либигирэт диэнтэн тиэт
көрүҥ. Аанын «лип» гына сабан баран, тоҕо эрэ, чиҥэтэн, хаста да өттүгүнэн охсуолаан либигирэппэх тээтэ. В. Яковлев

баҕар I диэнтэн атаах. Бары баарбыт тухары Бачыгыраһан тураммыт Баҕараахтаан хаалыаҕыҥ. А. Софронов
Тээтэҥ барахсан эн улахан киһи буола охсуоххун наһаа баҕараахтыыра. Н. Якутскай

эчэт диэнтэн хай
аата. Илиитин тиһэх эчэтиитигэр уолаттара үтүөрбүтүн кэннэ: «Тээтэбит элбэрээк тардара билигин да баар, ордубут эбит», — диэн бэркэ үөрсүбүт сурахтаахтара. В. Титов
Халымыр да соҕус баас-үүт үлүгэрдээх эчэтиигэ тэҥнэспит. ЛМ А
Ох саа кириһэ тойон эрбэҕи эчэтииттэн харыстыыр муос тэрил. СВИ СММТО

туохт., харыс. т. Олох олорон бүт, өл. ☉ Умереть, скончаться, почить
Били Өндүрэй оҕонньор эмээхсинэ таҥаралаабыт, тээтэ онно баран кэллэ. А. Софронов
Нохоо, Мэхээлэ, тубус, хайаан да тубуһуннаран арахсыам! Мин сотору өлүөм. Эйэлээх хаалыҥ… Төрөппүт оҕолорбун өстөөх хаалларан бараммын мин хайдах таҥаралыахпыный? Амма Аччыгыйа
Өкөйө кэргэнэ эмиэ тыҥатынан ыалдьан быһаас таҥаралаабыт сурахтааҕа. Софр. Данилов
Таҥаралаан сынньаннаҕа. Түҥүрүм кэнниттэн мин эмиэ батыстарбын сөп буолуо этэ. М. Доҕордуурап

даҕ., көсп. Туох эмэ (үксүгэр, куһаҕан) буоларыгар төрүөт, сылтах буолар. ☉ Служащий причиной чего-л., поводом для чего-л. (преимущественно дурного)
Мин, Арастаал үлүгэр быалаах, Үүнүүлээх оту үллэччи тиэйэн, Өлүүгэ түстүм... Эллэй
[Дьаамнаах:] Михаиллаах Тоҕо төннүбэтэхтэрэ буолла, өлөр быалаах буоллахтара. С. Ефремов
◊ Быалаах кинигэ эргэр. — улахан суолталаах испииһэги суруйар сурунаал (быанан тиһэ анньан баран сургуустаммыт лиистэрдээх). ☉ Штрафной журнал
Таҥара дьиэтигэр быалаах кинигэҕэ астарарга тээтэҕэ уон биэс буут дьаарыссаны бэриллэр. Эрилик Эристиин. Быалаах кэрэмэс — орохтоох систээх кэрэмэс саһыл. ☉ Сиводушка (помесь черно-бурой и рыжей лисицы) с поводом (полосою) на спине
Кыһыл саһыл кыалыктаах, хара саһыл хаппардаах, Быалаах кэрэмэс кымньыылаах Ойдоох буурай оонньуулаах Баай Барыылаах Тойон эһэм! Өксөкүлээх Өлөксөй

аат., к э п с. Мэһэй, харгыс, табыгаһа суох балаһыанньа. ☉ Препятствие, помеха, трудное положение, проблема
Туох да моһуога суох.  Байыкка …… [тыыта] бүтүн эбит, моһуога диэн, мууска эрэ хам тоҥон хаалбыт. Н. Заболоцкай
Биһиги бэйэбит «Бурааннаахтар», син биир ыстаада наадатыгар сылдьабыт. Онуоха уматыкпыт тиийбэтэ улахан моһуок буолла. «Кыым»
От кэбиһэрбэр атырдьаҕым чомойо тостон моһуок буолла. СГФ СКТ
♦ Моһуокка түбэс (ыллар) — кыһалҕаҕа, мэһэйгэ ыллар (түбэс). ☉ Попасть в переделку, в трудное положение
[Бырдаахап:] Тээтэ, тугун эйигиттэн кистиэмий, мин моһуокка ылларан олоробун. Н. Неустроев
Моһуокка түбэспит дьон, киһи аттыгар туран, ботугураһан сүбэлэстилэр. И. Гоголев
Мин кини туох эрэ моһуокка ылларан турарын сэрэйэ санаатым. Н. Заболоцкай. Тэҥн. моһол

даҕ.
1. Итиинэн суоһуур, сыралҕаннаах. ☉ Пылающий жаром, жаркий, горячий
«Хата, бэйэҥ туран Хатан суостаах оһоххор Хардаҕаста бырах эрэ», — диэтэ. П. Ядрихинскай
Уот диэки өттүлэрэ олус суостаах — эттэрин сии сыһар, нөҥүө өттүлэрэ — тоҥор. Н. Заболоцкай
«Уус тыл охтооҕор сытыы, көмүөллээҕэр күүстээх, уоттааҕар суостаах», — эмээхсин бэрт итэҕэтиилээхтик эҥээриттэ. «ХС»
2. көсп. Кутталлаах, дьулаан. ☉ Внушающий страх, страшный
Ама саа-саадах ыҕарҕана суоҕун иһин, хайаатар да суостаах күннэр кэлэн тураллар ээ... П. Ойуунускай
Баар эбит олоххо Суостаах мүнүүтэ: Сүрэҕи муомахтыыр Санаа түһүүтэ. С. Данилов
Кулгааҕар биир кэм: «Абырааҥ! Өл-лүүм!» — диэн суостаах тыллар чуҥкунууллара. И. Федосеев
3. көсп. Уордаах, кырыктаах. ☉ Грозный, суровый, гневливый
Додор кулуба дьон кэпсээнинэн буоллаҕына, хайа да былыргы саха тойотторуттан, баайдарыттан ордук суостаах, ордук баттыгастаах …… киһи эбитэ үһү. Саха фольк. Кини бэрт суостаах, кыыһырымтаҕай, бэрт ылыгас тээтэ этэ. А. Софронов
Биирдэ ол суостаах хотун Киргиэлэй Дьөгүөрэптээххэ хонуох буолбут сураҕа иһилиннэ. Дьэ сүлсүлгэн бөҕө буола түстэ эбээт! Амма Аччыгыйа

1. уоруйах 1 диэн курдук. Ылыгастар, иччитэ суох сытары ааһа хаампаттар бу дойдуга аатыраллар үһү. Софр. Данилов
   Оо дьэ, манна ханна үлэлииллэрэ биллибэт ылыгастар элбэхтэр. Н. Габышев
2. даҕ. суолт.
3. Уорар, кыраны кыбар идэлээх. ☉ Имеющий склонность к воровству по мелочам, вороватый
   Кини бэрт суостаах, кыыһырымтаҕай, бэрт ылыгас тээтэ этэ. А. Софронов
   Куорат киһитэ, бука, ылыгас буолуоҥ. Күндэ
   Анфиса, хайа уонна кыраны ылыгас идэлээх дэһэллэр. Н. Габышев
4. кэпс. Бэйэтигэр сыһыарар, туора көрбөт, тэйиппэт (атыыр биэҕэ сыһыанын этэргэ). ☉ Не проявляющий отчуждения, легко принимающий (кобылу в табун — о жеребце). Аһаҕас харахтаах, сэргэх атыыр туҥуй биэни ылыгас, буоһатымтыа буолар. Сылгыһыт с.
   ♦ Ылыгас илии көр ылыгас
   2
   1 диэн курдук. Үөннээх өттүк, Хос иҥэһэлээх Хоро тэбиэн аттаах, Ылыгас илии, Ыҥырар айан, Ытык кырбыйдаан обургу. П. Ойуунускай

туохт. эб.
1. Этиллэр санаа буолуон сөптөөҕүн ыйытыы форматынан сэрэйиини көрдөрөр (сүнньүнэн кэпсиирэ буолбут туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает предположение в форме вопроса о возможности того, о чем говорится (употр. со сказуемым, выраженным главным образом глагольной ф.)
Баҕар, эмээхсин сымыйалаабыта буолаарай? Н. Якутскай
Баҕар, биһиги дойдуттан биир эмэ билэр киһим киирэ сылдьара буолаарай? Г. Колесов
Баҕар, төрөөбүт Сахам сиригэр сулууспалыыр миэстэ баара буолаарай? «ХС»
△ Билэ сатыыр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок любопытства, выпытывания чего-л. у собеседника
Хайа геологразведчик буоларга баҕарарыҥ буолаарай? Т. Сметанин
Хайа, эн бэйэкэлээх, тугу эмэни билэриҥ буолаарай? П. Ойуунускай
Эдэр кыыс Татыйаас уураспыт-сылласпыт Эриэккэс түүннэрин өйдүүрүҥ буолаарай? П. Тулааһынап
△ Көрдөһүү дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок просьбы о чем-л.
Онтон-мантан инньэ эн илдьиэҥ буолаарай? Эрилик Эристиин
Хайа, күүстэкөмөтө салҕаан, кыратык эбии иэс биэрэ түһүөҥ эбитэ буолаарай? Амма Аччыгыйа
Миигин кытта барсыаҥ буолаарай? Н. Якутскай
△ Эрэнэ санааһын дэгэттэнэр (диэн ситим т. кытта тут-лар). ☉ Имеет оттенок надежды на что-л. (употр. часто с союзом диэн)
Кини бүгүн, баҕар, биир эмэ үөр кыыл мас саҕатыгар быгыалаабыта буолаарай диэн, үрэх уҥуоргу тыаларын кэрийэргэ санаммыта. Болот Боотур
Ханна мас баара буолаарай диэн, дьиэ кэтэҕэриин өттүн диэки баран харбыаласпытым. Н. Неустроев
Эбэм киэнин ньиччэҕэйин Ийэ сир иҥэрэн, Энчирэппитэ буолаарай диэн, Илин Сибиир уутун бүтүннүү Илдьэ киирдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Сэрэхэдийии, сэрэнии, дьаахханыы дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок опасения, осторожности
Маны [эһэни] Чүөчээски тохтоон өр көрдө: «Кубулуна сытара буолаарай», — дии санаата. Суорун Омоллоон
«Аны туох эмэ алдьархай иһэрэ буолаарай», — диир Таал-Таал эмээхсин. Саха фольк. Бэйи эрэ, бастаан Яковка баран кэлиим, хайа, аны алҕас кэпсээн сылдьара буолаарай. М. Доҕордуурап
△ Сэрэтэн өйдөтөн этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок предупреждения, вразумления
Сордоҥу ууга бырахпыт кэриэтэ буолаарай! Н. Якутскай
Николай Гаврильевич, таҥара туһугар көрдөһөбүн, оргууй саҥар, ким эмэ истэрэ буолаарай? П. Филиппов
Сайыҥҥылыыр күннэрбит Сандаарыйа умайбыт, Санньыйан олороруҥ Сатаммата буолаарай!? Күндэ
△ Таайан көрүү дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок догадки
Оччоҕо бара сылдьыбыта буолаарай?Н. Якутскай. Уу, тээтэ, тохтоо! Хайа били абаҕам аах атыылаппыт түүлээхтэрин этэллэрэ буолаарай? П. Ойуунускай
Хайа, уу кэлбитин билэн, тугу эрэ өрүһүйэ барбыттара буолаарай? Н. Заболоцкай
△ Утары этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок возражения
Хайа, итигэстээбитэ буолаарай? Кини уоруйаҕа суох этэ ээ. Эрилик Эристиин
Бэйи эрэ, урут букатын сылдьыбатах эрээри оонньуу оҥостон этэрэ буолаарай? «ХС»
Ийэтин хараҕын ортотугар сэймэктии турар диэн, хайа сүрэ да бэрт буолаарай? С. Ефремов
△ Араас сыһыаны, иэйиини көрдөрөр дэгэттэниэн сөп. ☉ Может приобретать различные модально-эмоциональные оттенки
Хайа аны уолгут оҕуһу кыайан сиэппэтэ буолаарай? Амма Аччыгыйа
2. Кытаанахтык үөрэтэн-такайан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает строгий наказ, наставление говорящего. Мин барарын бардым, ол гынан баран, кэриэспин этэбин эйиэхэ: балтыбын, Айталы Куону, хараххынан кынчарыйар буолаайаҕын, тылгынан мөҥөр буолаайаҕын, айаҕар аһаппат, санныгар таҥыннарбат буолаайаҕын.Ньургун Боотур. Ити кэннэ, Ньургун Боотур обургу, ойоҕуҥ Кылааннаах Кыыс Ньургун туох диир сүбэтиттэн дьөрү диэн тахсар буолаайаҕын! Саха фольк. Өстөөхтүүн көрсүһүүгэ, эрэттэр, Ленаҕытын умнар буолаайаҕыт! Т. Сметанин
△ Иэйэн-куойан көрдөһүү дэгэттэнэр (Ҥый сыһыарыыланар, нор. поэз. тут-лар). ☉ Имеет оттенок эмоциональной просьбы (прибавляется аффикс -ый, употребляемый в фольк. поэзии)
Сырбайар-сырыыргыыр. Харгыстыыр-хааччахтыыр, Бүөмнүүрбүөмчүлүүр буолаайаҕытый! Өксөкүлээх Өлөксөй
Айах туппут астарын Аһыыр буолаайаҥый, Алаһа бараан дьиэлэрин Аанын аһаайаҥый. П. Ойуунускай
Ийэҕин ытатар, соҥотор буолаайаҥый. А. Софронов

I
ыл I диэнтэн дьаһ
туһ. [Дьэкиим:] Сарсын уолбун оҕустаан суханы ыллара ыытыам. А. Софронов
Оҕобор куораттан саҥа таҥас ыллардым. Дьүөгэ Ааныстыырап
Уолбун үлэҕэ ылларан улаханнык абыраан турардаах. Н. Чуор
«Төбөм ыарыыта сүрдээх, тугу эрэ ылларан эмтэммит киһи», — дии тоһуйда Киргиэлэй диэн бөкчөгөр оҕонньор. «ХС»
II
туохт.
1. Туох эмэ кыһалҕатыгар киир, эрэйгэ түбэс, табыллыма. ☉ Оказаться в затруднительном положении, иметь проблему
[Бырдаахап:] Тээтэ, тугун эйиигиттэн кистиэмий, мин кыһалҕаҕа ылларан олоробун. Н. Неустроев
[Кууһума:] Барахсан, эрэйгэ ылларан сылдьаахтыыр. А. Софронов
Дьэ, биһиги кыһалҕа бөҕөҕө ылларан олорор ыал буоллубут. Амма Аччыгыйа
Бырыһыаҥҥа киирэн, кыһалҕаҕа ылларбыт быстар дьадаҥы дьон тугу да биэрэллэрэ суоҕа, биир-икки ынахтарын аҕалан иэстэрин төлүүргэ тиийбиттэрэ. А. Сыромятникова
△ Ааспат-арахпат санааҕа-онооҕо түс, муучу буол. ☉ Испытывать душевные муки, нравственные страдания, мучиться
Оҕонньор бэрт ыар, кыайан быһаарыллыбат санааҕа ылларбыта өтө көстөр. Н. Якутскай
Дьиҥинэн, ити Сергей ыар баттыкка ылларан иһэр быһыыта этэ. В. Яковлев
Ньукуукка туһугар сүрэҕэ ыалдьан, улаханнык санаа эрэйигэр ылларан төннүбүтэ. Н. Босиков
2. Кимиэхэ эмэ күүскэ убан, умсугуй, кими эмэ сүрэххинэн сөбүлээ, таптаа. ☉ Испытывать к кому-л. особые чувства, любить кого-л., привязаться к кому-л.
Оҕо буолан биир улууска Үөрэнэн улааппыппыт, Онон арахсан баран, мин ордук Эйиэхэ ылларбытым. Дьуон Дьаҥылы
Кыталык бэйэҕин Көрөөт, ыллардым, таптаатым. И. Эртюков
Оннук ыллардым, убанным, Сөбүлээтим мин кинини. Д. Васильев
3. Туохха эмэ күүскэ абылат, сатаан арахсар кыаҕа суох курдук буол. ☉ Быть пленённым, сильно увлечённым чем-л.
Ол тыл ыҥырар күүһүгэр Микиитэ ыллардар ылларан истэ. Амма Аччыгыйа
Бэҕэһээ чугас лааппыттан Мин саҥа кинигэ атыыластым, Аҕыйах лииһи ааҕаатын Аһыырбын умна ыллардым. П. Тобуруокап
Эдэр архитектордар кэлин үлэлэригэр сүрдээҕин ылларан, өйдүүн-дьүһүннүүн уларыйдылар. Н. Лугинов
△ Туох эмэ куһаҕан дьаллыкка хаптар. ☉ Пристраститься к чему-л., попасть в зависимость от чего-л., заиметь порок, привычку
Ааныс кэргэнэ аһыы утахха ылларан олоҕо огдоруйара буолла. П. Филиппов
Охоноон хаартыга ылларан тугун барытын да туран биэриэх курдук дьүһүлэнэр. «ХС»
4. кэпс. Ыран хаал, дьүдьэй (хол., ыарыыттан). ☉ Худеть, тощать, сохнуть (напр., от болезни)
Уолчаан күнтүүн аайы иинэн-хатан, ыллардар ылларан, уҥуохтаах тирии буолла. Эрилик Эристиин
Оҕонньор бу сааскытынааҕар ордук ылларбыт көрүҥнээх. Н. Заболоцкай
Кэнникинэн эбии ылларан иһэргэ дылы. А. Сыромятникова
♦ Кыаҕын ылларбыт көр кыах
Кыаҕын дьэ чахчы ылларда, кырдьык баһыйтарда. Амма Аччыгыйа
Кыаҕын ылларан, быччыҥа ууллан, сүһүөҕэ босхо баран хааларга дылы гынна. Болот Боотур
Силлибэт сириттэн ылларда көр силин. Кистэлэҥинэн да кэпсэтии буоллар, суруктаһан-бичиктэһэн, силлибэт сириттэн ылларан турабын. Болот Боотур
Ычатын ылларар (ыһыктар, былдьатар) көр ыча. Элэстэнэн ааһан иһэр Васёгу көрөөт, ханнык да ычатын ылларан өлбөөркөй харахтаммыт киһи мичик гына түһэр этэ. Амма Аччыгыйа. Тос мааскаҕын Бэрдэрэрим буолуо, Бэйикэй, — диэбит Ычатын ылларбыт Ынах эрэйдээх. Чаҕылҕан
◊ Ыарыыга ыллар — үтүөрэн биэрбэккэ бэргээн ис, улаатан ис (ыарыы туһунан этэргэ). ☉ Усиливаться (о боли), прогрессировать (о болезни)
Сор бөҕөнү состум, ыарахан ыарыыга ыллардым. С. Зверев
Наһаар сэллик ыарыыга ылларан суорҕаҥҥа-тэллээххэ сыппыта быданнаата. Ф. Софронов
Хотунум уһун эрэйдээх босхоҥ ыарыыга ылларан биир сор, — Сөдүөччүйэ эмиэ умса туттан барда. М. Доҕордуурап. Ыллар саһаан — толору биир саһаан (икки миэтэрэттэн тахса) уһуннаах эбэтэр үрдүктээх. ☉ С высотой или длиной, равной одной сажени (более двух метров)
Биир эр бэрдэ күҥҥэ сэттэ уон сыарҕа маһы кэрпитин илэ көрбүтүм, ол ону мээрэйдээн аахпыттара — ыллар биэс саһаан буолта. Н. Габышев
Көрө түспүппүт: иннибитигэр ыллар саһааннаах биир эдэр киһи тыыллан турар эбит. «ХС». Ыллар хардыы — 1) муҥутуур киэҥ атыллааһын, хаамыы. ☉ Наибольшая длина шага
Былыр Исунке диэн бэргэн үс сүүс отут биэс ыллар хардыыттан оҕунан сыалын бары оноҕосторунан таппытын туһунан мэҥэ таас суруга кэпсиир. И. Федосеев
Туос уурааччы хаамыылаабыта — биэс ыллар хардыы буолбут. А. Сыромятникова
Сэмэнчик тайаҕа уонча ыллар хардыыга киирэрэ буоллар ытан көрүө этэ. «ХС»; 2) көсп. Туох эмэ олоххо киириитин, туолуутун түргэн тэтимэ. ☉ Скорость осуществления чего-л., выполнения какого-л. дела
Биһиги харахпыт ортотугар олох ыллар хардыыта аһыллар. В. Протодьяконов
Ийэ дойдубут сырдык эркээйилэрдээх аартыгынан ыллар хардыыларынан сайдан, барҕаран иһэр эбит. «ХС»
Өссө киэҥ ыллар хардыылар, өссө далааһыннаах сүдү былааннар, өссө түргэн, өссө кыайыылаах, таһаарыылаах үлэ кэмэ тирээн-тиксэн кэлбит эбит. «Кыым»
Ыллар харыс көр харыс. Соноҕос сиэллэҕинэ балтараалыы ыллар харыһы хардарар. Амма Аччыгыйа
Кээмэйэ ыллар харыстан ордук усталаах, муҥур сүөм кэриҥэ туоралаах, ылгын чыҥыйа туоратыныы халыҥнаах. Хомус Уйбаан