тараадый диэнтэн дьаһ
туһ. Булочкины наһаа уһун илиилэриттэн-атахтарыттан көтөҕөн сыыры өрө тараадытан таһаардылар. Амма Аччыгыйа
Үүнээйи силиһин сиргэ дириҥник тараадытан киллэрэн сүмэһиннээх аһылыгы ыймахтаан, тыалыкууһу утары охсуһан тыыннаах хаалар. Ф. Постников

туохт. Салаата таһаар, салаалаах буол, салааларга араҕыс. ☉ Отрастить или образовать ветвь (ветви), разветвляться, ответвляться. Салааланар умнастаах от. Институппут биир саҥа салааланна
□ Ити чиргэл тиит өлбөт, Ийэ буортан күүһү ылар
Самнары, өлөрү билбэт, Салаалана, лабаалана турар. С. Васильев
Саха сирин хаартатыгар Өлүөнэ өрүс уутун бассыайына тараадыйан, элбэх салааланан көстөр. Б. Лунин (тылб.)

тараадый диэнтэн холб. туһ. Үрдүгэр, убаҕас ньалака оту хотуурунан тэлэ охсон ааспыт курдук, үрүҥ сыыйыы былыттар халлаан оройун диэки өрө тараадыспыттар. В. Титов
Утуу-субуу эҥин кэрэ көстүүлээх уот дьураалар тараадыһан тахсыбыттара. Тулхадыйбат д. Иван Петрович үрдүк көнө сүүһүгэр дириҥ дьураалар тараадыспыттар. «ХС»

аат., кэпс. (үксүгэр э. ахс. тут-лар). Туохтан эмэ тараадыйан тахсан салаа буолар дьураа, сурааһын. ☉ Извилистое разветвление, извилина чего-л.
Кыыс …… аата-ахса биллибэт тараанньыктардаах сэбирдэҕи, ыалдьыа диэн сэрэммиттии, ытыһыгар ууран имэрийэ-имэрийэ хаамта. Е. Неймохов
Ити тыллартан Коля сүрэҕэ хайдах эрэ улаханнык мөҕүл гынан ылла, көхсүнэн тымныы тараанньыктар өрө сүүрдүлэр. С. Никифоров
Уу ньуура бөдөҥ тараанньыктарынан дьиримнии мөҕүстэ. СЮ ЫБ

сыһ. Лабаа-лабаа ыраах уунуталаан, уһаан көстөр гына. ☉ Наречие от тараадый
Оҕустара кутуругун субуччу быраҕан, иһэ сараччы үллэн, түөрт атаҕын тараадыччы тэбэн баран өлөөрү бөтүөхтүү сытар эбит. Амма Аччыгыйа
Күн маҥнайгы сардаҥаларын тараадыччы уунан Аан ийэ дойдуну айхаллыыр. Амма Аччыгыйа
Хабыс-хараҥа түүн самналлыбыт саха балаҕанын кыһыл сулус уота үөһэттэн тараадыччы тыган сырдатар. Н. Заболоцкай

көр чамчааһын
Аҥнан-бохтон айыллан, Талахтаах далбар чабычах Чапчааһынын курдук Таҥнары тараадыйан Үөскээбитэ үһү. Күннүк Уурастыырап
Туос иһит тигэргэ чапчааһыҥҥа өҥнөөх туос наада буолар. ГПП ТО
Талахтаах иһити тигиигэ эрдэ бэлэмнэммит ии курдук оҥоһуллубут талаҕы иитиин аннынааҕы чапчааһыҥҥа урут тигиллэр. АЕЕ ӨҮОБ

I
дьүһ. туохт. Аҥы-аҥы баран тараадыйан көһүн, адаарый; олус тэнийэн улаат, үллэн таҕыс. ☉ Раздвигаться, раскидываться в стороны, растопыриваться (напр., о пальцах); сильно увеличиваться, раздуваться
Оҕустара алта уон иккитэ омурдан уулаата, иһэ сарайа үллэн таҕыста. Амма Аччыгыйа
Салгыммыт сүүрүктүү долгуйан, Көтөр аал тэлээрэн айанныыр. Тэнигир кыната сарайан, Салгыны тыаһатан сатарыыр. Эрилик Эристиин
Маҥан куобах — дьиҥнээх тыа кыыла. Тарбахтара хойуу түүлээхтэр уонна киэҥник сарайаллар. ПМВ ССК
ср. алт. сорой ‘торчать, высовываться вверх; выделяться; вынырнуть’
II
аат. 1 Сэби-сэбиргэли, бөдөҥ малы уурар үрдэ сабыылаах, ойоҕостордоох эбэтэр аҥаардас үрүттээх эрэ тутуу. ☉ Крытое помещение для хранения различного имущества, сарай
Уҥа диэки массыына сарайын эркинэ көстөр. С. Ефремов
Кинини атах ороҥҥо сытыарбыттарын, дьиэҕэ итиитэ бэрт диэн, сарайга тахсан куһаҕан дьааһык үрдүгэр утуйар. М. Доҕордуурап
2. түөлбэ. Кырыыһа. ☉ Крыша (строения)
Дьиэ тимир сарайа кыһылынан кырааскаламмыт. И. Данилов
русск. сарай

аат.
1. Таһырдьа эбэтэр дьиэ иһигэр сөтүөлүүргэ, харбыырга ананан оһуобай хааччахха кутуллубут уу. ☉ Бассейн (искусственный водоем для плавания)
Макекка көстөрүнэн, үс тыһыынча киһи биирдэ олорон көрөр трибуналаах спортивнай комплекс, сахалыы ыһыаҕы атаарар түһүлгэ, – сайыҥҥы кинотеатр, сөтүөлүүр бассыайын оҥоһуллуохтаахтар. «ХС»
Сотору кэминэн Култуура дыбарыаһа, сөтүөлүүр бассыайын, успуорт дыбарыаһа тутуллаллара хайаан да наада. «ХС»
Манна сөтүөлүүр бассыайыннаах оскуола, маҕаһыыннар уо. д. а. бырайыактаннылар. «Кыым»
2. Ханнык эмэ күөл, өрүс туох баар салаалара, тардыылара бүтүннүү түмүллэр сирдэрэ. ☉ Бассейн (совокупность притоков реки, озера)
Уйгуурдар судаарыстыбалара эстибитин кэннэ Селенга уонна Орхон өрүстэр бассыайыннарын түүр атын биистэрэ уонна монгуол биистэрэ ылаллар. «ХС»
Амазонка – Соҕуруу Америка эрэ буолбакка, ону ааһан сир шарын бүтүннүүтүн да саамай киэҥ бассыайыннаах уонна саамай элбэх уулаах өрүһэ. КВА МГ
Саха сирин хаартатыгар Өлүөнэ өрүс уутун бассыайына тараадыйан, элбэх салааланан көстөр. Б. Лунин (тылб.)
3. Хайа боруодаларын дьапталҕалара тайаан сытар сирдэрэ. ☉ Бассейн (область залегания горных пород)
Нерюнгри чохтоох бассыайынын чинчийиллибит саппааһа түөрт сүүс биэс уон мөлүйүөн тонна. БИ СТ
Хаҥалас чохтоох миэстэтэ – биһиги дойдубутугар саамай өлгөм саппаастаах бассыайыннартан биирдэстэрэ. «Кыым»
Великобритания былыргы хайаларын тэллэҕэр үчүгэйдик куоксаланар чохтоох хас да бассыайын сытар. МНА ФГ

1. аат.
2. Туох эмэ сырдык күлүмүрдээһинэ, сандааран көстүүтэ; сардаҥа туохтан эмэ тэйэн чаҕылыйыыта (үксүгэр күн, ый туһунан этэргэ). ☉ Блеск, сияние чего-л. очень яркого; отблеск лучей (солнца, луны)
   Кыраман хараҥа саҕахха, Килбиэнин ууга ыһыкта, Эдэр ый үүнэн таҕыста. С. Данилов
   Күн …… Сандаара чаҕыллар килбиэнэ Кууланы күлүмнэппэт. И. Эртюков
   Күн киирэр килбиэниттэн кыыспыт былыттар түргэн баҕайытык халлаан устун усталлара. Г. Николаева (тылб.)
3. Күлүмүрдээн көстөр уһун синньигэс балаһа. ☉ Блестящая узкая, длинная полоса чего-л.
   Хотуур иэдэһин курдук килбиэн улам кэтирээн истэ. Онтон Талба [үрэх] соҕотохто толору арыллан нэлэс гына түстэ. Амма Аччыгыйа
   [Баанча] оҥочотун суола, күөх килбиэн буолан, үс муннуктанан тараадыйар уонна кыараҕас үрэх икки кытылыгар иҥнэн түллэҥнии мөхсөр. Л. Попов
4. көсп. Хорсун, хайҕаллаах быһыы, албан аат. ☉ Мужество, доблесть, слава
   Быыһаныы бу күнүн килбиэнин Былаҕай былыта саппатын. Күннүк Уурастыырап
   Кугасчаан ол да буоллар тиһэх күнүгэр олох иһин охсуһууга килбиэнин көрдөрдө. Н. Заболоцкай
5. даҕ. суолт.
6. Чаҕылхай, күлүмүрдээн көстөр. ☉ Блестящий, сверкающий
   Килбиэн ыйы ыллаары Кистээн көрө турбутум. П. Тобуруокап
   Үрэх дьэрэлик килбиэн долгуннара ый күлүгүн курустаал иһит курдук үлтү сынньан бытарыта ыһаллар. А. Федоров. Сандаарыччы күлэ турбут күһүҥҥү килбиэн күммүт, кэмчиэрийэр, кыбыстар курдук …… санньылыччы көрөн истэ. С. Федотов
7. Туох да ото-маһа суох, ыраас. ☉ Без какой-л. растительности, чистый, гладкий
   Ыарыһах таба муҥнаах үөрүттэн быстан, килбиэн туундара ортотугар соҕотоҕун охто сытар. Н. Заболоцкай
   Бу үрэҕи өрө батан, хайа арҕаһыгар, туох да ото-маһа суох ыраас килбиэн сири булаҕын. «ХС». Тэҥн. килбэҥ

даҕ.
1. Уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ сири сабардыыр (үксүгэр Саха сирин тайҕатын хоһуйан этэргэ). ☉ Необъятный, бесконечный (обычно при описании якутской тайги)
Аара айаннаан иһэн Сахам сирэ тайалҕаннаах таһаалааҕын, киэҥ хоннохтооҕун илэ харахпынан көрөн итэҕэйбитим. И. Гоголев
Най былыт халыйан намтыы сатыылыыр, Суһуктуйан барар тунаарар урсун Таастартан күлүк тараадыйа таргыыр Тайалҕаннаах тайҕа таһаатын устун. М. Ефимов
Кини [Сэргэй Тиэрэхэп] төрөөбүт сирэуота хатыҥ чараҥнардаах алаастар, уһун синньигэс от үрэхтэр, ыарҕа хаймыылардаах толооннор тардыыларынан утум-ситим сиэттиһэн, силбэһэн, уҥуоргута-маҥааргыта биллибэттик унааран-тунааран барар тайалҕаннаах тайҕа. П. Аввакумов
Нөҥүө өттүнээҕи [бөртөлүөт] түннүгүнэн, тыһыынчанан ахсааннаах күөллэрдээх тайалҕаннаах тайҕа ханна эрэ тиийэн халлааны кытта силбэһэн бүтэрэ көстөр. «Кыым»
2. Кыраман ыраах; унньуктаах уһун (хол., суол). ☉ Бесконечно далёкий; дальний, изнурительный (напр., путь-дорога)
Кинилэр [хоһуун айанньыттар, бэдэрээтчиттэр] буолаллара тайалҕаннаах сырыылары сылдьыбыт, онон тайалҕаннаах тайҕа, тумара хас үрэҕин, үрүйэтин аахтара билэр тыыннаах куомпастар. Багдарыын Сүлбэ
Туундара, Дьүкээбил уота, Дьүлэй дириҥ чуумпу да, Тайалҕаннаах ыраах да, Тапталлааҕыам, араартаабат. Доҕордоһуу т. Шар соҕуруулуу-арҕааттан — халлаан сырдыаҕыттан ыла, хас эмэ сүүс милянан кэмнэнэр тайалҕаннаах ыраах сири көппүтэ. Ж. Верн (тылб.)