сов. тараччы сыт, илиигин быластыы быраҕан сыт.

дьүһ. туохт. Намыһах эрээри туораҕынан суон, кэтит самыылаах буол. ☉ Быть низкорослым, толстым и широким в бёдрах
Олорон эрэн харчы муспута, Ол кэннэ сыаҕа, арыыга Тараччы уойан таспайбыта, Талбытынан таралыйбыта. М. Ефимов

туохт. Кими эмэ көхсүнэн охторон түһэрэн сиргэ үҥкүрүт. ☉ Уронить кого-л. и катать по земле
Мин буоллаҕына, сырсан бурҕачытан тиийэн, тойоннорун атахха тэбэн күөлэһитэн түһэрээт, тараччы тутан ылабын! И. Семенов. [Бычырдаан] биирдэ бүдүрүйэн, сынньанан көрбөккө барыта уон сэттэ киһини күөлэһитэн, мустубут дьону улаханнык сөхтөрбүтэ. Хапсаҕай
Өссө кинилэр истэрэ аһыйдаҕын аайы, мин утуйуо суохтаах үһүбүн, атаскын тахсан хаарга күөлэһитэр инибин. «ХС»

аат., түөлбэ. Ат сыарҕатыгар бастыҥатыттан кэлин атаҕар холбуу сыарҕаны икки өттүнэн кэннин диэкинэн тараччы соҕус барар мастар (түҥнэһимтиэтэ суох буоллун диэн). ☉ Жерди, прилаженные параллельно полозьям, слегка расширяющиеся в конце (прикрепляются для устойчивости саней)
Сөдүөт Мөрөөһөп дьоһуннаахтык тараамалаах сыарҕаттан ыадастан түстэ. «ХС»

даҕ. Төп-төгүрүк, кыбыс-кытаанах истээх (үксүгэр кыра уҥуохтаах, киппэ кыыл туһунан этэргэ). ☉ С круглым, тугим животом (обычно о низкорослом, плотном животном)
Тааһы-буору тарбыахтаах, Таар-туур тыҥырахтаах, Тыс үтүлүк саҕа Тырытысхаҕар, Харчылаах сыҥ матаҕа Хайа хаспаҕар Сааһыттан куотан Саһан сытарын Тараччы тутан Таайан таһаарыҥ. Болот Боотур
△ Төгүрүйэн тахсыар диэри тугунан эмэ тобус-толору симиллибит. ☉ Туго, плотно набитый чем-л. (напр., о кошельке). Тысхаҕар кумааһынньык

аат., истор. ХVII үйэҕэ Саха сиригэр олохсуйа кэлбит ыраахтааҕы аармыйатын сулууспалааҕа уонна кини сыдьааннара. ☉ В ХVII в
прибывший в Якутский край на поселение служилый царской армии и его потомки, казак. Хабырылланы хаһаактар тараччы тутан ылбыттар, онон хандалы кэтэн үйэтин тухары хаайыы киһитэ буолбут. П. Филиппов
Хаһаактар Өлүөнэ устун кэлэннэр сахалары кыайан бастарын бэриннэрэн, саха олорор сирин холуонньа оҥорбуттара. МС МК
Арыалдьыт хаһаактардаах, аар тайҕалары туораан, [Мышкин] сэттэ уон көстөөх Дьокуускайдыыр суолга туруммута. Б. Лунин (тылб.)

аат.
1. Күүһүн-уоҕун эрэ эрэнэр харса-хабыра суох эбэтэр дохсун эдэр киһи. ☉ Молодой человек, полагающийся в своих поступках большей частью на свою физическую силу и энергию, молодчик
Оройдорунан көрбүт, чолоруспут эдэр бөтөстөр Байанайы тараччы тутан илдьэн, көмүлүөк оһох кэҥэс холумтаныгар умса бырахтылар. П. Филиппов
«Ону киирэн өлөрөн тахсыахха буоллаҕа дии», — дэһэллэр хас да бөтөстөр. Н. Якутскай
Кинилэр кыраҕа тойон, улахаҥҥа утары, үөрэххэ кыһаллыбат, үлэҕэ умсугуйбат бөтөстөр үһү. И. Данилов
2. кэпс. Чобуо-дьорҕоот эбэтэр мэник, дьээбэ уол оҕо. ☉ Мальчик, бойкий и смелый или шальной, задорный
Гуля Маркова уончалаах уола …… чобуо бөтөс, сүүрэн кэлэн, мустубут дьону тула эргийдэ. Н. Габышев
Оччолорго кини хороччу улаатан эрэр бэрт сытыыхотуу, үөрэҕэр олус хомоҕой, суһаллык ылынымтыа бөтөсчөөн этэ. Н. Заболоцкай
Биһиги даҕаны бэйэбит кэммитигэр …… тапталлаах учууталларбытыттан элбэхтэ мөҕүллүбүт, кинилэри хомоппут-хоргуппут, ытаппыт даҕаны бөтөстөр буолуохтаахпыт. «Кыым»

тарай диэнтэн хамс
көстүү. Сиидэркэ суруксут …… устуулугар кэннинэн чинэрийдэ. Устуул, хаачыгыраат, хампарыйан хаалла, Сиидэркэ муостаҕа тас уорҕатынан таралыйда. И. Гоголев
Артем сыгынньахтанан баран, утуйар кукуулун үрдүгэр тиэрэ таралыйан сытар. Тумарча
Маччааһай ойоҕо Мэтээх Матырыас дьиэтигэр соҕотоҕун таралыйа сытар буолан биэрдэ дуу? В. Протодьяконов
♦ <Бэлэм> аска-таҥаска (бэлэмҥэ) таралый — туохха да кыһаллан көрбөккө эрэ, атын киһи бэлэмигэр олор. ☉ Не заботясь ни о чём, жить на всём готовом
Боростуой үлэһит дьахтар оҕото эрээри, кыратыттан ыла алыс дэлэгэй аска-таҥаска таралыйан, ыаммыт балык курдук, ньуолдьаҕай, ньыкаа көрүҥнээх уол. Тумарча
Тоҕо сорох дьон кыһыл илиилэринэн үлэлээбэт эрээри бэлэм аска-таҥаска таралыйалларый? «ХС»
Эһиги бэлэм аска-таҥаска таралыйан олороҕут. «ХС». Талбытынан (таптаабытынан) таралый — туохха да хааччаҕа, кыпчыйтарыыта суох олоххо олор. ☉ Жить, ни в чём себя не ограничивая, вольготно
Байдар, хамначчыттанан эҥин талбытынан таралыйыа этэ буоллаҕа дии. Софр. Данилов
Үрүмэччи кэргэн тахсыбыта Үлэһит ыҥырыаҕа. Олорон эрэн харчы муспута, Ол кэннэ сыаҕа, арыыга Тараччы уойан таспайбыта, Талбытынан таралыйбыта. М. Ефимов
Дьөгүөссэ кэллэр эрэ, кинилэргэ күтүөт киһи уолларын курдук тутуллан, таптаабытынан таралыйара. «ХС»

1. даҕ.
2. Дьиэ кэргэҥҥэ ордук тапталлаах, харыһыктаах, сааһынан саамай эдэр, кыра. ☉ Младший, самый маленький в семье, пользующийся особым расположением, покровительством, находящийся на особом положении
   Хара Дьаҕыл оҕонньор, дархан Маҥан Хопто эмээхсин сэттэ кыталык кыргыттарын ылгыннара Үрүлүйэр ньуурдаах Үрүҥ Чөмчүүк диэммин. И. Гоголев
   Шура — эрдэ огдооботуйбут, тиийиммэт-түгэммэт олохтоох эмээхсин ылгын кыыһа. Н. Якутскай
   Ол кыыс үтүө ыал ылгын оҕото үһү. А. Сыромятникова
3. Толоругаһынан, истигэнинэн сөбүлэтэр (ким эмэ). ☉ Располагающий к себе исполнительностью, покорностью
   Өссө Алдан куоратыгар сылдьан, бириискэ хаһыатыгар үлэлээбитэ. Нил Нестерович ылгын уола буола сылдьыбыта. Н. Босиков
   Былаас сорудаҕа Дуняшаны кулуба ылгын оҕото буола сатыырга кыһайдаҕа. ХКК
   Сол күн, ыам ыйын 1 күнүгэр, Гитлер ылгын киһитэ Борман диниэбинньигэр суруйбут: «Биһиги Импиэрискэй кэнсэлээрийэбит урусхалланан бүтэн эрэр». «ХС»
   2
   аат суолт. ылгын чыкыйа диэн курдук. Оттон Такыйык оҕонньор ылгынынан кулгааҕын хаста. Амма Аччыгыйа
   Бииринэн, — Устинов ылгынын ыга баттаата, — манна, бөһүөлэккэ, хаалар ыанньык сүөһү мэччирэҥэ кэҥээн, дэлэкээннээх абыраныа, үүтэ-аһа дэлэйиэ этэ дуо? Н. Заболоцкай
   Ылгыным адьас тириититтэн эрэ иҥнибит. Итиитигэр буолан ыалдьарын да өйдөөбөппүн. Н. Кондаков
   ◊ Ылгын сөмүйэ түөлбэ. — ылгын чыкыйа. ☉ Мизинец
   Оол хоту дьааҥыттан икки хара түһэн эрэр. Мантан көрдөххө тэбис тэҥнэр, ылгын сөмүйэ саҕалар. Ити Кууһумалаах Мотуруона. Эрчимэн
   Ылгын <таас> ойоҕос көр ойоҕос. Икки ылгын таас ойоҕоһум, Икки уу сымсым, Икки эмиийим кэрэтэ, Икки эбир дьаҕыл ньилбэҕим ыарыйдылар. Саха нар. ыр. II
   Биһиги сүүрдээччибит, өлүү буолаары гыммыт диэн ыксаан, Көмүс Кутуругу икки ылгын ойоҕоһун быһа кыбыйар. Күннүк Уурастыырап. Ылгын тарбах түөлбэ. — ылгын чыкыйа. ☉ Мизинец
   [Омуоча] ампаарга тахсан туох ханнык иннинэ Ньургустаана тапталын бэлиэтин көмүс биһилэҕи ылан, ылгын тарбаҕар кэтэн кэбиспитэ. Аргыс-1
   «Эһиги, пионердаах оҕолор, уон төрдүөҕүт», — диэн баран Жирков уҥа илиитин ылгын тарбаҕын бүк баттыыр. Н. Якутскай. Ылгын утаата түөлбэ. — аата суох тарбах. ☉ Безымянный палец. Ылгын уол — ким эмэ атыттартан чорботон ордук сөбүлүүр, эрэнэр киһитэ. ☉ Любимчик, фаворит
   Баллай баай ылгын уолаттарынан Доодойу тараччы туттаран ылбыт. ҮҮА
   [Нүһэр Дархан:] Умнума эн [үрдүк аналгын], ылгын уолум Киис Бэргэн! И. Гоголев
   Мин куруутун этэрим, Быстахов өссө бэйэтин көрдөрүө диэн. Бииргит — ылгын уола, иккискит — күтүөтэ. Н. Лугинов
   [Хаппытыан:] Ити дьиибэ киһи, ыал хамначчыта буолуон сөп этэ да, букатын атын. Кириллиннэр уруулара. Кинилэргэ ылгын уол буолан, ситэн-хотон сылдьар киһи. А. Сыромятникова. Ылгын чыкыйа (чыҥыйа) — киһи илиитин уонна атаҕын уһук кыра тарбаҕа. ☉ Мизинец
   Кокоринов төбөтүн нөрүтэн, ылгын чыкыйатынан ыстакаанын тыгыалаан татыгыратта. А. Фёдоров
   Таас сиидэтэ бэйэтэ туспа оҥоһуулааҕа. Түгэҕин киһи ылгын чыкыйатын саҕа суоннаах талаҕынан тиһэн, ыккардын 1 см кэриҥэ арытыалаан иҥиннэрбит буолара. МАП ЧУу
   Ылгын чыҥыйа көр ылгын чыкыйа. Оттон [оҕонньор] ылгын чыҥыйатыгар күөрэгэй түһэн олорон, …… киэҥ хонуу туһунан ыллаата. Эҕэрдэ СС
   Тарбахтартан аччыгыйа Чахчы ылгын чыҥыйа! Көрдөххүнэ — кэнники, Аахтаххына — инники! «ЭК»
   ср. алт. ылгым ‘шустрый, отборный’