1. көндүөрүй диэнтэн дьаһ. туһ. Көлбөҕүрбүт көхсүбүн Күөх сайыннааҕы Күөрэгэй чыычаах буолан Көтөн кэлэн Көрдөөх ырыаҕынан Көндүөрүт даа, Көмүс доҕоруом... А. Софронов
2. көсп., эргэр. Кэҥэт, чөллөрүт. ☉ Расширять, делать свободным. Эн [дойдум] Сайаҕас салгыныҥ Арыынан аҥкылыйан Сүрэхпин ньүөлүттэ, Күлүмүрдэс күнүҥ Көймөстүбүт көхсүбүн Көтүрү көрөн Көндүөрүтэн көччүттэ... А. Софронов
   Күн ийэм, Күөмэйбин көндүөрүт, Тыыммын уһат, Тылбын сымнат!.. А. Софронов

аат. Бурдугунан астанар, хобордооххо арыыга ыһаарыллар төгүрүк ас (сахаларга киэҥник тэнийбит ас). ☉ Оладья
Алаадьы арыылааҕа үчүгэй, үлэ көхтөөҕө ордук (өс хоһ.). Остуолга, саха ыалын киэһээҥҥи аһылыгын сиэринэн, соркуойдаммыт эт, арыылаах алаадьы тэриэлкэҕэ өрөһөлүү ууруллубут. Софр. Данилов
Биирдиилээн даҕаны ыалларга Кыайыы-хотуу, хомуур үлэтэ туолан, Кыдама сууйуута буолан, Алаас, үрэх ыалын аайы Алаадьы сыта аҥкылыйда. С. Васильев
◊ Алаадьы төгүрүк — дьоҕус уонна төп-төгүрүк (алаас, күөл хонуу эҥин туһунан). ☉ Небольшой и круглый (обычно об аласах, озерах, полянах)
Дьогдьоот анныгар, алаадьы төгүрүк күөллээх, от үрэх эҥээригэр уһун синньигэс сыһыы …… күөҕүнэн күөгэйэн эрэр эбит. Л. Попов
Тыалар алаадьы төгүрүк алаастары, толооннору киэҥ-куоҥ уораҕайдарыгар кистээн, утум-ситим салҕанан бардар-бара тураллар. П. Аввакумов
Арыынан аллар алардаах, Алаадьы төгүрүк хонуулаах …… Алааспытыгар Арыылаахха Атаарыллар ыһыахха, Атасчааным, барыахха. П. Дмитриев

аат. Оту кэбиһиигэ түстүүргэ аналлаах түөрт миэтэрэ кэриҥнээх уһун уктаах атырдьах. ☉ Вилы длиной примерно четыре метра, используемые для стогования сена
От кэбиһээччи кыдаматын тайахтанан баран, угаайы кэлэрин күүтэн турар. С. Васильев
Үс салаалаах Кыдама атырдьах саҕа Таллан таас биилкэнэн Хаардаах бугул Быһаҕастыытын курдугу Хамыйа анньан ылан, Харгыйбыт киһи быһыытынан Сии-аһыы турар эбит. Д. Говоров
Василий Ларионов ырбаахытын сиэҕин ньыппарынан баран, кыдама уга мэтэлдьийэр бугулларын түөрүтэ баһа турар. С. Федотов
◊ Кыдама сууйуута — сахалар хомуур бүппүтүн бэлиэтиир бырааһынньыктара. ☉ Праздник по поводу завершения сенокоса
Кулуһун уотугар солуурга чэй оргуйар, эт буһан бидилийэр. Бу аата, былыргылыы ааттаатахха, кыдама сууйуутун аһылыга бэлэмнэнэн эрэр. П. Аввакумов
Биирдиилээн даҕаны ыалларга Кыайыы-хотуу, хомуур үлэтэ туолан, Кыдама сууйуута буолан Алаас, үрэх ыалын аайы Алаадьы сыта аҥкылыйда. С. Васильев
От кэбиһиллэн, бурдук кылааттанан, үлэ-хамнас үмүрүйдэ. Кыдама сууйуута диэн биир киэһэ арыылаах саламаат сиибит. «ХС»

сыһ.
1. Барыны бары хотор, сытыы буоларын курдук. ☉ Остро (наточить)
Сүөдэкэ оҕонньор эрдэ турсан, Сүгэтин сытыытык буруустаата. С. Васильев
Эн, маастар, быһаххын сытыытык буруустаа! «ХС»
2. Киһини хотутар курдук, тэһитэ кэйэр курдук ыарыылаахтык. ☉ С большой силой, остротой, резко
[Микиитэ] охторугар баттыы түстэҕэ буолуо, хаҥас бэрбээкэйэ сытыытык дьаралыйан ыалдьар, төбөтүгэр быыстала суох чуорааннар лыҥкынаһаллар. Амма Аччыгыйа
Тыал сытыытык быһыта биэртэлиир, эмиэ да намырыыр. АС НИСК
△ Хатаннык, киһи мэйиитигэр хатанардык. ☉ Пронзительно, так, чтобы резало слух (напр., свистеть)
Тогойкин кыһаннаҕына итиннээҕэр өссө сытыытык иһиирэр киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Түннүккэ сытыытык чыскыытаан Таһырдьа силлиэ-тыал улуйар. Эрилик Эристиин
Ол баран истэҕинэ — кэнниттэн бэрт сүрдээх сытыытык ат туйаҕын тыаһа чыбыгырыы түстэ. Ньургун Боотур
△ Олус күүскэ, туймаарда (саба биэр — сыт туһунан). ☉ Опьяняюще, дурманяще (распространяться — о запахе)
От мүөттээх дыргыл сыта сытыытык аҥкылыйар. А. Фёдоров
Чуумпуга күн уота ордук күүскэ сырайарга, оттон сибэккилэр ордук сытыытык, минньигэстик дыргыйарга дылылар. ВЛ РБЫ
Охоноон сыппытын курдук балачча хамсаабакка сытта. Муннугар сир, сылгы киитин сыта сүр сытыытык, минньигэстик киирдэ. «ХС»
3. Сырдыктык, чаҕылхайдык. ☉ Ярко, ослепительно
Үрүҥнэр умаппыт отторо сытыытык сандаараннар, хаартан хараҥаны ыраахха диэри хастыы тарыйталаабыттар. Амма Аччыгыйа
Күлэр күн сытыытык Күөх сири убуруур. Күннүк Уурастыырап
Сир-дойду үрдүнэн сытыытык Эргиччи көрөллөр сулустар. П. Тобуруокап
4. Дириҥ иэйиилээхтик, тонолуппакка, тэһэ (көр). ☉ Выразительно, пронизывающе, острым цепким взглядом (смотреть)
Сытыытык көрбүт-истибит, хара бытыктаах эр киһи, үөрэ иһэн бордурҕатар. Амма Аччыгыйа
Миитэрэй хатыҥыр, сытыытык тэһэ көрбүт харахтаах, үгүс оҕо ортотуттан онуманы ойута биэртэлээн саҥарар сүр сытыы, дьиэс-куос курдук оҕо. Бэс Дьарааһын
Александр хараҕын ордук сытыытык, кырыктаахтык көрбүт этэ. М. Доҕордуурап
5. Олус биллэрдик, күүскэ, наһаа (хол., баҕар, аҕын). ☉ Сильно, глубоко, остро (чувствовать)
Аара табахтыахтарын сытыытык тэһэ астаран баҕардылар. И. Гоголев
Хаһааҥҥытааҕар да сытыытык кэмсинии, хомойуу ыган кэллилэр. Н. Лугинов
Тоҕо эрэ дойдубун, алааспын аһара сытыытык ахтан кэлэр буоллум ээ. «Сахаада»
6. көсп. Харса суох, хорсуннук, эрдээхтик. ☉ Смело, храбро, уверенно
Сөдүөччүйэ чуолкайдык, сытыытык, эмсэҕэлэтэрдик эппиэттэһэн иһэр. Амма Аччыгыйа
Саҥаны олохтооһуну утарарын холкуостаахтар сытыытык кириитикэлииллэр. А. Фёдоров. Поэзияҕа уһулуччу сытыытык киирбит, тахсыылаахтык үлэлээбит киһи — Эллэй. СГС ӨСҮДь
7. көсп. Кимиилээхтик, тыҥааһыннаахтык. ☉ Остро, требуя пристального внимания
Үлэһиттэр олохторун-дьаһахтарын усулуобуйатын боппуруостарын быһаарыы сытыытык турар. «Кыым»
Хаалан иһэр хаһаайыстыбалары бастыҥнар таһымнарыгар өрө көтөҕүү эппиэттээх соруга ордук сытыытык туруоруллар. «Кыым»
Театр репертуарын, драматургия тустарынан быһаччы кэпсэтиилэр хаһыаттарга сытыытык барбыттара. «ХС»

аат.
1. Киһи олоҕор-дьаһаҕар наадалааҕы, туһалааҕы оҥорор, оҥорон таһаарар дьайыыта, дьарыга. ☉ Работа, труд, занятие, деятельность
Нохоо, баран үлэҕин үлэлээ, тугу гына олордоҥуй. Н. Неустроев
Эрэ күнүһүн үлэтин үлэлээн баран, иллэҥэр ыалга баран хаалар. А. Софронов
Үлэтэ суох хайдах тэһийэҕин? С. Ефремов
«Аҕаҥ үлэҕэ үөрэппит эбит, оҕом улааттаҕына үлэһит бэрдэ буолуо», — диэбитин бу баардыы өйдөөн хаалбытым. «ХС»
△ Киһи хамнастанар, оҥорбутун иһин төлөбүр төлөнөр дьарыга, сулууспата. ☉ Служба, какое-л. занятие как источник заработка
Оройуоҥҥа үлэҕэ ыҥырдахтарына, бэл, учууталлаа диэтэхтэринэ — күлэн кэбиһэр, баһын илгистэр. Н. Габышев
Сахаяна хаһан да киэргэммэтэҕин киэргэнэн, чэпчэки-чэпчэкитик үктэнэн, үлэтигэр аан маҥнай баран иһэр. Ф. Софронов
Аҕата, боростуой оробуочай киһи, кыыһын бары хаппырыыһын толорор туһугар иккилии-үстүү үлэҕэ тэҥинэн үлэлиирэ. А. Николаев
Үчүгэй үлэни көрдөөтүм да, булбатым. «ХС»
2. Киһи-сүөһү ханнык эмэ уоргана аналлык хамсаан, хамсанан дьайыыта (хол., сүрэх). ☉ Деятельность какого-л. органа, функция (напр., сердца). Сүрэх үлэтэ мөлтөөбүт
□ Уҥа полушарие үлэтэ — биир кэлим, объектар туох баар уустуктарын барытын бииргэ ылынар, эттиктэр көстөн турар майгыларын туһанар
Саха мындыр суота. Ас буһарыытыгар, куртах-очоҕос үлэтигэр, бүөр, хабах ыарыытыгар туһалыыр. ПАЕ МСТ
3. Айан, оҥорон таһаарбыт туох эмэ айымньы. ☉ Продукт творческой деятельности, произведение
Ааптардар үлэлэрин кытта кылгастык билиһиннэрэр. Эрчимэн
Икки масыньыыскаҕа үлэ бэчээттэтэ биэрбиттэр. БАН А
Чернышевскай суруйан хаалларбыт үлэлэрин туһунан сурах баар этэ. Б. Лунин (тылб.)
◊ Дьиэ ис үлэтэ көр дьиэ I
Билигин кини дьиэ ис үлэтин хайа даҕаны дьахтартан итэҕэһэ суох, бэрт ыраастык уонна түргэнник толорор. С. Никифоров
Дьиэтээҕи үлэ көр дьиэ I. Учуутал ыйытта: «Дьиэтээҕи үлэни бары толордугут дуо?». ДНД СТ
Дьиэ үлэтэ көр дьиэ I. Дьиэ үлэтин бурҕалдьытын кэппэт, тыа дьахтарыныы. Р. Баҕатаайыскай
Илии үлэтэ көр илии. [Татьяна Ивановна:] Оҕонньор мэлдьи салгыҥҥа сылдьар, илии үлэтигэр сылдьар. С. Ефремов
Илии үлэтигэр да биһиги үөрэнээччилэрбит көх дьон. «ББ»
Күһэлэҥ үлэ көр күһэлэҥ. Сура балык сыанатын үрдэтэн да атыылаабыт буоллаҕына, — кыра оҕолордооҕун учуоттаабатахтар, биир сылга күһэлэҥ үлэҕэ уураахтаабыттар. Н. Якутскай
Кыһалаҥ үлэ — күһэлэҥ үлэ диэн курдук. Кытаанах түһэриини кыайан төлөөмүнэ аккаастаммытын иһин, үс сылга кыһалаҥ үлэҕэ ыыталлар. Күндэ
Мөрүөҥ кыһалаҥ үлэҕэ барбытын кэннэ Биэрэ эмээхсин үксүн дьиэтигэр соҕотох олорор, санааҕа баттатар буолбута. Д. Таас
От үлэтэ көр от. Холкуос от үлэтигэр саҥардыы киирэн эрэр кэмэ. Софр. Данилов
Сайын от үлэтигэр буһарбыт, Кыһын ынах уулатан тоҥорбут. С. Данилов
Өй үлэтэ көр өй. Өй үлэтинэн үлэлиир дьон сынньалаҥнарыгар илии үлэтин үлэлииллэрэ наада. ГЕВ ТБГ. Үлэ бэтэрээнэ — үлэ ханнык эмэ салаатыгар үтүөлээх кырдьаҕас үлэһит. ☉ Ветеран труда
Общественнай тэрилтэлэр салайааччыларынан инициативалаах, тэрийэр дьоҕурдаах бастыҥ үлэһиттэр, …… үлэ бэтэрээннэрэ быыбардаммыттара. ПДИ КК
Үлэ бэтэрээннэрин материальнай хааччыйыыга уонна да атын социальнай дьаһалларга ордук элбэх үп ороскуоттанар буолла. ССКП ХХVI. Социалистическай Үлэ Геройа көр герой. Үлэ Геройа аат КСК уонна ССРС НКС 1927 сыл от ыйын 27 күнүнээҕи уурааҕынан олохтоммута. ДАП ССЛОДь
Үлэ оҥорумтуота көр оҥорумтуо. Үлэ оҥорумтуота алта бырыһыанынан үрдээтэ. ПДИ КК
Табаһыттар табаны көрүүгэ-харайыыга, үлэ оҥорумтуотун үрдэтиигэ аналлаах бэсиэдэлэри иһиттилэр. «Кыым». Үлэтэ суох буолуу — туох эмэ биричиинэнэн үлэтэ суох хаалан ииттинэр кыаҕа суох буолуу. ☉ Безработица
Үүммүт сыл үлэтэ суох буолуу үксээн иһиитин сылынан буолуоҕа. «Кыым»
Дойду үрдүнэн үлэтэ суох буолууга төлөнөр страхование биир систиэмэтэ суох. ТАЛ БУ. Хара үлэ — илии, быччыҥ күүһүнэн толоруллар үлэ. ☉ Чёрная (физическая) работа
Саатар хара үлэ баҕас көстөр ини. Н. Якутскай
Орто оскуоланы бүтэрбиттэр хара үлэттэн куота сатааһыннара суох буолбатах. И. Федосеев
Хомуур үлэтэ көр хомуур. Сотору хомуур үлэтэ саҕаламмыта. И. Гоголев
Биирдиилээн даҕаны ыалларга Кыайыыхотуу, хомуур үлэтэ туолан, Кыдама сууйуута буолан Алаас, үрэх ыалын аайы Алаадьы сыта аҥкылыйда. С. Васильев
Холкуостаах дьоннор хомуур үлэтигэр хорсуннук үлэлииллэр. И. Данилов. Хонтуруолунай үлэ — үөрэнээччи билиитин тургутар, бэрэбиэркэлиир үлэ. ☉ Контрольная работа
Хонтуруолунай үлэлэрбин бэрэбиэркэлиэм этэ. «Тойооскуларым» хайдах оҥорбуттара биллибэт. Н. Лугинов
Хонтуруолунай үлэҕэ алта оҕо биэс сыананы ылбыт. ВНЯ М-5. Ыһыы үлэтэ — бурдугу, оҕуруот аһын олордор үлэ. ☉ Посевная кампания
Сааскы ыһыы үлэтэ Бүтэн, тыас-уус сэллээтэ. Эллэй
[Петя:] Ыһыы үлэтин хайаан даҕаны баттастахпына табыллар. С. Ефремов
ср. др.-тюрк. иш ‘дело, работа’, бур. уил, тув. үүле ‘работа, дело, занятие’