кылбачый диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Ууллубакка сытар хаар үрүҥ көмүс өҥүнэн күн уотугар кылбачыҥныыр. П. Аввакумов
Тарас маҥан бытыга илийэн кылбачыҥныыра, хараҕын уута мөл-мөл таммалыыра. Н. Гоголь (тылб.)

дьүһ. туохт. Эмискэ кэҥээн, нэлэччи тэнийэн көһүн. ☉ Предстать перед глазами широко распахнутым, распахнуться. Дьоро сото ньондос, тааҕылаах убаһа тарас, кэриэн ымыйа кэҥкэс, ыаҕастаах ымыйа быччас гына түспүттэр үһү (тааб.: анньыы, сүүрт, ойбон)

тыаһы үт. туохт.
1. Синньигэстик, элбэхтик «чуп-чуп-чуп» диэн эрэрдии саҥаран-иҥэрэн чуопчаар (чыычааҕы этэргэ). ☉ Щебетать, пищать, чувыкать (о птичках)
[Чыычаах] тугу эрэ сэһэргээн, тугу эрэ сэҥээрэн чубугураата. Амма Аччыгыйа
Чаҕыл күннээх сарсыарда, Чалбах ириэн иннинэ, Чооруос үөрэн саҥарда, Чубугуруу хамнанна. И. Эртюков
2. Түргэнник уонна элбэхтик синньигэс куоласкынан саҥар (үксүгэр оҕону, дьахтары этэргэ). ☉ Бойко говорить высоким голосом (обычно о детях и женщинах)
«Аҕаа, кинилэргэ ону Хотоҕой кэпсээбитэ», — Күннэй чубугуруу түспүтэ. «Чолбон»
Харчыбын ылаары пааспарбын биэрбиппэр хассыыр кыыс өрө чубугуруу түстэ: «Бу харчы Тарас Георгиевичка кэлбит. Эн Тарас Егорович эбиккин, харчы барбат», — диэтэ. «Кыым»
«Эн да биирдэ уочаракка тур ээ», — хатыҥыр кыра дьахтар чубугуруу түстэ. А. Кривошапкин (тылб.)

көр мадьыктас
Байбал Тарас тырахтарыыска таҕыста. Киһитэ сибиинньэ өлөрөн бадьыктаһа сылдьар эбит. «Кыым»
«Тохтоо, киһини өлөрүмэ!» – диэт Сиидэркэ, ойон туран, Үргүлдьү [киһи аата] илиитин кулубаттан арааран бадьыктаһа сырытта. А. Сыромятникова
Төһө да бадьыктастаргын мин бадааракпар эйиэнэ ханан ханыылаһар үһүө диэн [Байбал] сэнии көрөр. П. Ойуунускай

бэрин диэнтэн хай
аата. Сэбиэскэй былааска биир тыла суох бэринии дуогабарыгар үрүҥ баанда баһылыктара Артемьев, Пестеров, Трофимов илии баттаабыттара. А. Бэрияк
[Тарас Тарасович:] Этика, сиэрмайгы, салалтаҕа бас бэринии, баартыйа диэннэр эмиэ бааллар. М. Попов. Аан маҥнай таһаарыллыаҕыттан ыла «Кыым» хаһыат большевистскай кырдьык төлөннөөх тылын маассаҕа тириэрдибитэ, кини сэбиэскэй патриотизм, Ийэ дойдуга, Ленин баартыйатын дьыалатыгар муҥура суох бэринии тыыныгар ииппитэ. «Кыым»

көр хоҥкук гын
[Баргый кыыл] Тумсун чулбук гыннарда, Кэтэҕин кэкэс гыннарда, Баһын хаҥкык гыннарда, Кынатын даллах гыннарда. Күннүк Уурастыырап
[Тарас Павлович:] «Хата дуҕаар, үчүгэйдик толкуйдана сырыт, дьыала уҥуоҕуҥ кыратыгар буолбатах, мин эйиэхэ эрэнэ саныыбын ээт», — диэн баран, ытыһын тас гына охсунан, төбөтүн хаҥкык гынан кээһэн баран, сыҥаах баттанан, ытык бэйэтэ [Ефремовы] уун-утары көрөн олорбута. ЕА НТ

аат., дьыала т. Ким, туох эмэ сокуоҥҥа олоҕурар бырааба. ☉ Правовое положение кого-чего-л., статус
[Тарас Тарасович:] Дьокутааттар ыстаатыстара диэн баар. М. Попов
Мииринэй 1959 сыллаахха куорат ыстаатыһын ылбыта, онтон ыла төһөлөөх тутуу ыытылынна! С. Окоёмов
Тыл судаарыстыбаннай ыстаатыһа наассыйалар тылларын уопсастыбаҕа уонна култуураҕа аналын сөптөөхтүк быһаарыыга суолталаах. «Чолбон»

сыһ. Өйүсанааны, кыһамньыны, олоҕу туохха эмэ толору анаан туран. ☉ Беспредельно преданно
[Грант Григорян] биһиги дойдубутун, биһиги норуоппутун бэйэтин көнө сүрэҕинэн бэриниилээхтик таптаабыта. Суорун Омоллоон
Тарас Шевченко поэзиятын сүҥкэн күүһэ кини үлэһит норуот өйүн-санаатын, баҕарар баҕатын, дьулуһар дьулуурун, сырдык ыратын этэригэр норуот дьолун-соргутун туһугар дириҥ бэриниилээхтик сулууспалыырыгар буолар. Софр. Данилов
Бассабыыкленинец Максим Аммосов баартыйа уонна норуот иннилэригэр бэриниилээхтик охсуспут дьыалата үөскүүр ыччакка үтүө холобурунан буолар. П. Филиппов

I
көт диэнтэн тиэт
көрүҥ. Күөлү үрдүнэн кыракый «По-2» сөмөлүөт иҥнэйэ-иҥнэйэ, эргийэ көппөхтөөн баран …… аллара сырылаан түһэн, күрдьүллүбүт киэҥ суолунан дабдалыйа сүүрэн иһэн, тарас гына тохтуу биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Биирдэ күнүс, форточкабытынан, хоспутугар барабыай көтөн киирдэ. Төттөрү-таары көппөхтөөтө, эркиҥҥэ, муннукка тиийэн кэтиллимэхтээтэ. И. Сосин
II
туохт. Көппөх курдук оҥор; ону-маны бэрээдэгэ суох чөмөхтүү бырах. ☉ Скучивать, складывать в кучу, как попало
Хомсомуолга киирээри көрдөһөн Кумааҕы бөҕөнү көппөхтөөтө... С. Васильев
Бүлүмүөт тиҥийэр, битийэр: Хаан өстөөх өлүгэ көппөхтүү Траншея иннигэр тэлгэнэр. В. Правосуд (тылб.)

сыһ.
1. Самнан охтор, сууллар курдук, турбат, көнөн өрө тахсыбат гына. ☉ Так, чтобы свалить, опрокинуть кого-что-л., не давая возможности подняться, выпрямиться. Самнары оҕус. Тиит охтон сарайы самнары баттаабыт
□ Саллааттар [Ньургуһун Ньукулайы] сиргэ самнары баттыыллар, аппысыар тимир чуумпурунан сырбаталыыр. Күндэ
Поэт [Тарас Шевченко] көҥүл мохсоҕол буолуоҕун Буурҕа тыал самнары сыспыта. Эллэй
2. Киһи өйө-санаата тууйуллан самнарын курдук тууйа-хаайа, тумнары. ☉ Угнетая, подавляя чей-л. дух
Санаа баҕадьы Самыыр былытыныы Саҥарбат гына Самнары баттаата. А. Софронов
Киһини быһа самнары охсон кэбиһэр сатаммат эбээт. Кини оҥорбут алҕаһын бэйэтэ билинэр суолун тэрийиэххэ баар этэ. М. Доҕордуурап