прил. атлетическай, атлетика, атлет; атлетическое телосложение атлет уҥуо-ҕа-киэбэ.

с. 1. мат. холбооһун, эбии; сложение чисел чыыһылалары холбооһун; 2. (ка-ких-л. полномочий) устунуу; 3. (телосложение) быһыы-тутуу, көрүҥ; человек богатырского сложения бухатыырдыы көрүҥнээх киһи.

ж. 1. (телосложение) фигура, уҥуох быһыыта, көрүҥ; у него хорошая фигура кини уҥуоҕун быһыыта үчүгэй; рисовать фигуры людей киһи фигураларын уруһуйдаталаа; 2. (в танце, полёте и т. п.) фигура, хамсаныы; вторая фигура танца үнкүү иккис фигурата; 3. (человек) киһи; появилась новая фигура саҥа киһи көһүннэ; 4. шахм. * фигура; *проиграть фигуру фигурата сүүйтэр; 5. мат. фигура; геометрическая фигура геометрический фигура.

туохт. Биир тэҥник, т үргэнэ суохтук мөкүнү йэн эрэр курдук хамсаныылары оҥор (кыра, киппэ быһыылаах киһини этэргэ). ☉ Мерно двигаться на коротких ножках, имея плотное телосложение при небольшом росте
Кини кырдьаҕас киһиэхэ холооно суох түргэн, күүстээх хамсаныылардаах, мөкүчүҥнээбит кыра соҕус уҥуохтааҕа. В. Яковлев

аат. Киһи уопсай тас көрүҥүн тутула (бөгүүрэтэ), киэбэ. ☉ Телосложение, фигура человека
[Ньургун Боотур] Үөһээ өттө Үҥүүбатас курдук, Аллараа өттө Атараарбыйа курдук, Быыра ох курдук Быһыы-таһаа быакаллыбыт. П. Ойуунускай
[Саха Айыыһыта — грек Герата] кинилэр толуу, кэрэ быһыылара-таһаалара маарыннаһарын тэҥэ, функциялара даҕаны чугас уруулуу диэххэ сөп. Эрчимэн
Дьиҥ хос ааттар баһыйар үгүстэрэ киһи быһыытын-таһаатын (Уһун Дьурантаайы, Ордьоох Уйбаан), саҥатын (Кэбигэрэй Миитэрэй, Сэбирдэх Уйбаан), одуу-чинчи быһар суоллартан үөскээбиттэр. ФЕВ УТУ

туохт. Ханнык эмэ көрүҥнэн, ханнык эмэ көрүҥнээх буол. ☉ Иметь какой-л. вид, какое-л. телосложение
Ат сылгы сиэлинэн-кутуругунан кынаттанан көтөн тиийэн кэллэ да, «лап» гына үктэнэ түстэ. Ата халыҥ куҥнаммыт, хат таманнаммыт, үтүө бэйэлэммит. Ньургун Боотур
Өргөннөөх кыра-дьадаҥы дьонноро устан ааспыт урукку кэмҥэ хараҥа батталга хам тэпсиллэн хатыҥыр бэйэлэнэн, чэрдээх илиилэнэн сылдьыбыттара. Эрилик Эристиин
Этиҥ, чаҕылҕан, силлиэ Эллээн кииллиппит эттэннин, Хабыр дьыбар, умайар кураан Хатаран эрчийбит бэйэлэннин! П. Тобуруокап

аат.
1. Туох эмэ тас көстүүтэ, тас быһыыта-таһаата, көрүҥэ. ☉ Внешний вид чего-л., наружность, состояние
Дьокуускай куорат киэбэкиэлитэ тупсуоҕа, быһыыта-таһаата уларыйыаҕа. П. Ойуунускай
Бу дойду киэбин-киэлитин хамсаталлар, тордуйалаах уу курдук долгуччу үктүүллэр. Суорун Омоллоон
Сир-халлаан киэбэкиэлитэ уларыйбыта. В. Протодьяконов
2. Киһи быһыыта-таһаата. ☉ Телосложение, фигура, комплекция
Саха тылыгар …… быһыыны-таһааны, киэби-киэлини көрдөрөр эпиитэт элбэх, холобур: мөлбөрдүүр, мөлбөрөҥнүүр …… эҥин диэннэр. Күндэ
[Баһылай төһө да кырыйдар] санна кэтирээн, түөһүн, илиитин быччыҥнара күүрэн-эриллэн, тэтиэнэх киһи киэбэ-киэлитэ баар диэтэҕиҥ. В. Гольдеров
3. Ким, туох эмэ дьүһүнэ-бодото. ☉ Внешний облик как проявление внутреннего состояния человека, животного
Айаммын тулуйумуна киэпкин-киэлигин хамнаттаргын эрэ, Уот байҕал өҕүрүйэн ылыаҕа — ону сэрэн-сэрбэн. Ньургун Боотур
Чаабый Натааһа киэбэ-киэлитэ уларыйан, ынырыктаах ыар дьүһүннэнэн, Маайа диэки көрүтэлээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кыыл кыыһыран киэбэ-киэлитэ уларыйбыт. Сирибуору батарыта тиҥилэхтиир. В. Бианки (тылб.)
◊ Киэбэ-киэлитэ биллибэт — улаҕата көстүбэт, муҥура суох. ☉ Бескрайний, не имеющий видимых пределов
Саха киэбэкиэлитэ биллибэт киэҥ дойдутун уһаты-туора айаннаабыт киһи. Амма Аччыгыйа
Кэтит нэлим илгэлээх, Киэбэкиэлитэ биллибэт, күөх солко тыа барахсан! Суорун Омоллоон
[Эр дьон] ыраах, киэбэ-киэлитэ биллибэт киэҥ тайҕа устун бултуу тарҕастылар. Н. Заболоцкай

аат.
1. Тугу эмэ (хол., таҥаһы, түүлээҕи, тириини) тигэргэ халыып буолар, кумааҕыттан кырыллыбыт быһыы. ☉ Выкройка
Халадаай ырбаахы киэбэ. Тыс этэрбэс киэбэ. — Киэпкэ ууран кырыйыаҥ иннинэ, тыскын түү өттүнэн үчүгэйдик көр. АЕЕ ӨҮОБ
△ Тириини тиирэр хаптаһын халыып. ☉ Деревянная доска для натягивания шкуры пушных зверей
Тириини тиирэр киэби биир сэнтимиэтир халыҥнаах хаптаһынынан оҥоһуллар. И. Гоголев
Үлэлииргэ табыгастаах буолар гына, тириини дэхси ньуурдаах холбоҕор хаптаһын киэпкэ тиириллэр. Булчуттарга к.
△ Тугу эмэ (хол., киэргэли, сэби-сэбиргэли) кутан оҥорорго аналлаах халыып, пуорма. ☉ Форма для отливки чего-л.
Уустар туой киэпкэ кутан алтанынан, кыһыл көмүһүнэн, үрүҥ көмүһүнэн …… араас киэргэллэри …… оҥороллоро. МАП ЧУу
Металы киэпкэ кутар хамыйахтар, боруонса сүгэни кутар туой киэптэр …… көстүбүттэрэ. «ХС»
2. Киһи быһыыта-таһаата, тас көрүҥэ. ☉ Телосложение, фигура, комплекция
Икки илиилэрин быластаабытынан хаарга тиэрэ охтон киэптэрин хааллартаатылар. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор] аҥаар илиитинэн бэйэтин киэбигэр сөбө суох сүдү улахан баппаҕайынан тобугун умса кытаахтаан ылла. В. Яковлев
Көтөн түспүт киһиттэн Түүҥҥү ыалдьыт соһуйар, Көрүҥ-таһаа киэбиттэн Көрдө кини чаҕыйа. А. Абаҕыыныскай
3. Туох эмэ тас көстүүтэ, көрүҥэ. ☉ Внешний вид, облик, состояние чего-л. [Улахан суруксут:] Бачча тухары сирхаллаан киэбэ уларыйа илигэ. П. Ойуунускай
Түүннээх күннээҕи хайа да чаастан бу сарсыарда Чөркөөх киэбэ кэрэ да буолбут. Бэс Дьарааһын
Киэһээҥҥи Амманы көрбүт эрэ барыта сөрү диэн сөҕүөх, бэри диэн бэркиһиэх этэ. Кини көҥүл-холку киэбэ ол курдук кэрэ! С. Федотов
4. Туох эмэ (хол., сыһыы, толоон, хочо) тайааһына, устата. ☉ Протяженность, ширь чего-л. (напр., равнины, долины)
Биһиги оҕуруоппут эһиилгиттэн улаатан барыахтаах. Бу бүтэй киэбин тухары! Амма Аччыгыйа
Киэҥ толоон киэбин тухары толору кутуллан хаалбыт тымныы тумана …… будулуйар. Эрилик Эристиин
Хонуу киэбин устатыгар аахсыыта суох сылгы, ынах сүөһү …… аһыы сылдьаллара. УАЯ А
5. Туох эмэ буоларын сибикитэ, чинчитэ. ☉ Примета, признак чего-л.
Эмискэ иннигэр улахан, улуу сир кэлэн иһэр киэбэ биллэр. П. Ойуунускай
Уунан кутар Уһун ардах кэлэр киэбин Киллэриннэ. Күннүк Уурастыырап
6. тыл үөр. Саҥарааччы хайааһын оҥоһуллуутун хайдах сыаналыырын көрдөрөр халыыба (чахчы буоларын, буолуон сөптөөҕүн о. д. а.). ☉ Наклонение
Кэпсиир киэп. Соруйар киэп. Сэрэйэр киэп. — Профессор Е.И. Коркина туохтуур киэптэрин, кэмнэрин үөскээһиннэрин, төрүттэрин сиһилии ырыппыта. СПА СТИ
Туохтуур олоҕо соруйар киэп биир ахсаанын иккис сирэйин кытта сөп түбэсиһэр. ПНЕ СТ
7. лит. Уус-уран айымньы ойуулуурдьүһүннүүр ньыматын көрүҥэ. ☉ Совокупность приемов и изобразительных средств художественного произведения, форма
Остуоруйа тас киэбэ, тыла-өһө судургу буолар. Саха фольк. П.А. Ойуунускай «Андаҕар» диэн хоһоонун суруйарыгар норуот былыр былыргыттан үгэс оҥостубут андаҕарын дьэбир-дьиппиэн киэбин, ыар-нүһэр ритмин …… туһаммыта. Софр. Данилов
Эдэр ааптар [Т. Сметанин] поэт [П.А. Ойуунускай] тылын-өһүн, суруйар киэбин кытта үтүктэр. КНЗ ТС
тюрк. кеп