көр дьэбидик. Аан сата силлиэрэр өһөх дьэбидики халлааннаах, …… таар-муҥ дойдутунан хас ый барбытын Куралай Кустук букатын билбэтэ. Д. Апросимов

кэл 1 диэнтэн атаах. «Ооккоом, доҕоргор кэлээхтээтэҕиҥ буолуо да, табыллыбакка олоробут», — оҕонньор бобуллаҥнаата. М. Доҕордуурап
Оо, күүтэн да биэрдим. Дьэ кэлээхтээтиҥ дуу? М. Попов
Саас маҥнай кэрэхсэтэр, Сайын дэлби салгытар …… «Туур, таар, даах» дьукаахпыт, Тураах кэлээхтээбит. И. Эртюков

сыһ. Үөннээхтик, дьээбэлээхтик, үчүгэмсийэ (көр). ☉ Кокетливо, лукаво, шаловливо (взглянуть)
Тырымынайдар миигин билэн Тылбык-илбик имнэннилэр, Сыһыгырыы күлэ-күлэ, Сырбаҥнаһа сүүрдүлэр. И. Гоголев
Тылбык-илбик көрбүт, Тыгылигил тыыммыт, Тырах-ирэх тэбиммит Тылбыыкаба Эльвира — Кулууп дьиэҕэ үҥкүүлээн, Хобулугун тыаһатта. Е. Васильев
Институкка бииргэ үөрэммит тылбык-илбик көрбүт, тыыр-таар тэбиммит кыргыттары кытары доҕордоспотоҕо. М. Прилежаева (тылб.)

көр бэйэлээх
Муҥсор суунаҕалаах, Муур-таар бэйэкэлээх Орто туруу дьаҕыл дойду диэн Оҥоһуллубута эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Аныгы оҕо барыта сымыыт курдук бэйэкэлээх. С. Федотов
[Эһэ] ууну итиччэ таһыйа сырыттаҕына, туох бэйэкэлээх балыга кэлэн биэриэй. ДФС КК
Оттон гитаранан хайа да бэйэкэлээх тоҥ дууһалаах киһини уйулҕатын хамсатар гына энэлитэрэ-сыналытара. Г. Колесов
Эчи, муора бэйэкэлээх Эҕирийэр долгун сиэллээх Улаҕалаах дибилгэнэ Уоскуйбата. Р. Баҕатаайыскай
Кини бэйэкэлээх [алмаас] Уулбут үрүҥ көмүс Умайар үрүмэтинии, Уоттана-күлүмүрдүү сыттаҕа. П. Тобуруокап

даҕ., үрд. Туох эмэ дэлэй доҕуһуоллаах, арыаллаах. ☉ Имеющий что-л. в изобилии
Уостан сүтэр уйгулаах, Муҥ-сор суунаҕалаах, Муур-таар бэйэлээх Орто туруу дьаҕыл дойду диэн оҥоһуллубута эбитэ үһү... П. Ойуунускай
Бу хайалар Алын кырыыларын диэки …… Муҥ-сор суунаҕалаах Муус Чоҥкуйа Хотун аартык Чоҥкуйа кырыаран сытар эбит. Күннүк Уурастыырап
Хотоҕойдоох улууһа …… Чол хаан үктэллээх, Субай хаан суунаҕалаах, Улай хаан утахтаах, Кыа хаан илбистээх, Кырыыстаах Кыскыйа хаан аартыктаах. Күннүк Уурастыырап

даҕ. Төп-төгүрүк, кыбыс-кытаанах истээх (үксүгэр кыра уҥуохтаах, киппэ кыыл туһунан этэргэ). ☉ С круглым, тугим животом (обычно о низкорослом, плотном животном)
Тааһы-буору тарбыахтаах, Таар-туур тыҥырахтаах, Тыс үтүлүк саҕа Тырытысхаҕар, Харчылаах сыҥ матаҕа Хайа хаспаҕар Сааһыттан куотан Саһан сытарын Тараччы тутан Таайан таһаарыҥ. Болот Боотур
△ Төгүрүйэн тахсыар диэри тугунан эмэ тобус-толору симиллибит. ☉ Туго, плотно набитый чем-л. (напр., о кошельке). Тысхаҕар кумааһынньык

1. хаай I диэнтэн дьаһ. туһ. Үс хонон баран Сараапап сүөһүлэрин ааҕан тутар уонна Сүөдэрдээҕинэн үүрдэрэн дэриэбинэ кэтэҕинээҕи хааччахха хаайтарар. Н. Якутскай
   Эрбантейы туттаран хаайтаран кэбиһиэххэ диэн Турахиҥҥа хаста да этэ сылдьыбытым. Эрилик Эристиин
   Арай мин баран иһэн, биир киэҥ өрүскэ кэлэн хаайтаран хааллым. Н. Заболоцкай
2. Айанныахтаах сиргиттэн кыайан барар кыаҕа суох буол, өр тутулун. ☉ Застревать, задерживаться (в пути)
   «Оҕонньоор, биһиги манна төһө өр хаайтаран олоруохпутуй?» — диэн сахалыы кэпсэтэр киһи ыйытар. Н. Якутскай
   Мин Хатыҥнаахха күн ортото кэлбитим даҕаны, хаайтаран хааллым. Н. Габышев
   Кини аара онно-манна хаайтарахаайтара, сороҕор ытынан, сороҕор табанан ый кэриҥэ айаннаан, Дьокуускайы ыам ыйын саҥатыгар булбута. «ХС»
3. Ханна да тахсыбакка, биир сиргэ олорорго күһэлин. ☉ Быть вынужденным оставаться в каком-л. месте
   Дьиэҕэ хаайтаран, тугу да оҥорорум суох буолан, уҥа ороҥҥо сытан утуйан хаалбыппын. Эрилик Эристиин
   Куорат дьиэтин түөрт истиэнэтигэр хаайтаран дьон сирэйин-хараҕын манаһыахпытын ыарырҕаан, үүтээммитигэр кыстаан олоробут. Н. Борисов
4. кэпс. Кыайан тахсан киирбэт буол. ☉ Страдать от запора или от задержки мочи
   Ванька иһинэн ыалдьан бастаан хойуута хаайтарбыта, онтон тоҕо барбыта. Ойуку
   Ыарахан сылдьыы бүтэһик ыйдарыгар дьахталлар хойуулара хаайтарар түбэлтэлэрэ баар буолар. «Кыым»
5. көсп. Иҥнэн хаал, бохсулун (хол., тугу эмэ гына сылдьан). ☉ Встречать препятствия, сталкиваться с преградой (напр., в процессе деятельности)
   Оо, үрдүк аналлаах уол оҕо, Ханнык да буомнартан хаайтаран, Хараастан туруоххун билбэтим! Күннүк Уурастыырап
   Билигин наукаҕа туохтан да хаайтарбакка, дьиксиммэккэ барытын саҥалыы толкуйдаан таһаарар дьон ордук элбэх бөдөҥ арыйыылары оҥороллор. Н. Лугинов
   Куһаҕан хаарыйыан баҕардаҕына кимтэн да, туохтан да хаайтарбат диэн дьон мээнэҕэ этиэ дуо? А-ИНА ДьБО
   △ Кыайан таска тахсыма, тууйулун (хол., иэйиини этэргэ). ☉ Не проявляться, подавляться внутри (напр., о чувствах)
   Эмээхсин хас да сылы мэлдьи сүрэҕэр-быарыгар хаайтара сылдьыбыт абата туох да бокуойа суох мунньуллан, устунан Дэлиһиэйи үөҕэн барда. Эрилик Эристиин
   ♦ Муннукка хаайтар — куотунар, аһарынар кыаҕа суох буол. ☉ Быть загнанным в угол, тупик
   Сахаар ыксаабыта, муннукка хаайтарбыта. В. Яковлев
   Муҥурдаммат улуу иэс Мунньуллубут эбит диэн Муннукка хаайтарбытым, Мух-мах буола турбутум. Эллэй
   Кинилэр, биһиги курдук, муннукка хаайтарбаттар эбит. М. Доҕордуурап. Таар муҥургар (муҥҥар) түс (хаайтар) көр таар II. Кини обургу таар муҥуругар хаайтаран, өйө-санаата кылгаан, ыксалга киирдэ. Саха фольк. Тыынабыара хаайтарар көр тыын II. Кыыс дьүөгэлэрин кытта көрсүбэтэҕэ ыраатан, тыына-быара хаайтарда
   □ Лариса сырдык тапталга уохтаахтык дьулуһар, бу «хараҥа саарыстыбаҕа» тыына-быара хаайтарар, ону артыыска сөпкө биэрэр. Софр. Данилов
   Хааччахха хаай (хаайтар) көр хааччах. Сэбиэскэй былаас саҕана айылҕаттан айдарыылаах дьоммут хааччахха хаайтаран, ол дьоҕурдарын кистии сылдьыбыттара. И. Никифоров
   Дьону хааччахха хаайбакка дьоҕурдарын сайыннарыахха баара. «Чолбон»
   ◊ Тыына (тыына-быара) хаайтарар көр тыын II
   Дьөгүөрсэ эт-этэ барыта итийтэлээн ылбыта, мэктиэтигэр тыына хаайтарыах курдук буолуталаабыта. Н. Якутскай
   Таас дьиэбитигэр кыһын биһиги түннүкпүтүн аһан олорооччубут, оннук киһи тыына-быара хаайтарар итиитэ. Далан

туохт.
1. Барыахтаах хайысхаҕыттан туораан хаал, суолгун сүтэр, кыайан булума. ☉ Заблудиться, заплутать, сбиться с пути
Уолаттар үһүөн бултуу тахсан баран, хас эмэ хонугу быһа мунан хаалтар. Саха фольк. Уончалаах оҕо эрэйдээх сугуннуу сылдьан муммут. Хас да хоммут. П. Тобуруокап
Муммут киһи мээнэ баран иһэр үгэстээх, тохтуор-туруор сүрэҕэ батарбат. Н. Заболоцкай
2. көсп. Ханнык эмэ боппуруоска улаханнык булкуллан, хайдах быһаарыаххын булума. ☉ Растеряться, сбиться с толку, запутаться в чём-л.
Араас санаалар таар баҕайдарыгар мунан, Стёпа Чаара күөлгэ кэлбитин билиминэ хаалла. М. Доҕордуурап
[Спиридон:] Сэбиэскэй былаас утары илин диэки улахан сэрии үөскээбит дииллэр, төһө кырдьык суолу кэпсээн эрэллэрэ буолла. Букатын мунан хаалан сылдьабын. С. Ефремов
Куока эппиэт була охсубакка, харааччы мунан хаа лбыт киһи курдук, ол-бу ди эки мэлээриҥнээтэ. С. Курилов (тылб.)
♦ Муммут кус оҕотун курдук (буол) — тугу да гынар, тугу эмэ тобула охсор кыаҕа суох буол, мунан-тэнэн хаал. ☉ Быть в растерянности, потеряться, не знать как быть
Арапаас бандьыыттартан ханна куотар сирин булумуна, муммут кус оҕотун курдук, тула эргийэ турбута. Н. Якутскай
Мин буоллаҕына ол доҕотторбуттан матан, эмиэ муммут кус оҕотун курдук, туох да өйөбүлэ, көмөтө суох собус-соҕотоҕун туран хаалбытым. Д. Таас
Дьиэҕэ киирбитим — дьахтар оҕолонон эрэр. Эмискэ тугу гынарбын умнан, муммут кус оҕотун курдук буолан хааллым. «Кыым»
ср. др.-тюрк. мун ‘заблуждаться’

I
туохт. Кимиэхэтуохха эмэ илиигинэн хатана, ыйана түс. ☉ Повиснуть на ком-чём-л., ухватившись руками, на руках
[Күкүр Уус:] Оҕом баара буоллар, кэлэн моонньубар ыйааста түһүө этэ. Суорун Омоллоон
Киниэхэ олус үөрбүт кини доҕоро, кини туһуттан бөртөлүөккэ ыйааста сылдьыбыт, өлөрүн да кэрэйбэтэх хоһуун уол утары сүүрэн иһэрэ. У. Захарова
Ким эрэ кэнниттэн ыйааста түһэн баран, хараҕын саба тутта. «ХС»
[Оҕолор] тииккэ ыйаастан илиилэрин, атахтарын бараатылар. «Чолбон»
II
аат.
1. Ким-туох эмэ төһөнү үктүүрүн, төһө ыараханын быһаарар тэрил. ☉ Прибор для определения веса кого-чего-л., весы
Бу эбэм бокуонньук ыйааһына. Төбөм остуолтан быгар буолуоҕуттан кыҥастаспыт ахан тэрилим тураахтаатаҕа. П. Тобуруокап
Ыйыырга таба түмүктэри ылар наадатыгар, ыйааһын олоҕо сытыарытык олордуллуохтаах. ПАВ Ф-6
Уолаттар килиэби харса суох кыра куһуок гына быспытынан бараллар, ыйааһыҥҥа уура охсон ылаллар. «Кыым»
2. Ким-туох эмэ төһөнү үктүүрэ, төһө ыарахана. ☉ Тяжесть кого-чего-л., определяемая взвешиванием
Госпиталга балтараа ый сыппытым кэннэ бу дойдубар ыыттылар …… ыйааһыным аҥаарын кэриҥин сүтэрбит этим. С. Маисов
«Ыйааһыныҥ нуорманы таһынан барбыт, олус эбиллибит», — диэн быраастар сэмэлээбиттэрэ. ЛМ А
Бу искириипкэ ыйааһына хотуобай искириипкэтээҕэр чэпчэки уонна тыаһа өссө үчүгэй буолбут этэ. ЧАИ СБМИ
3. көсп. Ким эмэ аптарытыата, кимиэхэ эмэ оҥорор сабыдыала. ☉ Авторитет, влияние, вес
Ыйааһына чэпчээбит, сыаната түспүт киһи (өс хоһ.). Ыйааһына арыый чэпчээн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Ийэ дойду көмүскэлин бэтэрээннэрэ үлэҕэ-хамнаска эрэ буолбакка, олоххо-дьаһахха, сиэр-майгы боппуруостарыгар да ыйааһыннара улахан. АДГ СКУо
◊ Мэһэмээн ыйааһын эргэр. — ыйааһын быһыытынан туттуллар биир киилэ кэриҥэ арыы, үүт киирэр хаппахтаах кыра туос иһит (мэһэмээн). ☉ Берестяная посуда, служившая в старину мерой для масла, молока и пр., вмещавшая около одного килограмма
Сахалар эти, бурдугу, арыыны мэһэмээн ыйааһыҥҥа ыйаан ылсаллара-бэрсэллэрэ. МАП ЧУу
Өлүү ыйааһын көр өлүү II. Үүт өлүү ыйааһына ареометр диэн судургу оҥоһуулаах прибор уонна 250 мл истээх силииндир көмөтүнэн бэрт дөбөҥнүк быһаарыллар. НАА ҮүЫаАХТ
Убаҕастар өлүү ыйааһыннарын быһаарарга ареометрынан туһаналлар. КДМ Х
Тыыннаах ыйааһын көр тыыннаах. Сүөһү тыыннаах ыйааһынын чуолкайдык билэргэ, ыйаан көрүллэр. КПЫ
Эмнэрэн улаатар ньирэйдэр тыыннаах ыйааһыннарынан уонна саастарынан биир тэҥ буолаллара ирдэниллэр. ПНС ЫСҮө. Хаантаар ыйааһын көр хаан- таар. Былыр хаантаар ыйааһынынан тутталлара. Ыйааһын чааскыта — ыйааһыҥҥа баар икки төгүрүк хаптаҕай тэриэлкэлэртэн биирдэстэрэ. ☉ Одна из двух круглых и плоских тарелок у весов
Уулаах бытыылканы ыйааһын чааскытыгар олордон баран, киирэлэри ууран тэҥнээҥ. КВА Б
Ыйааһыны тэҥнииргэ ыйааһын атын чааскытыгар кыра киирэлэри уурарга тиийиллэр. ПАВ Ф-6

1. аат. Эт-сиин үөһээ уонна аллараа өттө. ☉ Верхние и нижние конечности человека
   Анараа киһи чыыр-чаар силлээтэ, тыыр-таар сыыҥ-таата, баһын-атаҕын хамнатан кэбис-тэ. Ньургун Боотур
2. сыһ. суолт. Туох эмэ ис хоһоонун онон-манан, одоҥ-додоҥ көтүмэхтик (өйдөө, кэпсээ). ☉ Не вникая в суть дела, в общих чертах (понимать, рассказывать)
   Дакылааты бас-атах өйдөөтүм. Сонунун бас-атах кэпсээтэ. — Айыкабыын! – Бары барыта эмиэ иктэ киһи буолан Бас-атах баллырҕаатаҕын эни. П. Ойуунускай
   ♦ Бас-атах бар түөлбэ. – инниҥ хоту мээнэ, бэйдиэ бар. ☉ Идти вперед, куда ноги несут
   «Күтүр өстөөх, аҕаҕын, миигин сиэтэн баран, бас-атах барыаҥ», – диэн ийэм өһүөннээхтик сибигинэйдэ. Н. Заболоцкай. Бас-атах буол (түс) – арыт атаххынан, арыт төбөҕүнэн өрө буолуталаа, өрө-таҥнары кулахачый. ☉ Переваливаться через голову, покатиться кувырком. Ньургун Боотур Байҕалга Бас-атах түһэн истэҕинэ, Аҕаһа Айыы Умсуур обургу, Аҕыс халлаан арчыһыта …… Дүҥүрүн тоһуйа охсон биэрдэ. П. Ойуунускай
   Адамов эмпэҕэ ыстанар да, бас-атах буолан, аллара кулахачыйан иһэн, саа тыаһын истэр. Н. Босиков. Баһа-атаҕа биллибэт – 1) олус элбэх, муҥура суох. ☉ Очень много, неисчислимое, бесчисленное множество
   Саха Саарын тойон, Сабыйа баай хотун диэн Баһа-атаҕа биллибэт барҕа баайданан, Байан-тайан олорбуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай; 2) хаһан быһаарыллара биллибэт, олус булкуллубут. ☉ Очень затянутый, сильно запутанный (о каком-л. деле)
   Баһа-атаҕа биллибэт дьыала. — Аны төһө-хачча кэмҥэ дьиэтиттэн тэйитиэхтэрэ баһа-атаҕа биллибэт. Н. Борисов. Баһа-атаҕа биллэр – оннук наһаа элбэҕэ суох. ☉ Не так уж много
   Мин да баайым баһа-атаҕа биллэр эбээт! Н. Якутскай
   Кини да сүөһүтүн баһаатаҕа биллэр ини. «ХС». Баһа-атаҕа көстүбэт – уһуга, муҥура биллибэт, харах ылбат. ☉ Не имеющий видимых пределов, бескрайний
   Баһа-атаҕа көстүбэт киэҥ бааһынаҕа буспут бурдук көстөр. Күндэ
   Баһа-атаҕа көстүбэт киэҥ туундара үрдүнэн тыал хаары кырса кутуругун курдук субурута соһор. Н. Якутскай. Баһа-атаҕа суох – кэрээнэ, саата суох. ☉ Дерзкий, бесстыдный, наглый
   Баһа-атаҕа суох баттабыл, үүтэ-аана суох үктэбил (өс хоһ.). Онон күн судаары утары турбут баһа-атаҕа суох алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. А. Софронов
   Баһа-атаҕа суох байымсыйыы, кэтэҕэ-кэмэ суох киһиргэһии, суолтата-суобаһа суох суугунаһыы …… арыллан аҕай барда. «ХС». Баһын-атаҕын – тугу эмэ быстах-остох, одоҥ-додоҥ (кэпсээ, иһит). ☉ Весьма отрывочно, кратко, урывками (рассказывать, говорить, слушать)
   Кыыс баһын-атаҕын эрэ кэпсээтэ. Болот Боотур
   Сиһилии билбэппин эрээри баһынатаҕын райкомтан кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай. Баһыттан атаҕар диэри (дылы) – 1) бүтүннүү, тилэри. ☉ Во всех подробностях, от начала до конца
   Көстөрүн курдук, поэма баһыттан атаҕар диэри өрө күүрүүлээхтик, көтөҕүллүүлээхтик биир тыынынан этиллибит. Н. Туобулаахап
   Табаарыстар, эһиэхэ холкуос бочуот биэрэн, оройуон бастыҥнарын мунньаҕар ыытабыт. Үлэбитин баһыттан атаҕар диэри кырдьыгынан кэпсээҥ. Иннэ кылаанын да саҕаны эбимэҥ. М. Доҕордуурап
   Эн, ааҕааччы, сахаҥ литературатын баһыттан атаҕар диэри сыныйан ааҕан, кинилэри кытта аргыстаспыт буоллаххына, судургутук хаһан даҕаны саныаҥ суоҕа. «ХС»; 2) үөһэттэн алларааҥҥа диэри. ☉ Полностью, совершенно, с головы до ног. Доҕорум ырбаахыны кыайан булан кэппэт буолан, тырыттыбыт ырбаахылаах кэлбитин, баһыттан атаҕар дылы саҥа таҥыннарбытым. Эрилик Эристиин
   Сотору соҕус баһыттан атаҕар диэри бадараан буолбут таҥастаах эдэр уол буута быстарынан сүүрэн мэҥийэн кэлэн, Табаарыстыба тойотторо олорор дьиэлэригэр ааһар. Н. Якутскай
   Дьэ, халлаан! Баспыттан атахпар диэри бадараан буоллум. «ХС»; 3) биир уһугуттан атын уһугар диэри. ☉ С одного конца до другого
   Күрүс-күрүс тыал түһэн уулусса буорун өрө ытыйан, уулуссалары баһыттан атаҕар диэри сыыйталаан кэбиһэр. Эрилик Эристиин
   Сайын уу сэбинэн куораттан өрүһү баһыттан атаҕар диэри сыыйаллар. Далан; 4) улаханнык, ис сүрэхтэн (махтан, баһыыбалаа). ☉ Сердечно, от всей души (благодарить)
   Ийэ Хотун Микиитэ толбонноох ньуурун көрөөрү, баһыттан атаҕар диэри махтал-баһыыба этээри эргиллэ хайыспыта, Микиитэ ханна да суох. Амма Аччыгыйа
   [Баай Баһылай нуучча эписиэригэр:] Дьэ, доҕоор, күн тойонуом, Эн сахаҕа иэҕиллэн, саха көрүлүүр сиригэр киирэ сылдьыбыккар баскыттан атаххар диэри баһыыба. Күндэ. Баһыттан атаҕар диэри (дылы) сэбилэммит – туох баар бары сэрии сэбинэн хааччыммыт, сэбилэммит. ☉ Вооруженный до зубов, обеспеченный всеми средствами для ведения войны, боя
   Бүтүн бастарыттан атахтарыгар дылы сэбилэммит сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
   Брест кириэппэһин бастарыттан атахтарыгар диэри сэбилэммит өстөөх сэриилэрэ төгүрүктээбиттэрэ. «ХС». Сыл (ый, дьыл) баһыгар-атаҕар – биирдэ эмэ, хам-хаадьаа, олус сэдэхтик. ☉ Очень редко, через большие промежутки времени
   Кини урут дойдутун сыл баһыгар-атаҕар санаан ааһар бэйэтэ, кэнники сылларга тоҕо эрэ төрөөбүт сирин-уотун, дьонун-сэргэтин соторусотору ахтан кэлэр, көрүөн баҕарар буолбута. Софр. Данилов
   Ый баһыгар-атаҕар арыт бөртөлүөт кэлэн үөрдүөн сөп. Н. Габышев
   Сахаар оҕонньор билигин даҕаны …… дьыл баһыгар-атаҕар хайаан да тыынын таһаара, чэпчии-сэргэхсийэ, кэргэнин уҥуоҕар тиийээччи. В. Яковлев