриллэр тыллары таайан кураанах килиэккэҕэ сөптөөх буукубалары суруйан тылы таһаарар таайтарыылаах оонньуу. ☉ Род кроссворда, при котором значение слова преимущественно задаётся с помощью рисунков. Таайбараҥы таай. Хаһыакка таайбараҥ тахсыбыт
□ Настя Ушницкая таайбараҥнарын хомуурунньуга …… оҕо тус дьулуурун, талаанын көрдөрөр үлэ. УН ТЭ

1. аат., кэпс. Чуо-бааччы туга да биллибэт, таайтарыылаах, хос өйдөбүллээх туох эмэ. ☉ Что-л. неясное, загадочное, со скрытым смыслом
   [Ойуур] олус сүрдээх таамахтаах дии саныыгын дуу? Таамаҕы таайар олус үчүгэй. И. Данилов
   Ол кыырпах да саҕа таамаҕа суох судургу көрсүһүүлэр этилэр. В. Гольдеров
   Бэйэ санаатын Лениҥҥэ таамах курдук эппэккэ, малтаччы этиллиэхтээҕин Зиновьев үчүгэйдик өйдүүрэ. КЭ КТ
2. даҕ. суолт. Чуо-бааччы туга да биллибэт, таайтарыылаах, хос өйдөбүллээх. ☉ Со скрытым смыслом, непонятный, загадочный
   Кини (Эзоп диэн кулут) саныыр санаатын сирэйинэн этэрэ сатаммат буолан, таамах, кэтэх ис хоһоонноох. ВГМ НСПТ
   Таамах боппуруоска төһөнөн элбэх бырайыак киирэр да, соччонон ордук буолуохтааҕа сэрэйиллэр. «Кыым»
   Көрдөххүнэ, куруутун саалааах-саадахтаах сылдьаллар, хайдах эрэ омук тылынан саҥарар курдуктар: кинилэр быстах-остох таамах этиилэриттэн киһи тугу да өйдүөх буолбатах. С. Сарыг-оол (тылб.)

даҕ.
1. Таабырын таайтарар кыахтаах; элбэх таабырыны билээччи. ☉ Способный загадывать загадки; знающий много загадок
Кини туох да ааҕан сиппэт үгүс, араас көрүдьүөстээх, уустук хоһуйуулаах таабырыннаах. Амма Аччыгыйа
2. Таайтарыылаах, кыайан өйдөммөт. ☉ Труднообъяснимый, загадочный, непонятный
Кэтэҕэрииҥҥи өттүгэр …… санаатынан тардыллан турар таабырыннаах лааппылаах. ПЭК ОНЛЯ II
Үөрэрдээх, үөрбэт күннээх, Күлсэрдээх, күлбэт күннээх, Таптыырдаах, таптаабаттаах, Барыта таабырыннаах. П. Тобуруокап
[Үрүҥ Хайа] Хотун Лена хоһуун уола — ирим-дьирим Индигиирдээх Иилии хайа иэдэһигэр Таабырыннаах суруктардаах. С. Тимофеев

туохт. Тугу эмэ уобарастаан, таайтарыылаах ис хоһоонноон эт, көрдөр. ☉ Выражать, представлять что-л. образно, фигурально
Кылгас сытыы тыллаах үгэлэргэ бүгүҥҥү олох итэҕэстэрин тэгилитэн көрдөрөр бэргэнник ойууламмыт Бэдэр бэрэдэбиэстэр, былыт эркээйилээх Элиэлэр, наһаа хайҕанан кутуйахтыырын тохтоппут Куоскалар эҥиннэр бэрт элбэхтэр. Н. Тобуруокап
Күнү саҥарар саҥаҕа, ордук ырыаҕа-тойукка, уус-уран айымньыга тэгилитэн, уобарастаан этии быһыытынан туттуу билигин да мөлтөөбөт. КНЗ СПДьНь
Холобур, тыаны сылгы сиэлин-кутуругун, мастары — тойон, хотун дьоннору кытта тэҥнээһин; сылгы үөрүн «үрүҥ сүүрүк», ынах үөрүн «хара сүүрүк» диэн тэгилитэн ааттааһын. СЛ-8

аат.
1. Айах көҥдөйө бэлэскэ киирэр сирэ, бэлэс саҕаланыыта. ☉ Вход из полости рта в глотку, зев. Тамаххын илит
□ Тамахпар кэбиспитим таарыйымына да хаалбыта. ПЭК СЯЯ
[Вирустар] үөһээҥҥи тыынар уорганы — бэлэс тамаҕын салыҥнаах бүрүөтүн, хабарҕаны, бронхалары буортулууллар. ФВН ЭХК
Эмискэччи сүрэҕэ өрө мөхсөн баран, тохтоон, эмиэ уруккутун курдук тэбэн барбыта, ол эрээри тамаҕа аһыйбыта. М. Шолохов (тылб.)
△ Айах көҥдөйүн кэлин өттө. ☉ Полость зева
Саамал кымыһынан тамаҕын анньынар. ПЭК СЯЯ
Ырбаахылара көлөһүннэриттэн илийэр, тамахтара хатар. Болот Боотур
Өҥүрүк куйааска тамаҕа хаппыт отчукка Амма уутуттан ордук астык утах баар үһүө! С. Федотов
2. Өрүс муораҕа, үрэх өрүскэ, күөлгэ киирэн холбоһор сирэ, төрдө; хомото. ☉ Устье реки, речки; губа
Оттон ол хоту тамахха — Кулаада төрдүгэр — Томороон Ньукулай дурдата дагдаллан олорор. Болот Боотур
Оол курдук, үрэх тамаҕыттан пиэрмэ сүөһүлэрэ киэһээ ыамҥа иһэллэрэ көһүннэ. Далан
[Ананий] күөл тамаҕар түһэр көҥүһү чинчийэн көрдө, мээрэйдээтэ. М. Доҕордуурап
Арай биир күн мин Бүлүү Өлүөнэҕэ түһэр тамаҕын көрөөрү барбытым. В. Иванов
3. Туох эмэ (хол., суол, күөл, алаас) саҕаланар эбэтэр атыны кытта быысаһар сирэ. ☉ Начало чего-л. (напр., дороги, озера, аласа) или межа между ними
Дьонтон дьаадьыйан, атын уулусса тамаҕар киирэн иһэн, Катя эмискэ киһиэхэ саннынан анньылла түстэ. А. Сыромятникова
Эриллэн тахсар суол тамаҕар Улуу пааматынньык туруоруллубут. И. Чаҕылҕан
Суол тамаҕын ахсын ааттаах хаһаактар харабыллыыллар үһү. П. Филиппов
Суол тамаҕар улахан хара бэкир киһи куоластыы турарын көрдүбүт. И. Егоров
♦ Тамаҕар силлээ — бэлэһигэр силлээ диэн курдук (көр бэлэс)
Дьоно тамаҕар силлээбиттэр быһыылаах. А. Софронов
Халытар Хабырыыс тамаххар силлээтэҕэ буолуо, кубулунан көр эрэ! И. Никифоров
«Эн, доҕоор, манна чугас эргин сылдьаҥҥын куобахтаан эҥиннээн көр. Хата, оҕоҕор үчүгэйдик тамаҕар силлээн ыыт», — диэтэ ийэтэ. «Чолбон». Тамах анньар — 1) утах иһэр, утаҕын ханнарар. ☉ Пить, утолять жажду (букв. толкает в зев). Муус уутунан тамах анньар
□ Саамал кымыһынан тамаҕын анньар. ПЭК ОНЛЯ; 2) ким эмэ кэтэх, кистэлэҥ санаатын билээри киитэрэйдик, угаайылаахтык кэпсэтэр, үтэн-анньан көрөр. ☉ Выпытывать чьи-л. мысли, стараться узнать мнение собеседника о чём-л. (с помощью хитрых приёмов, наводящих вопросов и т. п.). Тамах бэлиэтин биллэрэр — баҕатын, санаатын малтаччы эппэккэ, таайтаран биллэрэр (муҥха тамах бэлиэтигэр холоон этии). ☉ Дать понять о своём желании намёком, намекать (букв. даёт почувствовать свою метку у зева невода — см. тамах бэлиэ). Тылын тамаҕа — ким эмэ санаатын толору, сиһилии буолбакка, быстах-остох, таайтарыылаах соҕустук этэн, быктаран ааһыыта. ☉ Высказывание своей мысли мимоходом, между прочим, не акцентируя на ней внимания
Дьэкиимкэ буоллар Маарыйатыгар өссө Дьаакыбы сөбүлүүр курдук тылын тамаҕар этэн аһарбыта. А. Сыромятникова
Сорохтор …… абааһыны эҥин кэпсииллэрин сөбүлүүллэр. Ол быыһыгар, хаһан эрэ кыыһы таптаабыттарын эмиэ тыл тамаҕар кыбытан ааһаллар. Ф. Захаров
Маарыйа ыанньык ынаҕын улаханнык аһыйара тылын тамаҕыттан да тута биллэр. С. Маисов. Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ — быстах-остох кэпсиириттэн, таайтара соҕус этэриттэн түмүк оҥорон сыаналаатахха, сэрэйдэххэ. ☉ Судя по отдельным его словам, некоторым высказываниям
Мин кинини кимиэхэ да күнүүлээбитим суох, хата, тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, кини күнүүлүүр быһыылаах. А. Софронов
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, эйигин букатын көһөрөн киллэрэр баҕалаах. Болот Боотур
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, туохха эрэ дууһатын эмтэрэр быһыылаах. Н. Лугинов
◊ Тамах бэлиэ — муус аннынан балыктааһыҥҥа муҥха ийэтэ чугаһаабытын көрдөрөр ситимҥэ баайыллыбыт бэлиэ (үксүн өҥнөөх таҥас буолар). ☉ Метка (обычно из цветной ткани) у зева на крыльях невода, недалеко от матки (делается для того, чтобы, находясь на льду, знать о приближении матки невода). Тамах бэлиэҕин көрө тураар эрэ
□ Тамах бэлиэ кэлиитэ, кынакка балыктар буллугурастылар. СТКБТ
ср. др.-тюрк. тамах, тамаҕ, тюрк. тамак, дамак ‘горло, глотка’; др.-тюрк. тамҕа ‘рукав, приток реки’