сущ
таҕаан

м. таҕаан.

дьүһ. туохт. Күүскэ саба биэрэн тунуй (сыт туһунан). ☉ Резко обдавать, охватывать запахом
От мүөттээх дыргыл сыта сытыытык аҥкылыйар. А. Федоров. [Ыстапааһа] Кыһыл чоҕу тарыйбахтаат, үс атахтаах тимир таҕааны туруорда, хобордооҕу уурда, сэлиэһинэй бурдук алаадьыта саһарчы буһан, сыта минньигэстик аҥкылыйда. В. Протодьяконов
Туоскун, кыраһыын сытынан аҥкылыйан кэлэн, чааскыларга чэй кутуталаата. Софр. Данилов
△ Тымныынан саба биэр. ☉ Обдавать холодом. Аһаҕас аантан тымныы аҥкылыйда

1. сыһ. Оргууйдук, дьалкыппакка (тобус-толору убаҕас кутуллубут иһитин туһунан). ☉ До краев (о посуде, наполненной густой массой, жирным, сочным мясом)
   Эти алтан солуурга симэн, таҕаан анныгар чох тардан, дылгыччы олордон кэбистэ. Айталын
2. даҕ. суолт. Ыы-быччары (убаҕаска сыһыаннаан этиллэр). ☉ Наполненный до краев, переполненный (о сосуде с густой жидкостью)
   Хаптаһын үрдүгэр сороҕо хайыы-сахха кураанахтаммыт солуур, сороҕор дылгыччы миин. Д. Кустуров

туохт. Тугу эмэ түүрэ суулаа, эрий биитэр баай. ☉ Свернуть, скрутить, скатать что-л. в тюк
Хаппыт иҥиири сүллүгэһинэн сынньан, таҕаан атаҕар тардан имитэн баран, тус-туспа түрбэлээн уураллар. АЕЕ ӨҮОБ
Илим ситимин ураһаҕа киллэрэн ириэрэн баран, түрбэлээн түүрбүттэрэ. Сэмэн Тумат. Суон хатыҥнартан туос хастаан ыланнар, түрбэлээн сииктээх үгэххэ уура сылдьан эҥин эгэлгэ иһиттэри тигэр буолаллара. ПСН УТС

дьүһ. туохт.
1. Ууллан, ирэн саккырыы тоҕун, тэний (хол., сыа-арыы уулларын курдук). ☉ Растекаться, расплываться тягучей массой (напр., о жире, масле)
Ыстапааһа тимир таҕааны туруорда, сиикэй арыыны логлу быһан хобордооххо укпута ууллан ньалҕарыйан устан күөгэйдэ. В. Протодьяконов
Баарса үрдүгэр онно-манна тохтубут дьүөкэт ууллан силим курдук ньалҕарыйбыт. И. Никифоров
Быыкаа уһун синньигэс Ойбон күөлэ мууһун үрдүнэн барбах эрэ ньалҕарыйбыт этэ. Н. Заболоцкай
2. Сыанан-арыынан сотуллубут курдук килэрий, оннук көһүн. ☉ Блестеть, лосниться (словно смазанный жиром, маслом)
Көлөһүннэнэн ньалҕарыйбыт сирэйин кыыс сымнаҕас уостара кутаа уотунан хаарыйбыттара. Софр. Данилов
Дьаакып оҕонньор арыылаах алаадьыны хабыалаан уоһа-тииһэ ньалҕарыйда. Амма Аччыгыйа
Сүөгэйгэ умньанан ньалҕарыйбыт хатыҥыр илии омуһахтан быган, томточчу тапталлыбыт чабычахтаах арыыны муостаҕа уурда. С. Федотов
3. көсп., кэпс. Олус манньыйбыт көрүҥнэн (хол., албыннаһан). ☉ Напускать на себя растроганный, умильный вид, притворно расчувствоваться
«Биһиги, көрөрүҥ курдук, дьолбутун холбоон кэллибит», — диэн ньалҕарыйда Байбал күтүөт. Н. Босиков
Амынньыар [киһи аата] уруккутун курдук ордоотоон барбакка, сыалыһар быарыныы ньалҕарыйа олордо. М. Попов
Кини [Арыйаан] иккиэйэх буоллахтарына туой хараҕа ньалҕарыйар. Л. Попов. Тэҥн. ньалҕаарый

аат.
1. Ол-бу кытаанаҕы (хол., иҥиири, тириини) дэлби сынньан сымнатарга туттуллар мас молотуок. ☉ Деревянная колотушка для размягчения чего-л. твёрдого (напр., сухожилий, шкуры)
Имитиигэ туттар тэрил арааһынайа да элбэх. Холобур, талкы арааһа баар: кыһыах, үрүөх, чүчүм, соҥоһоон, кэдэрээн, сүллүгэс диэннэр. «ХС»
Хаппыт иҥиири сүллүгэһинэн сынньан, таҕаан атаҕар тардан имитэн баран, тус-туспа түрбэлээн уураллар. АЕЕ ӨҮОБ
2. Дьиэ тутуутугар эркин буолар бэрэбинэни сыапка олордон, саайан ыпсарарга аналлаах, инчэҕэй ыарахан мастан оҥоһуллубут баалкы. ☉ Тяжёлая деревянная дубина, обычно из сырой древесины, в форме бутыля, применяемая для плотной пригонки брёвен при возведении дома
Ууруллубут эркини ыпсаран, улахан, үөл сүллүгэһинэн саайан биллиргэтэллэр. Д. Таас
Эмискэ буурҕа лүҥсүйдэ. Мас сүллүгэһинэн охсордуу тордох эркинигэр саалынна. С. Дадаскинов
Тыраахтарынан эбэтэр көлөнөн тэбистэрэн баран, сиилэс дьааматын кытыыларын уонна муннуктарын сүллүгэһинэн эмиэ симэн бэриллиэхтээх. САС
3
көр сүрдьүгэс. Бурхалей …… сабыллан турар икки аллараа сүллүгэһи үрдүнэн ыстанан, Ахмет таһыгар тиийбитэ. Эрилик Эристиин
Дьөгүөр тиэргэни эргийэ сүүрбүт остоолбо сүллүгэһигэр тиийэн, …… мичээрдии-мичээрдии, оҕолорго эйэҕэстик сапсыйда. П. Аввакумов
Сылгыһыт, атын ыҥыырын төргүүтүттэн чохороон сүгэтин ылан күрүөтүн сүллүгэстэрин ытаһатын төлүтэ саайталаата. В. Протодьяконов
4. фольк. Охсуһууга саайарга аналлаах мас баалкы. ☉ Тяжёлая деревянная дубина, используемая как боевое оружие
Сүүнэ улахан сүллүгэһи сүгэн Аҥаа Моҥус көөһөкөстөөн киирэр. И. Гоголев
Убайдара [Мэник Мэнигийэйээни] дэлби мөҕөн баран, сарсыҥҥытыгар сүллүгэс оҥорон биэрэллэр. Суорун Омоллоон
Хаалдьыгар хаан моонньохтоох Хара кырыыҥкай батаһын Таҥнары тайахтанан даадаҥнаата, Сүүс бууттаах Сүгэ сүллүгэһин өрө уунан далбаатаата [Улуу Моҕойдоон]. С. Васильев
◊ Сүллүгэс күрүө — сүрдьүгэс кү- рүө диэн курдук (көр сүрдьүгэс)
Бааһыналар, даллар, оттоох күрүөлэр, тэлгэһэлэр, бука бары, ыҥырыа уйатыныы, үстүү мастаах сүллүгэс күрүөнэн бүтэйдэммиттэр. И. Никифоров
Ордук тарҕаммыттарынан хатыйыы, сүллүгэс күрүө, сылбах уонна сигэ бүтэй буолаллар. ПАЕ ОС. Чомпо сүллүгэс фольк. — болтоҕор төбөлөөх, кылгас уктаах, былыр кыргыһыыга туттуллар мас тэрил. ☉ Короткая палка с утолщением на конце, служившая в старину боевым оружием
Кыһыл көмүс куйаҕын кэттэ, умайа олорор күндү таас сулустаах, уот садаҕа моҕой ойуулаах бэргэһэтин кэттэ, чомпо сүллүгэһин тоҥоноҕор иилиннэ, саабылаан батаһын таҥнары тайахтанна. П. Ойуунускай
Чомпо сүллүгэстэринэн оройдорун үүтүн устун орулаһа-орулаһа ойбонноспутунан бардылар. Тоҥ Суорун. Тэҥн. сүрдьүгэс