өлүүлээ диэнтэн холб. туһ. Өлүүлэһэр кэллэҕинэ, Өргөс-хоһуун улэһиттэргэ Төһөнү үлэлээбиттэрин Төлөнүллүөх тустаах. Күндэ
Маны [кэһиини] дьукаахтарбытын, таһараа ыалларбытын кытта тэҥҥэ өлүүлэһэн түҥэттибиппит. П. Аввакумов

туохт. Олус чуор, синньигэс хатан куоласкынан саҥар. ☉ Говорить резким, пронзительно звонким голосом
Микиитэ соһумардык чаҥкыныы түстэ. Амма Аччыгыйа
«Хайа, Лариса, оҕолоруҥ?» — таһараа ыалларын Фрося саҥата чаҥкыныыр. Т. Находкина
Максим куолаһа ордук чаҥкынаан, сүгэ-балта курдук тылларынан кутансимэн барда. П. Филиппов
ср. др.-тюрк. йанхурт ‘заставлять звучать’, монг. янгинах ‘издавать неприятный высокий звук’, цангинах ‘звенеть’

даҕ.
1. Иитинэн быччайыар диэри, таһынан барыахха айылаах, тобус-толору (хол., иһити этэргэ). ☉ До краёв, доверху, до самого верха (напр., о сосуде)
Таһараа тордоххо уонча киһи аһыыр улахан солууругар ыы-быччары эт буһаран ыргыппыттар. Болот Боотур
Быйыл саас от үрэҕинэн халаан уута киирэн, күөлү ыы-быччары толорбут. Г. Нынныров
Эн сылайдаргын даҕаны, киһи бэрдэ, биэдэрэҥ ыы-быччары отон этэ. ДС ААА
2. Туох эмэ иһэ (хол., саала) туоларын муҥунан, тобус-толору. ☉ Набитый до отказа, переполненный (напр., о зале)
Стадиоҥҥа киһи ыы-быччары, билиэт булбатах дьон ааҥҥа үтүрүһэллэр. Е. Неймохов
Бөһүөлэк чугаһынааҕы көлүччэҕэ мороду үөрэ ыы-быччары түспүт. ЕАИ СА
Саала иһигэр ыы-быччары киһи бөҕө мустубут, дьон-сэргэ сүргэтэ көтөҕүллүбүтэ сүр. «ХС»

даҕ.
1. Туох эмэ чугаһыгар, таһыгар баар. ☉ Находящийся, расположенный рядом, близко к чему-л., близлежащий
[Марина:] Москва таһынааҕы тыаҕа биһиги аттыбытыгар ымыы чыычаах ыллыыра. Амма Аччыгыйа
Сарсыарда күн лаппа үөһэ ойуута тураҕас аттаах киһи муоста таһынааҕы кырдалга кэлэн уҥуор тохтоото. А. Сыромятникова
Биһиги аан таһынааҕы ороҥҥо тохтоотубут. Софр. Данилов
△ Таһырдьа чугас баар, таһараа. ☉ Находящийся рядом, по-соседству (на улице)
[Маайа:] Даайыс билигин таһынааҕы ыалга тахсыбыта. А. Софронов
Таһынааҕы ураһаҕа биһиги икки аргыспыт тохтоон олороллоро. А. Софронов
Таһынааҕы дьон дьиэни туорамаары улахан тииттэри түһэртээтилэр. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ тас өттүгэр, таһынан буолар. ☉ Происходящий вне чего-л.
Кыһын буоллаҕына Онтоон оҕонньор дьиэ таһынааҕы үлэтин бука барытын эн үлэлиигин. Күндэ
Дьиэ таһынааҕы тыас-уус, айдаан арыый хаптайан барда. Эрилик Эристиин
Саха тылыгар аналлаах кылаас таһынааҕы үлэлэр оскуолаҕа ыытыллар бары мероприятиелары кытта дьүөрэлээн харсыһыыта суох барар гына былааннаныахтаахтар. ФГГ СТМЛ

аат. Сылгы кутуругун үөһээ өттүнэн тас кылгас кыла эбэтэр ынах кутуругун уһун түүтэ. ☉ Короткие волосы у основания хвоста лошади и длинные волосы на конце хвоста коровы
[Сылгы] тириитэ, тыһа — таҥнар таҥас; сиэлэ, саппайа — быа, кыла — туһах, сэлээппэ, илим, дэйбиир, муҥха. АНП СЭЭ. Ынах аһаабыт аһын эниэргийэтэ бородууксуйаны биэримтиэтигэр тиийбэт буоллаҕына, …… бастаан түүтүн кылаана, кутуругун саппайа түһэр, …… онтон ыран, дьүүкэрэн үүтэ тардан, бэйэтэ өлөрүгэр тиийэр. Биэс т.
♦ Саппай ой кэпс. — кыаҕыҥ да суох буоллар көх санааҕар сүүр, сүүрүүнэн сырыт. ☉ Охотно бежать за кем-л., стараясь не отставать
Уолаттар таһырдьа ыстаналлар. Таһараа ыалтан киирэ сылдьар кыракый уҥуохтаах Макар эмиэ саппай ойдо. Кэпсээннэр
Аны эбээ буолан саппай ойон эрэбин. В. Протодьяконов. Саппай уобу (үктэс) — 1) инники аты тумсугунан саппайыгар тиийэр курдук ситэн ис (аты этэргэ). ☉ Поспевать за предыдущей лошадью, доставая носом до верхней части её хвоста (о лошади на скачке); 2) ким-туох эмэ кэнниттэн хаалсыма, тэҥҥэ кэриэтэ сырыт. ☉ соотв. наступать на пятки кому-л.
Мин кэннибиттэн оҕолор саппай уопсубуттара. Далан
Сеня Боряҕа оччо кыайтарбат, кинини кытта саппай уопсар охсооччулар ахсааннарыгар таҕыста. Н. Босиков
Ньиргиэрдээх «Ураа!» хаһыы сатараата: пехота барахсан, …… тааҥкалары кытта саппай үктэһэн, иннин диэки үөмэхтэстэ. Н. Кондаков