ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын түмэн, түмүктээн, төхтүрүйэн-чиҥэтэн биэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное обобщение, заключение говорящего с подчеркиванием высказываемой мысли (вот так, так)
Кини, ити курдук, Бадаайап көҥүлүнэн көрүлээн, талбытынан дьаһайан, Тоҕой Сэлэ улууһугар олорбута. Л. Попов
Кырынааһы этэрбэс бүтэй ибили тутан кэбистим. Ити курдук, дьиктитик бултаан, үөрэн-көтөн дьиэбитигэр тиийэн кэллибит. Т. Сметанин

сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлэһиитин көрдөрөр, арыт дубук соҕус утарсар дэгэттэнэр. ☉ Выражает согласие говорящего, иногда имеет слабый уступительно-противительный оттенок (да, так; так-то оно так)
«Оннугун оннук», — диэтэ Кардашевскай саҥата суох олорбохтоон баран. Софр. Данилов
Оннугун оннук. Кинини кытта үлэлиир үчүгэй, сынньалаҥ. «ХС». Оннугун оннук. Ол гынан баран… «Чолбон»

аат. Хара дьүһүннээх, умсаахтааҕар быдан улахан, тумсугар хохуоралаах, кыһыл атахтаах үөл кус бииһэ. ☉ Турпан
Көтөр кынаттааҕы андыттан саҕалаан баран, ээбиллэни умнар сатаммат этэ. Н. Заболоцкай
Онно ийэ анды кынатынан сапсына-сапсына боотурҕаан эрэрдии: «Так-так-так!» — дии-дии, тула холоруктуур. Н. Якутскай
Анды этэ — күндү ас, кэһиитутуу буолар. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. аҥыт ‘красная утка’
◊ Анды балык түөлбэ — туут уонна уомул булкаастарыттан үөскээбит, сэдэхтик көстөр өрүс балыга: тууччахха маарынныыр, киһи саҕа усталаах, тумса анды кус тумсугар майгынныыр. ☉ Редкая речная рыба, помесь нельмы и омуля: похожа на нельму, длиной в человеческий рост, имеет нос, напоминающий нос турпана. Балыгы быһыы — тутуу хоһуйан ааттааһын түбэлтэлэрэ биһиэхэ бааллар. Холобур, анды балык, баҕа балык, быа балык, сыа балык, тимэх балык, тойон балык. Багдарыын Сүлбэ

туттул. сыһыан холб.
1. Толкуйга түһүүнү, эргитэ санаан туох эмэ санааҕа, түмүккэ кэлиини көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что говорящий размышляет о чем-л. или уже пришел к какому-л. заключению, убеждению (м-да)
Дьэ буоллаҕа... Сир боппуруоһун быһаарбатах буоллахтарына, туһалаах кэпсэтии тахсыбатах буоллаҕа. И. Гоголев
Дьэ буоллаҕа. Федя итэҕэйбэтэ төрүттээх да эбит. С. Ефремов
2. Саҥарааччы тугу эмэ кыратык эргитэ санаан баран, сөбүлээбэт сыһыанын биллэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего после некоторого размышления про себя (ну так-так, ну и ну)
- Бу Уулааҕы өлөртөрүллүбэт... Бара туруҥ! - Дьэ буоллаҕа... - диэн баран ыстаап тойоно, саллааттарын ыҥыран, тахсан бардылар. Эрилик Эристиин
«Дьэ буоллаҕа... ол эрээри аллараттан инициатива...» - диэн Милан Егорович быһаарыыта суох ыҥыранан кэбистэ. В. Ойуурускай

1) столько; бэҕэһээ эмиэ итиччэни оҥорбутум вчера я сделал столько же; 2) вот такой, такой || вот так, так; итиччэ кыра вот такой маленький; бу мас итиччэ бытааннык үүнэр это дерево растёт так медленно.

возвр. от абыраа = 1) спасаться, избавляться, выходить из трудного положения; оҥочолоох буолан абыранным у меня была лодка, и это меня спасло; 2) получать большую помощь, получать облегчение; дьиэлэргэ газ киирэн , хаһаайкалар абыраннылар в дома провели газ, что облегчило труд хозяек; утуйан абыранным я поспал, потому чувствую себя хорошо # бар абыран ! вот тебе и на!, вот так так!

частица 1. указ. ити, бу; вот идёт поезд поезд ити иһэр; вот где я живу мин бу олоробун; 2. у сил. дьэ; вот вы-то мне и нужны миэхэ дьэ эн наадаҕын; вот и хорошо! дьэ үчүгэй!; # вот тебе и на! хата ити баар!, хата ол баар!; вот так так! бар, иһит! вот тебе! ити баар!; вот (оно) как! хайдахха дылыный!; вот (оно) что! оннук эбит дии!; вот так... дьэ (ити н ни к)...; вот так игрок! дьэ оонньооччу!

1) модальное сл. да; так-так; м-да; да, буоллаҕа да, так-так; дьэ буоллаҕа , итинник эбит дии да, ведь так, оказывается; буоллаҕа , хантан булабыт? м-да, где мы (это) найдём?; 2) частица модальная, выражает а) предположение с оттенком уверенности значит, выходит; билбит буоллаҕа значит, он узнал; б) с гл. 1-го лица буд. вр. — вынужденное согласие: быраатым аахха олоруом буоллаҕа что ж, придётся мне жить у своего брата; үүрэр буоллаххына , барыам буоллаҕа если уж гоните — уйду; в) очевидную возможность или неизбежность высказываемого: аты кыайан миинниэ суоҕа буоллаҕа она наверняка не сможет ехать верхом; г) усиление высказываемой мысли: үөрэн бөҕө буоллаҕа конечно, (он, я) очень рад; мин сокуону билбэт буоллаҕым ведь я законов не знаю; инньэ гыныаҥ этэ буоллаҕа дии ! ведь ты бы так и сделал!

туохт.
1. Санааҕын тылынан саҥаран эт. ☉ Устно, словесно выражать мысли, сообщать
«Хайдах өҥнөөхтөрүй?» - дии оҕуста кыыс. Күндэ
Кеша эмиэ тугу да саҥарыан булбакка: «Мин билиэккин аҕаллым», - диэтэ. Н. Заболоцкай
«Ээ, Быттааны Сүөдэр оҕото, Манчаары оҕо киирэн олорор», - диэбиттэр дьон. МНН
2. Саҥа таһаар, туох эмэ дорҕоонун таһааран саҥар (киһи, харамай туһунан). ☉ Издавать, произвести звук, подавать голос (о человеке, животных)
Силип «һуук» диэт эргиллэн иһэн, халтарыйан тиэрэ кэлэн түһэр. М. Чооруоһап
Кеша аттыгар сытар мутук сыыһын ылаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, чыычааҕа «чырып» диэт, көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
[Тугут] өссө саҥалаах: «Ав-ав-ав», - диир. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Ааккын эт, ааттаа. ☉ Произнести имя, название; называть, называться. «Сааһынан сөп түбэһэр эбит! - диэн Кууһума суруксут сэҥээрэр - Аата ким диэний?» Н. Якутскай
Мин Мария Үчүгээйэбэ диэммин. Бу дьиэҕэ олоробун. С. Ефремов
Күһэҥэй диэммин. Былыр соҕуруу Бүлүүгэ олохтоох, төрөөбүт төрүт буордаах этим. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Туох эмэ диэн өйгөр быһаар, санаа. ☉ Полагать, думать о чем-л., иметь какое-л. мнение
«Билигин булуохтара суоҕа диигин дуу?» - диэн сахалыы билэр киһи иилэ хабан ылан ыйытар. Н. Якутскай
Биллэрбэккэ муҥхалаатаҕа диэҕэ диэммин, бу эйигин ыҥыраары таарыйдым. Күндэ
«Эйиэхэ Ньургуһуну ыйытаары гынабыт. Ону туох диигин?» - диэн, үүт иһэ-иһэ, [Нараҕан оҕонньор] кэпсии былаастаан ыйыта олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Диэмэ (этимэ) даҕаны кэпс. - сөпкө этэҕин, мин да оннук саныыбын (этээччини кытта толору сөбүлэһии). ☉ И не говори (выражение полного согласия с говорящим)
- Ол хара түөкүн, күрүөһүт сүөһүнү тоҕо босхо дьаарбайтаран, дьону айматар? - Дьэ, диэмэ даҕаны, баар эрэ бурдугум этэ. А. Софронов
- Бу үрэх намыһах кытыла ыарҕата суоҕа буоллар, быһыт оҥорбут киһи, уу бөҕө килэһитиэ эбит. - Диэмэ даҕаны! М. Доҕордуурап. Диэххэ сөп - итинник быһааран, түмүктээн этиэххэ сөп. ☉ Можно сказать, можно прийти к такому выводу
Кырдьыга, холкуоһу Хандыы салайан олорбута диэххэ сөп. А. Федоров. Биһиги Илии Үлүппүппүтүгэр кырса бэркэ тохтоото диэххэ сөп. «ХС». Инньэ диэмэ - итинник саҥарыма (киһи санаата оонньоотоҕуна өй-төй угарга этиллэр). ☉ Не говори так (так говорят человеку, лишившемуся душевного равновесия, с целью образумить его)
Ээ, кэбис, инньэ диэмэ, олус улаханнык сананыма, хайа, эйиэхэ сөптөөх киһини буланталан, оҥорон киллэриэхтэрэ. Ньургун Боотур
Инньэ диэмэ. Эн туох сыыһалааххын, туох алҕастааххын холкуостаахтар быһаарыахтара. С. Ефремов. Туох да диэ - тугу баҕарар саҥар; туох баҕарар диэн таайа сатаа (онтон туох да уларыйбат). ☉ Что ни говори, как ни прикидывай (ничего не изменится); говори что хочешь
Чэ, туох да диэ, ити эн дьыалаҥ буолбатах. С. Ефремов
Чэ, туох да диэҥ, кыыскыт оскуолаҕа тардыллыбыта буолуо! Н. Заболоцкай
тюрк. тэ

1. мест. указ. этот, эта, это; ити кинигэни ыл возьми эту книгу; итиниэхэ этому, этой; итиниэхэ тугу диигин что ты на это скажешь?; итини этого, эту; итинэн этим, этой; итиннэ на этом, на этой; в этом, в этой; итиннэ туох баарый ? а) что там такое?; б) что в этом такого?; итинтэн от этого, от этой; 2. выступает в роли модального сл., выражает подчёркивание, обобщение высказываемой мысли: ити кимий ? кто же это?; ити маладьыастык эттиҥ ! вот это ты здорово сказал!; ити кини бардаҕа это значит, он пошёл; кэллэххит ити вот вы и приехали; көмөлөстөҕө ити вот и помощник; ити аата а) значит, так значит, это значит, выходит; ити аата сыыстаҕым выходит, я ошибся; б) раз так, если так; ити аата , кэпсэтэн иһиллиэ раз так, поговорим; ити баар а) так и есть; б) вот тебе и на; ити буоллаҕына раз так, если так; ити гынан таким образом; ити гынан баран всё-таки, всё же; ити гэннэ после этого, затем, кроме того; ити курдук вот так, так и есть; тото ; ити иһигэр кстати; итинэн буоллаҕына следовательно; ити сылдьан между прочим, между тем; итинэн (или итинтэн ) сылтаан из-за этого, по этой причине.