таалалаа диэнтэн атаах. [Марыыҥка] Тайҕа эбэ-хотуҥҥа Таалалаахтаан сылдьаахтаан Таарылла чаччыынаны булсан Талыы, үтүө сураҕырбыт. Саха нар. ыр. II

биирдэм тыас туохт. Туохха эмэ охсуллан, таарыллан чуордук тыаһаан ыл (хол., чуорааны этэргэ). ☉ Издать однократный звон, звякнуть, зазвенеть (напр., о колокольчике, натянутой струне). Куолакал соҕотохто лыҥ гынан баран тохтоон хаалла. Сүгэбин маска иэдэһинэн охсубуппар лыҥ гынаат, икки аҥыы барда

биирдэм тыас туохт. Туохха эмэ таарыллан, охсуллан «хачыр» диэн тыаһаан ыл. ☉ Хрустнуть, треснуть, зашуршать
Семён Ильич, тугу да саҥарбакка, үөмэр курдук туттан хайыһарыгар тиийдэ уонна хачыр гына хоҥнору тардан ылла. Амма Аччыгыйа
Ойуурга абырҕал хачыр гыммыта. Н. Габышев

даҕ. Уруккуттан олохтоммут, ылыныллыбыт, анал, болдьох. ☉ Традиционный, общепринятый, условный
Мин били география кинигэтин усулуобунай ойуутун өйдөөн кэлбитим. Эрчимэн
Дьиҥнээх тарыыбынан олохтоммут хамнаһы ити кээписиэҥҥэ төгүллээн усулуобунай хамнаһы таһаарыллар. ДВР ЭНьТ
Саха тылын орфографиятын үһүс кылааска үөрэтэргэ фонетическай, морфологическай уонна усулуобунай бириинсиптэр таарыллаллар. АВМ ҮКТТҮө

аат. Угаайылаах, албастаах өй; кэтэх санаа. ☉ Изворотливый, хитрый ум; задняя мысль
Ити кийиитин оҕуругун, өйө-санаата дьээбэтин, мыытаратын көр! Н. Лугинов
Баайдар оҕуруктарыгар киллэрбиттэрэ, кинилэр иннилэригэр тугу барытын оҥорорго бэлэм дьон быһыылара арылыччы көстөр. Эрилик Эристиин
Тукаам, суобаһым таарылынна, ити Малаанньа оҕурук бөҕөлөөх хотун. М. Попов
♦ Ап- (уот) оҕурук фольк. — уотунан уһуурар, аптаах оҕуур. ☉ Волшебный аркан (напр., пальма или волшебные путы), обдающий огнём
Хаҥас илиитинэн Хара дьиэрэҥкэй Уот оҕурук батаһы Сулбу тардан ылла, Айыы киһитин Охсон имитэн Илдьэ барда. Ньургун Боотур
Уот оҕурук ап-чарай быатыгар Лэчигирэччи тиһэн, Түп гынар түптүрүгэр түһэрэрэ. П. Ойуунускай
Халлаан төлө түһэрэ Биир эрэ кэрдиис хаалла! Ап-оҕурук быаларын Ыксаан ыытан кэбиспиттэрэ. П. Ядрихинскай

I
1. үргэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Икки бөтүүк тохтоло суох охсуһан үргэҥнэһэллэр
□ Ойууннар тоҥ күөс быстыҥа дөйүөрбүт курдук турбахтаан баран, эмиэ үргэҥнэспитинэн бардылар. Саха фольк.
2. Туохтан эрэ сэргэхсийбиттии, күөдьаа буолан суугунаһа түс (элбэх киһини этэргэ). ☉ Становиться шумным, оживляться (о людях)
Партком ытыһын таһыммытыгар, атыттар туран үргэҥнэһэн, ытыс тыаһа хабылынна. Н. Габышев
Бары уһугуннулар. Хобороос тугу эрэ муннун иһигэр киҥинэйэ-киҥинэйэ, олоро түстэ. Оҕолор үргэҥнэһэн кэллилэр, биир-биир туруталаан истилэр. В. Протодьяконов
Одьунааһынан далбы таарыллыбыт икки киһиттэн уратылара, чэпчээбиттии үргэҥнэстилэр. «Чолбон»
II
даҕ. Бурҕайан, өрүкүйэн, үрэл гынан өрө көтөн таҕыс (хол., быыл, туман). ☉ Взметающийся, взвихривающийся (напр., о пыли, тумане)
Дэриэбинэ уулуссатын ортото, массыына үгүстүк сылдьар буолан, үргэҥнэс буор буолбут. Н. Габышев
Тымныы өссө сэтэрээбит курдук. Хаамтахха, тумаммыт биир кэм үргэҥнэс. «ХС»
Үрдэххэ үрэл гынар үргэҥнэс куорсуннаах, Туттахха тосту барыах, Туп-туоҥкай атахтаах, Оччугуйкаан-дьоҕусчаан, барабыайчаан барахсан. ВСП КЭ

сов. 1. (вернуться) төнүн, төннөн кэл, эргилин; возвратиться домой дьиэҕэр төнүн; возвратиться к ранее затронутому вопросу урут таарыллыбыт боппуруоска төнүн; 2. перен. (вновь появиться) эргилин, хат көп; чөлгөр түс; сознание возвратилось к больному ыарыһах өйө чөлүгэр түстэ.

аат.
1. муус. Ырыа ылланан тахсыыта, мелодията. ☉ Мотив, мелодия (песни)
Чоочоон үөннээхтик имнэнэн кэбиһэр, ханнык эрэ бэһиэлэй ырыа матыыбын киҥинэйэр. И. Гоголев
[Никита] киэһэ аайы муннун анныгар ханнык эрэ ырыа матыыбын киҥинэйэн ыллыы-ыллыы таҥаһын өтүүктэнэрэ, үрүт-үөһэ ыраастанара. Н. Лугинов
Саҥа ылланар сахалыы ырыалар нарынкэрэ матыыптарын Федя умсугуйан үөрэтэр. И. Бочкарёв
2. лит. Литературнай айымньы сүрүн ис хоһоонун быстах элэмиэнэ (быстах ойоҕос тиэмэ). ☉ Мо тив (произведения)
С а х а б ы л ы р г ы м и ф т э р э ү г ү с т э р э у м н у ллубут быһыылаахтар. Арай олоҥхолорго, остуоруйаларга, …… ырыаларга мифтэр тус-туспа матыыптара ордон хаал быттар. Саха фольк. Матыып айымньы сүрүн тиэмэтин кытта дьүөрэлэһэн, кини ис хоһоонун ситэрэр. ВГМ НСПТ
Саха суруйааччыларын оччо тооҕу айымньыларыгар Ийэ дойдуну көмүскүүр матыып эмиэ үгүстүк таарыллыбыта. КНП КУуА
3. көсп. Туох эмэ үөскүүр сылтаҕа, төрүөтэ. ☉ Повод, причина возникновения, зарождения чего-л., мотив. [Сомоҕо домох тылларын үлүбүөй туттуу] биричиинэтэ үксүгэр сомоҕо домохтор үөскээбит матыыптарын билбэт буолууга сытар. С ЛС ПҮО. Биһиги саҥаран санаабытын этэбит, ол гынан баран саҥарар саҥа эмоциональнай матыыптаах буолар. АВМ ҮКТТҮӨ

1. аат. Алҕас, бутуллуу, сыыһыы. ☉ Промах, оплошность, погрешность в действии
   [Мунньахха] оттон тутуу сүрүн боппуруоһа — архитектура бэрт дэҥҥэ таарыллар. Онно да дьалайбакка куоластааһын түмүгэр сыыһа-халты тахсар. Н. Лугинов
   Кэнэҕэс ол-бу сыыһа-халты, аньыы-хара күөрэйэр күннээх буоллаҕына, сүүспүттэн өйүөххүт турдаҕа. Л. Габышев
   Тыйаатыр кэлэктиибэ бэйэтин үлэтигэр сыыһаны-халтыны таһаарар буоллаҕына, эдэр көрөөччү ону бырастыы гыммат, киниэхэ эрэлэ сүтэр. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Олохсуйбут бэрээдэккэ эппиэттээбэт, сөбө суох. ☉ Не отвечающий общепринятым нормам, неправильный
   Сыыһа-халты быһыылары сынтарыта этэр Сытыы биилээх тылланаары Сыаналана сылдьыбытым. А. Софронов. Урукку ньыманы туттан, Либераллыы сыыллан, Ыраахтааҕыны сымнатар сыыһа-халты суолтан… Эллэй
3. сыһ. суолт.
4. Табар-таппат, таарыйар-таарыйбат икки ардынан, мүччүхаччы. ☉ Мимо цели, вслепую
   Бэстилиэтин хаатыгар сыыһа-халты анньыалаата. Амма Аччыгыйа
   Оҕус хоҥуруутун сыыһа-халты харбыалаата. Амма Аччыгыйа
   Ылдьаана сыыһа-халты үктээн, умса-төннө түһэн истэ. Софр. Данилов
   Күөрэгэй сыыһа-халты оҕустаран хотоҥҥо түстэ. Т. Сметанин
5. Ыксалынан, тиэтэлинэн. ☉ Наспех, торопливо
   Сыыһа-халты биир чааскы чэйи иһээт, ойон туран, сонум диэки дьулуруйдум. Амма Аччыгыйа
   Ньыкыы ыстаанын сыыһа-халты анньынаат, иититтэн туппутунан таһырдьа былтас гынаат, төттөрү түстэ. Болот Боотур
   Үлэ кэнниттэн дьиэбэр кэлэн сыыһа-халты аһаат, чугас ыалларбыттан сымыыт ыйыталаһа бардым. Н. Габышев
6. Түбэһиэх, ылбычча. ☉ Наобум, наугад
   [Сеня] утарыта сабыта баттаһан, сыыһа-халты да буоллар эппиэттэһэн испэт. Чахчы билэрин да сатаан тута кэпсээбэт. Н. Лугинов
   Уордайан ону-маны сыыһа-халты саҥаран, аны тылга иҥнэ сылдьыа. Болот Боотур
   Ленин туһунан кыратык даҕаны сыыһа-халты, өйтөн була сатаан, оҥорон көрөн суруйуу ордук харахха быраҕыллааччы. Софр. Данилов
   ♦ Сыыһа-халты тутун — сыыһа тутун диэн курдук (көр сыыһа)
   Хата, сыыһа-халты туттан киһи бэйэтин былдьатара дуу? Киһи хараабырайдаан, бука, куттаабат оҕонньоро буолуо этэ [эһэ]. Далан
   Кини [хамандыыр] ким сыыһа-халты туттарын барытын бэлиэтии көрө охсор, сонно ыҥыран ылан көннөртөрөр. Н. Якутскай
   Бэрт кыратык даҕаны сыыһа-халты туттубуппут эбитэ буоллар, ытыалаһыы буолуо эбит, оттон ытыалаһыы буолбута буоллар сиэртибэ тахсара биллэн турар этэ. Эрилик Эристиин. Сыыһа-халты туттар — сыыһа туттар диэн курдук (көр сыыһа). «Адьас айыыга киирбэтэҕиҥ дуо? — дириэктэр кыыһырбыта ааһан, дьиибэлээхтик күлэн ымайда. — Саатар биирдэ эмит, алҕаска, хаһан эмэ сыыһа-халты туттаран?» Н. Лугинов
   Остолобуой айаҕар турааччы эргэ таҥастаах оҕолор: «Ким эмэ бэрсээрэй, биитэр сыыһа-халты туттаран, киирэн тэриэлкэ тобоҕун салаайыкпытый?» — диэн баҕалаах этилэр. Эрилик Эристиин
   Оттон харытыттан харбаппакка сыыһа-халты туттаран куоппут [балыктааһын быраабылатын кэспит] итинтэн аҕыйаҕа суох. «Кыым»