аат. Киһини тугу эмэ оҥорорго күүс өттүнэн күһэйии, модьуйуу. ☉ Принуждение кого-л. к чему-л., давление, нажим на кого-л. с целью заставить делать что-л. Уулаах үтүө көҥүлүнэн ылыммат киһиэхэ кыһалаҥ быһыытынан сорудах биэрэрдии уордаахтык өтөрү-батары көрүтэлээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Вася соччо үөрбүтэ, кыһаллыбыта биллибэт, хата, төттөрү, кыһалаҥҥа түбэспит курдук таҥхаллан турар. В. Яковлев
ср. алт. кызалаҥ ‘кризис, перелом’

I
аат., эргэр.
1. Кыра оҕону эмнэрэн аһатар билиҥҥи суоска кэриэтэ оҥоһук. ☉ Рожок, соска (для кормления младенцев или детёнышей животных). Муос эмсэх. Өрбөх эмсэх
□ Туҥуй ынах туматынан Тумуктаах эмсэҕинэн Ньуулдьаҕай, куччугуй бэйэбин Уһааран улаатыннарбыта. С. Зверев
Кини [оҕо] аттыгар таҥас эминньэхтээх муос эмсэх таҥхалла сыппыта. И. Никифоров
2
эминньэх диэн курдук. Баллыгынай маҥнайгы күннэригэр төбөтүн алын өттүнээҕи эмсэхтэринэн уу аннынааҕы үүнээйилэртэн тутуһааччы. ББЕ З
♦ Эмиий куурдар, эмсэх кээһэр оҕо көр эмиий
Мин ийэлээх аҕам буолуохсут Оҕонньордоох эмээхсин киэннэрэ, Айыыһыт атаарар, Иэйэхсит тэйитэр, Эмиий куурдар, Эмсэх быраҕар, Ньилбэк сойутар, Тоһоҕо тохтотор, Оһоҕос түгэҕинээҕи Оччугуй кыыстара. Күннүк Уурастыырап
Богдьо Балбаара кыыһын сааһыран иһэн оҕоломмута: «Оһоҕос түгэҕинээҕи, эмиий куурдар, эмсэх кээһэр бүтэһик оҕом», — диирэ. С. Маисов
ср. уйг. эмчэк, тат. имчэк, алт. эмчек ‘женская грудь; сосок’
II
1. Оҥорбут уйгутун апчарыйтаран, көлөһүннээһиҥҥэ, кыһарыллыыга, атаҕастабылга түбэспит киһи. ☉ Тот, кто подвергается угнетению, притеснению, эксплуатации со стороны другого
Лээһэй баайдар Эмсэх гынан, Адьырҕа баайдар Аһылык оҥостон, Хамначчыт хараҕын уутунан Халыҥ хаһаламмыттар, Сордоох сүһүөҕүн уутунан Суон саалламмыттар. С. Зверев
2. Кыһалҕа, санаа-оноо баттааһына, соро-муҥа. ☉ Страдание, мучение от переживаний
Кини бандьыыттаабыт буруйун-сэмэтин боруостаан, кэлин бу учаастак төһүү үлэһитэ буолар. Ол да буоллар, санаа-оноо эмсэҕэр эмнэрэр. С. Федотов
ср. др.-тюрк. емгэк ‘мучение; тягость’

1. аат., кэпс.
2. Эмиий тумуга. ☉ Выступающая в виде шишечки наружная часть молочной железы, на конце которой открываются молочные протоки, сосок
   Саҥа томтойбут төгүрүк эмиийдэрин эминньэхтэрэ тыыннаҕын аайы ис ырбаахытын үрүҥ солко ньууругар биллэ өтөн тахсаллар. Н. Габышев
3. Үүтэ, аһа суох кураанах эмсэх (олорор эбэтэр олоро да илик оҕоҕо, ытаабатын диэн уоптаран кэбиһэллэр). ☉ Полая, из мягкого материала трубочка в виде соска, которую дают сосать младенцу, пустышка
   Эминньэҕин былдьаһан эймэҥэлии көппүт. П. Тобуруокап
   Уола, эминньэҕин эмэ-эмэ, утуйан кыракый таныыта көппөҥнүүр. Н. Апросимов
   Кини [оҕо] аттыгар таҥас эминньэхтээх муос эмсэх таҥхалла сыппыта. И. Никифоров
4. бот. Сибэкки хоруонатын чараас, чаҕылхай өҥнөөх, сэбирдэхтиҥи тэллэгэр чааһа. ☉ Одна из тонких, обычно ярко окрашенных, похожих на листики пластинок, составляющих венчик цветка, лепесток
   Аан маҥнай бүгүн тылынна Хаһан да көстө илик сибэкки, Эминньэхтэрэ тэрэйэ аһылынна Сэрэнэн-сэрэнэн күн диэки. П. Тобуруокап
   [Гвоздика] сибэккилэрэ балайда бөдөҥнөр, биэстии тэтэркэй эминньэхтээхтэр. МАА ССКОЭҮү
   Кини [Ира] ромашка үрүҥ эминньэхтэрин биирдии-биирдии турута ысталаата. ПН ДЫ
5. биол. Паразит-чиэрбэлэр туораттан киһи-сүөһү хайа эмэ уорганыгар оборон ылан сыстар уорганнара, хатанар уос. ☉ Присоски, с помощью которых некоторые черви-паразиты, питающиеся за счёт других организмов, присасываются к внутренним органам человека и животных, нанося вред их здоровью
   [Чиэрбэ] төбөтүгэр түөрт сиринэн төгүрүк быччыҥ эминньэхтэрдээх, онтуларынан оһоҕос эркинигэр хам сыстар. ББЕ З
   Лиистиктэр ураты бэлиэлэммиттэр: үгүстэр аналлаах хатанар уорганнаммыттар — эминньэхтээхтэр уонна дэгиэлээхтэр. ББЕ З
6. муус. Хомус тылын чыычааҕын уһугун тиэрбэстии иэҕиллибит өттө. ☉ Круглое ушко, имеющееся на кончике вибрирующей пластинки музыкального инструмента хомус
   Кини хомус тылын хотуур туоһуттан эллээн, «чыычааҕын» иэҕэн, эминньэҕин төгүрүтэн бэрт элбэҕи соҕотуопкалаабыта. «Кыым»
   Урут хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, онтун билигин алтантан сыҥаахтыыр, хотуур туоһуттан тыллыыр, «чыычааҕын» иэҕэн, эминньэҕин төгүрүтэн этигэн оҥортуур. «Кыым»
7. Хотууру уктаан баран хамнаабатын курдук туттарар тууратын чорбоҕо. ☉ Небольшой выступ на пятке косы, шипик
   Хотуур биитин эминньэҕин игиинэн аала-аала хотуур дьиҥнээх биитин, 2,5 сэнтимиэтир кэтиттээх синньигэс таптайыынан таһаарыллар. ААФ ОИОИС
8. даҕ. суолт. Эмэ үөрэммит, эмиий үүтүн эмэрин олус сөбүлүүр (оҕо, ньирэй). ☉ Любитель сосать грудное молоко (о ребёнке, к-рого кормят грудью, телёнке), сосун, сосунок
   Түүн эбэҥ эмиийин эмээригин соһуппут этиҥ. О, дьэ эминньэх да эминньэх этиҥ. Н. Тарабукин (тылб.)
   «Эмэ үөрэммит тамыйах эминньэх буолар», — Маарыйа тугу эрэ иистэнээри маллаах иһитин хасыһар. «ХС»
   ◊ Кулгаах эминньэҕэ көр кулгаах
   Уол ох сааны ылан кирсин ууннаран кулгааҕын эминньэҕэр тиийэ үстэ субуруччу тардар. Саха фольк. Трошкаҕа хаар маҥан баттахтаах, уҥа кулгааҕын эминньэҕэр кыһыл көмүс кылдьыы ытарҕалаах, кырдьаҕас шахтёр кэлэр. Н. Якутскай
   Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап