тесать, обтёсывать; бэрэбинэни суор = тесать бревно; быһа суор = вытесать; ситэ суор = дотесать; сүгэнэн суор = тесать топором; төгүрүччу суор = обтесать; суоҕу суоруоҥ дуо погов. на нет и суда нет (букв. разве будешь тесать ничто).

несов. см. вытесать.

сыһ. Уһаты түөрт кырыылаах гына (суоруллубут эбэтэр эрбэммит бэрэбинэ). ☉ В четыре грани (пилить, тесать). Буруустуу тыырдарыллыбыт бэрэбинэлэри таһар. А. Федоров

туохт. Маһы хаптаҕай гына суор, сирэйдээ. ☉ Тесать что-л. (напр., бревно), придавая изделию плоскую форму
Бу кэрдиистээн, арыттаан, оҥо охсон, иэдэстээн кимнээх охсоллоруй? Болот Боотур

туохт., түөлбэ. Тугу эмэ эриэннии кыс, суор, эриэннээ. ☉ Строгать или тесать что-л. так, чтобы оно стало полосатым (напр., кол, бревно)
Босхо, бука, бүтэй да тоһоҕотун саадьаҕайдаабат дьон буолуоххут. Күннүк Уурастыырап

сыһ. Кыра соҕустук кэлтэччи (тугу эмэ суор); биир тэҥ гына (үүнэн таҕыс). ☉ Немного косо, покато (тесать что-л.); ровно, гладко (расти — о волосах)
Өлөксөй чууркалар биирдии төбөлөрүн икки өттүнэн ньыларыччы суорбута. И. Федосеев
Ньыларыччы суоруллубут икки сиэрдийэ хаптаһын кэккэлэһиннэри балтыһах атахха саайыллыбыт. «ХС»
Луохтуур сэҥийэлэрин сыста үүммүт тор курдук бытыктааҕа, …… ньыларыччы үүммүт кылгас баттахтааҕа, бэрт киппэ, этиргэн киһи этэ. «Чолбон»

I
туохт. Тугу эмэ үрүт араҥатын хастыы кэрт эбэтэр устунан элийэ кэрт, оннук кэрдэн тугу эмэ оҥор. ☉ Тесать, обтёсывать
Мин күн туратура хайаны сууһарабын, Хайыр тааһы суоран Тутабын эн оскуолаҕын. С. Данилов
Александрдаах суорбут дүлүҥнэрэ боротуока хааһын үрдүгэр силии курдук кылбаһан сыталлар. М. Доҕордуурап
Икки уол уһун дүлүҥү суоран болуот эрдиитин бэлэмнээбиттэр. Н. Габышев
ср. алт. тоор ‘тесать’, ДТС йон ‘строгать, тесать’, тув. чонар ‘тесать’, монг. зорох ‘строгать, обстругивать’
II
аат. Барынан бары аһылыктанар килбэлдьигэс хара дьүһүннээх улахан көтөр. ☉ Ворон
Быһах угун кыстыбат, суор хараҕын оҥсубат (өс хоһ.). Арай хара суор халаахтаан ылара Өлүктэри булбут үөрүүтүттэн. Дьуон Дьаҥылы
Тыаҕа суордар элбээбит буоллахтарына, бөрөлөр кэлбиттэрин бэлиэтэ, элбэх суор — ол үөр бөрө баарын туоһулуур. «ХС»
♦ Суор хараҕын сиэбит киһи — аҕыйахтык утуйар, эрдэһит киһи. ☉ Человек, который мало спит, рано встаёт (букв. человек, который съел глаз ворона)
Утуйбатын оҕото баар ээ! Суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. С. Федотов
Мэхээлэ оҕонньор уута суоҕунан, эрдэһитинэн суор хараҕын сиэбит киһинэн аатырар. Р. Кулаковскай
Хата бу суор хараҕын сиэбит (киһи) оҕонньор буолла. Номнуо уһуктан дурдатыгар иһэр. «Кыым»
◊ Суор тумса хотуур эргэр. — тосту соҕустук умса өҕүллэр синньигэс төбөлөөх хотуур. ☉ Коса с резко изогнутым тонким концом (букв. коса — вороний клюв)
Атаһым Хабырыыс оҕонньор былыргы суор тумса хотуурун оҥороноҥорон, сэрэнээр диэн сэрэтэн-сэрэтэн миэхэ уларсыбыта. Э. Соколов
Оҕонньор ырааһыйа үүнүүлээх көп отун субу аҕай тапталлыбыт сытыы суор тумса хотуурунан тэлэ солоон уҥуоргу кытыыга тахсар. «ХС». Суор хара — суор курдук хара. ☉ Чёрный как ворон, вороной
Бэрт үгүс киһи саҥата үөмэлэһэ түстүлэр да, ыйдааҕы тиит күлүгүн курдук тоҕус суор хара дьон кэлэн үөмэлэһэ түстүлэр. Ньургун Боотур
Бу соторутааҕыга диэри ол күтүр суор хара ахсым ата субу ибили тэпсээри үрдүбэр батыгырайан кэлэрин …… түһээммин уолуйан уһуктарым. Софр. Данилов
Суор хара солооһун Солотуу бурдук Солколоох долгунун Субутуо курдук. Эллэй. Суор холото эргэр. — туох эмэ халыҥын кээмэйэ: биир тутуму кытта эрбэх уһуна, уон биэс сэнтимиэтир кэриҥэ. ☉ Мера длины у якутов, равная высоте кулака и поставленного торчком большого пальца, что примерно соответствует пятнадцати сантиметрам
Быйыл саас биһиги биир сиргэ хаһыыга сылдьыбыт сылгыны өлөрбүппүт, хаһата суор холото буолбута. С. Васильев
Эриэхэҕэ уойбут эһэ кырата икки-үс илии, улахана — суор холото халыҥнаах тас сыаланар. ПАК АаТХ
Аппыт эмиһэ сүрдээх. Таһа суор холотун кэриҥэ баар быһыылаах. «ХС». Суор эт — бүлгүн быччыҥа. ☉ Дельтовидная мышца.
ср. монг. сойр, бур. һойр, башк. һуйыр ‘глухарь’, казах. суйар ‘тетерев’, калм. сөөр ‘глухарь’

туохт.
1. Тугу эмэ эриэн гын, эриэн буоларын курдук оҥор. ☉ Делать что-л. пёстрым, полосатым, цветным
Остуолбалары үрүҥ-хара кыраасканан эриэннээн баран, сыыр хааһыгар туруораллара. Н. Абыйчанин
2. Мас (хол., сиэрдийэ) субатын алдьаппат курдук хатырыгын суор, кыс. ☉ Тесать, обтёсывать (напр., жердь), не повреждая внутренний слой дерева
Дүлүҥ оҥорон эриэннии-эриэннии, …… биирдии сыарҕа буолар гына чөмөхтөөн иһэллэр. М. Доҕордуурап
Оҕонньор сиэрдийэтин кэрдэн, эриэннээн симнэ. КН ПБ
Тутуу, оттук мас төбөтүн эриэннээн чөмөхтөөһүн, маһы саһааннаан тиэйии …… көдьүүһэ үгүс этэ. «Кыым»
3. кэпс. Онон-манан эриэннэн, эриэн буолан бар (хол. хаар ууллан барыыта). ☉ Быть пёстрым, пестреть (напр., во время таяния снега)
Халдьаайы быардарын хаара улам хаптайан, сир эриэннээн, хараара сатаан эрэр. Н. Заболоцкай
Кус ордук үгэннээн кэлэр кэмэ, оттон манна сорох сир хаара эриэннии да илик. «Чолбон»

I
уһугун диэнтэн хай
аата. Уһуктуу... Бөтүүгүм ыллаата, Саҥа ыал таһыгар, аллара, Ол саха холкуостаах дьахтара Сарсыарда ынаҕын сайдаата. Дьуон Дьаҥылы
Мин оҕо, эдэр сааһым, үлэлээбит-хамсаабыт күөгэйэр күнүм барыта итинник кэрэ кэм, кэрэ хартыына, уһуктуу, үөрүү аргыстаах курдук. С. Васильев
Чыычаахтар айылҕа улук уутуттан уһуктуутун уруйдуур, сайын кэлэр үрдүк үөрүүтүн хоһуйар ырыалара үчүгэйкээнин. С. Никифоров
♦ Өй-санаа уһуктуута — урут өйдөөбөккүн чопчу өйдөөһүн, өй-санаа өттүнэн лаппа сайдыы. ☉ Пробуждение (о сознании), прозрение
Ити түмүгэр кини иннигэр үөрэх алыптаах күүһэ арыллыбыта, ол, биллэн турар, кини өйө-санаата уһуктуутугар улахан суолталаммыта. Эрилик Эристиин
Сорох ырыаларга баттаммыт-үктэммит үлэһит норуот кылаассабай өйө-санаата уһуктуута, баайы-батталы утары туруута быһаччы этиллэрэ. ССЛИО
Баай-тойот батталын утары үлэһит дьон өйө-санаата уһуктуута норуот тылынан айымньытыгар өтөн киирбитэ мунааҕа суох. «Чолбон»
II
сыһ. Уһуктаах буолар гына (хол., суор, кыс). ☉ Так, чтобы образовался острый угол (напр., тесать, строгать что-л.)
Мин салаалаах тоҥ мутугу тоһутан, уһуктуу кыстым. Т. Сметанин
Остуолбалар төбөлөрүн дуобат курдук уһуктуу суораллара. СНЕ ӨОДь
Талах суох түбэлтэтигэр сымнаҕас бэс маһы буруустуу тыырдаран баран харандаастыы, уһуктуу кыстара үөрэтиллиэхтээх. АЭ ТЫС