прил
тапталлымтыа

прил. тапталлымтыа (хол. металлар).

сущ
(мн. ч. нет)
үрүҥ көмүстүү өҥнөөх, чэпчэки ыйааһыннаах тапталлымтыа тимир

мельхиор (алтан ньиикэли (30%), тимири (0,8%) уонна марганеһы (1%) кытта уһаарыл-лыбыт холбоһуга. М. дьэбиннэ ылларымтыата суох, тапталлымтыа. Иһиттэри, манньыаты уо. д. а. онорорго туһаныллар.)

нейзильбер алтан, нейзильбер (алтан цинкэии (20%) уонна ньиикэли (15%) кытта уһаарыллыбыт холбоһуга. Н. а. дьэбиҥҥэ сиэтимтиэтэ суох, тапталлымтыа, бөҕө. Алҕаһаан сороҕор мельхиор диэччилэр.)

аат.
1. Олус ыарахан ыйааһыннаах тапталлымтыа өҥнөөх металл. ☉ Мягкий, очень тяжёлый и ковкий цветной металл, свинец
Мантан чугас, Ковалькан үрэҕэр, таастан сибиниэс уулларан, буулдьа куттар буолаллара. Н. Якутскай
2. көсп. Туох эмэ олус ыар, ыарахан ыйааһыннаах. ☉ Что-л. слишком тяжёлое, увесистое. Бу хаас тугун ыараханай, олох сибиниэс эбит дии
□ Уйбааскы сылайан, …… этэ-сиинэ сибиниэс курдук ыараабыкка дылы буолбут. Л. Попов
Комбриг киэҥник далайбыта, Сутуруга — сибиниэс, Ойутан иһэн дайбаабыта Уот сирэйгэ эриэс! Күн Дьирибинэ

1. аат. Үрүҥ көмүстүҥү дьүһүннээх дьэбиннирбэт, тапталлымтыа сымнаҕас чэпчэки ыйааһыннаах металл. ☉ Олово
   Ремесленниктэр алтаны уулларан хорҕолдьуҥҥа былыырга үөрэммиттэрэ. Оннук булкаас боруонса диэн ааттанар. КФП БАаДИ
   Николай Иванович Дьааҥыга өр сыллар усталарыгар хорҕолдьуну уонна кыһыл көмүһү көрдүүр баартыйалары салайбыта. «ХС»
2. даҕ. суолт. Хорҕолдьунтан оҥоһуллубут. ☉ Оловянный
   Хорҕолдьун тэриэлкэ. ЯРС
   Балаатаҕа ыарыыһыт дьахтар киирдэ, илиитигэр икки хорҕолдьун миискэни, ньуоскалары уонна икки быһыы килиэби туппут. А. Чехов (тылб.)
   ср. др.-тюрк. хоруҕжин ‘свинец’, половецк. коргасин ‘свинец’, тув. коргулчун ‘слово’

1. аат. Үрүҥ кылбачыгас өҥнөөх тапталлымтыа бөҕө тимир. ☉ Твёрдый серебристый ковкий металл, сталь
   Илин Сибиир чугууҥҥа, ыстаалга наадыйыыта улам улаатан иһэр. П. Егоров
   Ыстаал — тиэхиньикэҕэ саамай тарҕаммыт уонна бөҕө металлартан биирдэстэрэ. БК БК
   Ол эрээри киһи үлэҕэ буһар-хатар, ыстаал уһаарыллан, хатарыллан ыстаал буолар. «ХС»
2. даҕ. суолт. Ыстаалтан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из стали, стальной
   Көрбүтэ, мас уктаах ыстаал быһаҕынан быһыта охсон кылбачыҥната олорор үһү. Саха фольк. Малатыылка ыстаал тиистэринэн бурдук киистэтин үлтү мэлийэн, аһын туспа кутан кудулутта. М. Доҕордуурап
   Массыына оҥоһуутугар ыстаал турбалары уон бырыһыан сарбыйыы бэлиэтэннэ. «Кыым»
   ◊ Тимир (ыстаал) өксөкү көр өксө- кү
   Ыстаал өксөкү обургу Куугунуу, уһуутуу Халлааны харбаһа Өрө көтөн таҕыста. «Чолбон»

аат. Урут булуук оннугар туттуллубут, оҕуһунан состоруллар судургу оҥоһуулаах сир хорутар тэрил (бэйэтэ мас, уллуҥаҕа эрэ тимир буолар). ☉ Соха (пахотное орудие)
Үүнүүлээх сонуок — саастарыгар суха тутааҕын туппатах дьоҥҥо баар! Амма Аччыгыйа
Бу кэннэ үс төгүл кирээдэтин ардын суханан хоруйбут. Суорун Омоллоон
[Аҕам] тоҥуута бараммыт игиитинэн Өр да өр сухатын сытыылыыра. Н. Босиков
◊ Суха тимирэ — суха сир кырсын алдьатар кырыылаах сытыы уһуга, уллуҥаҕа. ☉ Сошник, лемех
Болгуо тапталлымтыа өттүттэн кыстык, суха тимирэ, баһымньы, хойгуо, анньыы …… онтон да атыттар оҥоһуллаллар. МАП ЧУу. Саха уустара үрдүк хаачыстыбалаах тимири уһааран сэп-сэбиргэл оҥороллоро: хотуур, сүгэ, …… суха тимирэ, бинтиэпкэ саа о. д. а. ИЕВ СУу. Суха тутааччы — анал тутааҕынан суханы салайан биэрэр киһи. ☉ Плугарь
Оҕус Тохороон Баһылай диэн суха тутааччыны сотоҕо тэбэн доҕолоҥ оҥордо. Амма Аччыгыйа
Сонуок таһыгар кэлбитим, суха тутааччым хайыы-үйэ кэлэн, оҕустарын күрүө иһигэр киллэртээбит. Ф. Захаров
ср. уйг. сока, русск. соха ‘плуг’

туохт.
1. Туох эмэ тугу эмэ кытта бииргэ буолалларын курдук сыһыары тут. ☉ Соединять, скреплять одно с другим, прищеплять что-л. к чему-л.
Улуу алааһы кытта улуу хочону холбоон, киэҥ куйаар оҥорон нэлэһиппит киһи дии саныырым. Амма Аччыгыйа
Биирдэ Серёжа тыаттан тутуу маһын таһыыга үлэлэстэ: эрдэ кэрдиллэн бэлэмнэммит бэрэбинэлэри торуоһунан тыраахтарга холбоон биэрэр. Н. Лугинов
Костя көрбүтэ, кырдьык саахымат сурунаалга холбуу тутуллан, кытта кэлсэн хаалбыт эбит. Н. Заболоцкай
Бараналарын бэйэлэрэ оҥостубуттара, тиистэрин түҥ-таҥ холбоон баран, дьэ сибилигин таба көрөн, хаттаан оҥосто сырыттахтара. П. Егоров
2. Тугу эмэ уопсай тугунан эмэ наардаан, биир кэлим буоларын курдук оҥор; кими, тугу эмэ кимиэхэ, туохха эмэ эп, эбии киллэр, кытыар. ☉ Составлять из нескольких однородных предметов одно целое, объединять, присоединять когочто-л. к кому-чему-л., приобщать когочто-л. к чему-л.
Тойон балай эмэ өр суруйан, илии баттаан кумааҕытын дьыалаҕа холбоото. Болот Боотур
Кинигэ издательствота кини айымньыларын (урут биллибэтэх, урут бэчээттэммэтэх сорох айымньыларын кытта холбоон), …… улахан хомуурунньук таһаарбыта. КНЗ ТС
Манна олохтоохтор бары аналлаах миэстэлээхтэр, кыттыгастаахтар. Атын киһини холбооботтор. «Чолбон»
Бу тылларга сөптөөх сыһыарыылары холбоон, этиилэрдэ оҥоруҥ. КИИ СТ-2
3. Туох эмэ тус-туспалары (хол., бэссэстибэлэри, эттиктэри) биир холбоһук, суурадаһын о. д. а. буолалларын курдук оҥор, булкуй. ☉ Соединив несколько разнородных предметов, приготовить раствор, смесь, сплав, соединять, смешивать. Сымыыты бурдукка холбоо
□ Манна сиэмэни тааһы хайаны кытта холбоон биир тулхадыйбат кэлимсэ оҥорор курдук, бу тутуу норуоттар доҕордоһууларын кытаанахтык бөҕөргөтөр эбит. Суорун Омоллоон
Кыһыл көмүһү алтаны кытта холбоон ууллараллара, оччоҕо ордук тапталлымтыа, бөҕө, кутарга, ойуу түһэрэргэ үчүгэй буолара. МАП ЧУу
5. Элбэх кими, тугу эмэ бииргэ мус, түм. ☉ Собирать в одном месте, объединять кого-что-л.
Түмсэн да диэн, сэргэстэһэ эрэ тураллар, барыларын холбуур, бары бас бэринэр дьаһал-дьаһах мэлигир. Н. Лугинов
Ыарахан дьылларга ыраах үрэх баһыгар көһөр түбэлтэҕэ элбэх сылгыны биир сиргэ холбоон аһатартан туттунар ордук. «Кыым»
Хас даҕаны аҕа ууһун холбоон кинээс салайара. А. Кривошапкин (тылб.)
6. Тугу эмэ туохха эмэ (хол., уокка, элэктэриичэстибэҕэ) ситимнээн үлэлэт. ☉ Включать, подключать (напр., электроприбор). Тэлэбиисэри холбоо
□ Электроплиткатын холбоон, чэй оргута туруорар. Н. Лугинов
Араадьыйатын холбоото — сотору сэттэ чааһы оҕуста. Р. Баҕатаайыскай
Амандыар дьонтон хаалсымаары оҕолоругар көмпүүтэр ылан биэрдэ, эбиитин интернеккэ холбоото. С. Юмшанов
7. Буукубулары ситимнээн аах. ☉ Соединять, складывать буквы при чтении
А-ҕа Т-ны холбоон «Ат» диэн аахта Петя. Күннүк Уурастыырап
Ыскылааттаан ааҕаары гыннахпына тылым өҕүллүбэккэ, сатаан холбоон тыл таһаарбакка элбэхтик даҕаны тириттим этэ. А. Бэрияк
Холбоон ааҕар буолуохтан Хоһоон тылын таптыырым. М. Хара
8. кэпс. Дьон төлөпүөн нөҥүө кэпсэтэллэрин курдук ситимнээ, сибээстээ. ☉ Устанавливать телефонную связь, соединять кого-л. с кем-л. по телефону
Прибалов подполковнигы кытта холбооҥ. Н. Якутскай
Үөһэттэн звони гыннахтарына миигин холбоор. Онтон атын сирдэртэн буоллаҕына, миигин суох диэр. Суорун Омоллоон
Кини төлөпүөнү хаба тардан ылла. — Баһаалыста, 9-99 холбооҥ эрэ. В. Протодьяконов
9. көсп. Кимнээх эмэ икки ардыларыгар уопсай тугунан эмэ ситимнээн (биир интэриэһинэн, көрүүнэн, санаанан о. д. а.) сыһыаны олохтоо. ☉ Связывать кого-л. с кем-л. на основе общности чего-л. (интересов, взглядов и т. п.), сближать
Хотугу тымныы сир, Соҕуруу куйаас сир Дьонноро куустуһан турбуппут: Холбуура сир икки Полюһун дьонун биир Күн сыалга дьулуһар дьулуурбут. Эллэй
Кинилэри үлэни таптааһын бииргэ холбообута. И. Данилов. Кустук өҥнөөх кулунчук, Оҕо-аймах үөрүүтэ Барыбытын холбоото, Үөрүүбүтүн аҕалла. КДьА
10. көсп. Кимнээҕи эмэ ыал оҥор, кимнээх эмэ ыал буолалларыгар көмөлөс. ☉ Помогать кому-л. или заставлять кого-л. вступить в брак, соединять узами брака, женить. [Василий Петров:] Чэ, оҕонньор! Оҕоҥ биһикки …… холбоһуохпутун баҕарабыт, онон алгыс үтүөтүнэн, ыраас сүрэххиттэн, ис санааҕынан биһигини холбоо… П. Ойуунускай
[Ньукуус:] Оҕолорбутун холбоон ыал оҥордохпутуна син буолуо этэ буолбат дуо? Күндэ
Марканилаах уоллаах кыыһы уһаппакка холбуур баҕалаахтар. П. Ламутскай (тылб.)
11. көсп. Кими эмэ туохха эмэ үөрэт, билэр оҥор, кимиэхэ эмэ тугу эмэ иҥэр (сиэр-майгы туомнарын, майгы-сигили олохсуйбут бэрээдэгин о. д. а.). ☉ Приобщать кого-л. к чему-л. (напр., к культуре), вовлекать кого-л. во что-л. Бэйэлэрэ култуурунайа суох дьон атын дьону култуураҕа хайдах холбуулларын мин сатаан өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
Куһаҕаҥҥа кучуйар, Кубулҕакка холбуур Хармааҥҥа хааланар Харчы буолар. А. Софронов
♦ Баскын холбоон көр бас II
Бааһынай, оробуочай Бастарын холбоон, Бардамнык үлэлээн, Баабырыкалары бааралаатылар, Собуоттары субуруттулар. Эллэй
Дьолгун холбоо көр дьол. Эһиил баччаҕа Анфиса уонна Кеша холбоһуох, дьоллорун холбуох буолан, тылларын бэрсибиттэрэ. В. Титов
[Октябрина — Кэнчээригэ:] Атын ордук кыыһы көрсүөҥ, дьолгун холбуурга тыл көтөҕүөҥ. М. Попов
Санааҕын холбоо көр санаа II. Эн биһикки санаабытын эрэ холбооторбут, тугу да тулутуохпут суоҕа. Н. Неустроев
Норуот эмиэ күүһүн түмнэҕинэ, санаатын холбоотоҕуна, ама тугу тулутуой? Н. Якутскай. Сүбэҕин холбоон — сүбэлэһэн, биир сүбэнэн. ☉ Согласованно, слаженно, объединив усилия
Күүстээхтик, хото санаатахха, сүбэни холбоотоххо, туох барыта кыайтарыахтаах. Амма Аччыгыйа. [Нүһэр Дархан:] Сүбэбитин холбоон биир сүрүн үөһүнэн Эйэлээхтик-иллээхтик устарбыт буоллар… И. Гоголев
[Сандаарка:] Иккиэн сүбэбитин холбоотохпутуна, үчүгэйдик олоруохпут. С. Ефремов
Төбөҕүн холбоон — баскын холбоон диэн курдук (көр бас II). Улахан мөккүөрдээх, ыһыылаах-хаһыылаах мунньах буоларын кэтэһэн, билигин бөлөх-бөлөх хайдыһан, төбөлөрүн холбоон күө-дьаа кэпсэтэ олордулар. Н. Лугинов. Хоһооҥҥо холбоо — хоһооҥҥо киллэрэн хоһуй, туой. ☉ Воспевать, прославлять в стихах. Күрүөлээх ынаҕын далыттан түптэтин буруотугар тиийэ — барытын Күндэ хомоҕой хоһоонугар холбообута, ыллам ырыатыгар ыпсарбыта. Софр. Данилов
Күнү, халлааны, сулуһу Куруук хоһооҥҥо холбуом. Баал Хабырыыс
ср. монг. холбох ‘соединять, связывать’