редковатый; ардьыгынас тигин шитьё редкими стежками.

тигин диэнтэн хай
аата. Сотору соҕус буолаат, …… сиэп тиктиитин айдаана буолла. Г. Угаров
[Настаа:] Таҥаһыҥ барыта имиттии, тиктии. ВМП УСС
Бу оройуоҥҥа национальнай таҥаһы тиктии диэн суоҕун кэриэтэ эбит. «Кыым»

туохт. Бэйэҥ атаҕыҥ таҥаһыгар уллуҥна тигин. ☉ Подшивать свою обувь
[Булчут] Ардыгар сүүтүктээх, иннэлээх, Олооччу даҕаны улластыа. П. Тобуруокап
Маайакка кураанах маһы хайытан балааккатыгар таста, алдьаммыт этэрбэһин улластарга сананна. «Чолбон»

ый. солб. аат
1. Соччо ырааҕа суох тугу эмэ ыйан көрдөрөр (мантыка диэннээҕэр ырааҕы, онтука диэннээҕэр чугаһы). ☉ Указывает на лицо, предмет, находящиеся недалеко от кого-чего-л. (дальше, чем при обозначении мест. мантыка, но ближе, чем при обозначении мест. онтука)
Эчи, кыһыыта да бэрт... Билиҥҥиттэн, сиртэн көстө илигиттэн... эгэ итинтикэҥ улааттын, уҥуоҕа кытааттын. Суорун Омоллоон
[Ааныка:] Ыл , итинтикэҕиҥ [таҥаскын] уктан кэбис. Бэйэҥ тигин. С. Ефремов
Ити билигин биригээдэҕэр эн оҕуруот аһын үүннэриитигэр турунан эрэҕин да, соҕотох эһиилгиттэн ыла итинтикэн барыта таах хааларыгар тиийэр ээ. В. Яковлев
2. кэпс., ахсарб. Ити баҕас, ити эмиэ (улаатымсыйан, киэбирэн, бэйэҕэ тэҥнээбэккэ). ☉ Этакий, экий (с пренебрежением, насмешливо о ком-л. важничающем)
Итинтикэбит хаппырыыс ээ.  Итинтикэбит эҥин-эҥин буола сатаан эрэр. ПЭК СЯЯ
Итинтикэҥ хас да лааскайы өлөрбүттээх. М. Доҕордуурап

1) остаток; харчым чээрэтэ остаток денег; 2) обрубок, обрезок; дүлүҥ чээрэтэ обрубок чурки; болгуо чээрэтэ обрезок болванки (железной); 3) лучшая, отборная часть чего-л.; тииҥ чээрэтинэн бэргэһэ тигиннэ из лучшей части беличьих шкурок она сшила себе шапку; күн чээрэтэ самое лучшее для работы время дня.

аат.
1. Тугу эмэ (хол., сон, ырбаахы эҥээрин) холбуу туттарарга, иҥиннэрэргэ аналлаах биэтилэҕэ кэтэрдиллэр, үксүгэр төгүрүк быһыылаах муос, тимир уо. д. а. оҥоһук. ☉ Застёжка для петель одежды, пуговица. Тимэххин тигин. Сонун тимэҕэ түспүт
□ Сорохтор соннорун тимэҕин сүөрэллэр, сорохтор курдарын өрө тардыналлар. Күннүк Уурастыырап
Ваня эмиэ тохтоон, сонун тимэҕин тимэхтэммитэ. Амма Аччыгыйа
Ыалдьыт оҕонньор курун сүөрэн, сонун тимэҕин төлөрүтэн, [ыллаары] бэлэмнэнэн барда. Эрилик Эристиин
2. эргэр. Туох эмэ таҥас (хол., ырбаахы, сон) эҥээрин иҥиннэрэргэ аналлаах кылгас тирии быа. ☉ Короткая кожаная верёвка для завязывания одежды (напр., платья, пальто)
[Ньургун Боотур] Төттөрү-таары хаама-хаама Быа куру быһа курданна, Илин-кэлин тимэҕин быһыта баанна. Ньургун Боотур
Киэҥ халлаан кыыс дьахтар сарыы тимэҕин курдук таҥнары намылыйан түстэ. Ньургун Боотур
Таҥас сарыы тимэҕинии Уһаан, тэнийэн биэрбиттэр. Айталын
3. Ханнык эмэ музыкальнай үнүстүрүмүөн (хол., байаан, хормуоска) баттаатахха, оҕустахха тыас таһаарар кунуопката, быластыыҥката. ☉ Пластинка, кнопка музыкального инструмента, удар по которой приводит в движение рычаги механизма, клавиша
Коля имигэс тарбахтара байаан тимэхтэрин баттаталаан дьиэрэҥкэйдии тэбэн бардылар. П. Аввакумов
Кини байаанын тимэхтэрин тарбахтарынан лычыгыратаат, истээччилэр диэки тугу эрэ ыйытыах быһыынан көрүтэлээн ылбыта. СДТА
♦ Тимэҕэ сөлүннэ (өһүлүннэ) — 1) туох эмэ буом буолбута төлө барда (хол., кэпсээн, сэһэн аанньа тахсыбакка сылдьан баран күөдьүйүүтэ). ☉ соотв. начал клеиться (разговор)
Туонньалаах дьиэҕэ иккиэйэҕин хааллылар, кэпсэтии тимэҕэ сөлүннэ. В. Яковлев
Көр-нар, кэпсэтии-ипсэтии улам-улам тимэҕэ сөллөн барда. Н. Босиков
Биһиги сэһэргэһиибит тоҕо эрэ бэрт ыараханнык саҕаламмыта, тимэҕэ сөллө охсон биэрбэтэҕэ. «ХС»; 2) туохтан эмэ туттуна, тардына сылдьан дьэллэмэ киирдэ, кэпсэтинньэҥ буолла. ☉ Начать говорить свободно, открыто, непринуждённо, стать общительным, разговорчивым (после долгого молчания)
[Микииппэр] көрө-нара, сэһэнэ дьэ киирдэ, тимэҕэ дьэ сөлүннэ. Күндэ
Бэйэтэ төрдүнэн-ууһунан Сибиир киһитэ буолан, тимэхтэрэ сөллөн сэһэргэстилэр. С. Тумат
Оннооҕор олус сэрэх-таамах дьон киниэхэ тимэхтэрэ сөллөн, ирэн-хорон, муҥатыйан бараллара, сүбэлэтэллэрэ. «ХС»; 3) ыарахан ыарыыттан өрүттэн үтүөрэр, көнөр суолга киирдэ. ☉ Выйти из критического состояния
Өлүөхчэ өлбөккө сылдьан Өлөксөй хааман түөрэҥэлээтэ. Онтон «тимэҕэ сөллөн» уол улам килэрийэн-молоруйан улаатан истэ. Амма Аччыгыйа
Ньукуус онтон [эһэтэ булка ылыаҕыттан] ыла тимэҕэ сөллөн, хаана-сиинэ кэйэн, хатарҕаан, өрүттэргэ барбыта. Ф. Постников
◊ Алтан тимэх көр алтан
Аан ийэ дойдум Алтан тимэх курдук Арылыҥнаан киирэн барда. С. Зверев
Алаас иһигэр Алтан тимэҕи От быыһыгар олус элбэҕи Ким эрэ ыспыт, Ити — алтан от эбит. И. Эртюков. Тимэх балык биол. — кыра хатырыктаах, бөкүнүк эттээх, уһун синньигэс (сүүрбэотут сэнтимиэтир кэриҥэ) балык. ☉ Вьюн, шиповка сибирская (вид рыбы). Балыгы быһыы-тутуу хоһуйан ааттааһын …… түбэлтэлэрэ биһиэхэ бааллар. Холобур, анды балык, быа балык, сыа балык, тимэх балык. Багдарыын Сүлбэ. Тимэх от бот. — биэс уон-сүүс сүүрбэ сэнтимиэтир диэри үрдүктээх умнастаах, төбөтүгэр арылхай араҕас өҥнөөх, тимэххэ маарынныыр бөлөхтөһөр сибэккилэрдээх, эрбэһинниҥи дороххой от үүнээйи. ☉ Пижма (обыкновенная)
Хаар хайдарын кытта Тимэх оттор быкпыттар. Баал Хабырыыс
Мирецкая тимэх оту куртах аһыыта аҕыйах буоллаҕына уонна оһоҕос бытааннык ыраастанар түбэлтэтигэр туһаныахха сөп эбит диэн түмүккэ кэлбитэ. МАА ССЭҮү
Гастрикка чуолаан суорат от, бохсурҕан, хатыҥ чээрэтэ, тимэх от, дөлүһүөн, моонньоҕон, алоэ ордук туһалаахтар. АВТ ГСЭ. Тимэх тыһы- та — биэтилэ хайаҕаһа. ☉ Прорезь для петли. Тимэх тыһыта кыараҕас буолбут
др.-тюрк. түгмэ, гагауз. дүмэ, кирг. түймэ, чув. түме

аат. Киһи атаҕын, сүөһү, кыыл илин атаҕын өҕүллэр сүһүөҕүн сирэй өттө. ☉ Сустав, соединяющий бедро и голень; место сгиба на ноге, где выступает этот сустав, колено
Дулҕаны оҕус тобугар баайан угуттууллара. Амма Аччыгыйа
Этэрбэһин устан, даба баккытын тобугун ньыппарынан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Быарбынан сыыллым. Тобукпар, тоҕонохпор күһүҥҥү тымныы уу билиннэ. Т. Сметанин
♦ Сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар (тобугар), уллуҥаҕын (тобугун) көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан көр аҕаа
[Баһылай:] Баайым-үбүм, сүүһүм көлөһүнүн тобукпар аҕаан, тобугум көлөһүнүн сүүспэр аҕаан муҥнана-муҥнана муспутум кэннибэр хаалара кэллэ. А. Софронов
Топпутун <тобуга> уйбат көр тот I. Бэйэтэ буруйдаах. Дьон төһө эмэ өйүүтайыы сатаабыттара. Топпутун тобуга уйбат. М. Тимофеев. Тобугар хат буолбут кэпс., күл.-ооннь. — ыараханнык турар-олорор, барыан-кэлиэн сүрэҕэлдьиир, сылааргыыр, наар олорон тахсар. ☉ соотв. тяжёл на подъём
Чэ, доҕор, тобуккар хат буолбуккун дуу, бара охсуохха. НАГ ЯРФС II
Тобуккунан доҕуй көр доҕуй. Тоҕус уон үрэҕи Муустаах далайтан Соҕуруу Дьугдьуурга диэритин Тобукпунан доҕуйбут Муҥутуур Мутуктуур Тарбааскын Мин ахан буоллаҕым ини?! Амма Аччыгыйа. Халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан көр муора. Баай, мэник иккигэ халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан. Саха фольк.
◊ Тобук таайсыыта — саха оонньуута: хараҕа баайыылаах оонньооччу кэккэлэһэ олорор алта-сэттэ киһи тобугар биир-биир олорон, кинилэр кимнээхтэрин ыйытан таайыахтаах. Барыларын таайдаҕына, кыайыылааҕынан тахсар, сыыстаҕына, буруйданар. ☉ Якутская игра: игрок с повязанными глазами идёт вдоль сидящих в ряд людей, садясь к каждому поочерёдно на колени, с помощью наводящих вопросов он должен угадать каждого из сидящих
Если он угадывает всех, становится победителем, а если нет — его штрафуют. [Тобук таайсыыга] таайааччы сэттэ киһини барытын таайдаҕына, кыайыылааҕынан тахсар. ФАС ӨОо
Тобук талкы көр талкы. Тобук талкыны суон тииттэн лэкээни быһан оҥоһуллар. АНП ССХТ. Тобук таҥаһа эргэр. — сарыынан эбэтэр торбос тириитинэн тигиллибит, уллуҥ сутуруоҕа маарынныыр тобукка кэтиллэр кылгас таҥас. ☉ Тёплая повязка на колено, сшитая из замши или выделанной шкуры телёнка, наколенник
Быаны дьахтар ньилбэгэр хатара олус ыарыылаах буолан, тобук таҥаһын тиктэллэр. АЕЕ ӨҮОБ
[Сааһыттар] ол күн этэрбэстэрин абырахтаннылар, тобук таҥаһа тигиннилэр, батарантаастарын бэлэмнэннилэр. В. Арсеньев (тылб.). Тобук хамса түөлбэ. — оборон тардыллар курдары үүттээх мас, оборчо. ☉ Курительная трубка из просверленной насквозь деревяшки
Оҕонньор тобук хамса тардар. Тобук (тобуккуттан) тардыһын көр тардыһын. Дьоннор хонууга лөкөрүстүлэр, Чоноһон тобуктарыттан тардыстылар. С. Васильев
Дьуона оҕонньор тыытын ортотугар тобугуттан тардыстан олорон аа-дьуо кэпсиир. С. Никифоров. Тобук тардыһыыта — саха оонньуута: икки күрэхтэһэр киһи илиилэрин кэннилэригэр сис туттан, тобуктарын ыга кыпчыйсан баран утарыта олороллор. Биирдэрэ иккиһин тобуктарын күүһүнэн икки аҥыы араара сатыахтаах, араардаҕына кыайыылаах тахсар. ☉ Якутская национальная игра: два игрока сидят на стульях друг против друга, замкнув руки сзади
Один из них сжимает колени у другого. Если второй игрок разъединит свои колени, то становится победителем. Тобук тардыһыыта оонньууну тэҥ уҥуохтаах оҕолор оонньууллара ордук сатамньылаах. ФАС СТОо. Тобук хараҕа — тобук хаппаҕын (харчы уҥуоҕун) анна. ☉ Подколенная впадина
[Абааһы киһи] тоҕус уон бууттаах тимир тирэх этэрбэһи тобугун хараҕар диэри туруору тардынан кээспит. ПЭК СЯЯ
Тойон киһини Тобугун хараҕынан Тоҥуу хаар түһэн кэбистэ. Саха фольк. [Кулун Куллустуур] Тоҥ буору Тобугун хараҕар диэри Тобулу тирэннэ. ТТИГ КХКК
ср. др.-тюрк. тобых ‘лодыжка’, кум. тобукъ, кирг. томух ‘надколенная чашечка’, карач.-балк. тобукъ ‘колено’

1. даҕ. Түүлээҕинэн тигиллибит, оҥоһуллубут; ичигэс. ☉ Изготовленный, сшитый из меха, меховой; тёплый
   Кырыа буолбут көп түүлээх бэргэһэни тууна бааммыт, таба саҕынньахтаах уончалаах уол киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Түүлээх таҥаһы тэбээн, салгылатан уонна таһырдьа куурдан кэмиттэн кэмигэр быылын-кирин ыраастаныллыахтаах. Дьиэ к. Дьон тымныы дьыбарыттан куттанан, түүлээх таҥастарын бэлэмнэннилэр, бэргэһэ, үтүлүк тигиннилэр. Н. Тарабукин (тылб.)
2. аат суолт. Сыаналаах тириитин иһин бултанар кыыл. ☉ Пушной зверь
   Кэрэ дойдум барахсан Кэтит киэлитигэр, Киэҥ көхсүгэр Элбэх даҕаны Эгэлгэ булду иһэрэхситэҥҥин, Эриэккэс түүлээҕи үөскэтэҥҥин, Эгинэ да бэйэлээхтэри Иҥэринэн турдаҕыҥ. С. Зверев
   Бу …… былыр-былыргыттан балыгынан, түүлээҕинэн аатырбыт, дьон бөҕөнү аһаппыт ахан дойду. С. Никифоров
   Ытынан тииҥнээһин күһүн түүлээх түүтүн кылаана сиппитин, бултааһын көҥүллэммитин кэннэ саҕаланар. АФС БЫ
   △ Оннук кыыл тириитэ. ☉ Шкура, мех пушных зверей, пушнина
   Атыыһыттар …… эбэҥкилэр …… түүлээхтэрин дуона суох сыанаҕа атыылаһаллар. Амма Аччыгыйа
   Булчуттар уһун кыһын устата бултаммыт түүлээхтэрин табаарга, чэйгэ, табахха, арыгыга атастаһаллара. Н. Якутскай
   Тыаттан Чоочо баай киирбит, Тойотторго сылдьыбыт; Үтүө тылын соболоҥор, Үс хааһах түүлээх биэрбит. И. Чаҕылҕан
   ♦ Түүлээх уллуҥах — түөкүн киһи, уоруйах (уоран-саһан тыаһа-ууһа суох сылдьар). ☉ Вор, мошенник (букв. мохнатая подошва)
   Түүн сырыы, түүлээх уллуҥах (өс хоһ.). Түүн сырыылаах Түүлээх уллуҥах Түҥнэри холорук, Тимир Дьэһинтэй. П. Ойуунускай
   «Уонна, хас да буоллахтарына, биһигиттэн, хараҥаҕа дагдайан көстөр икки эр бэрдиттэн дьулайыахтарын да сөп...», — итинник кэпсэтэ-кэпсэтэ, түүҥҥү түүлээх уллуҥахтар дьиэлэрин диэки сыбдыгыраһа турдулар. Р. Баҕатаайыскай. Түүлээх холбука (холбуйа, чөмчөкө) кэпс. — төбө (киһи өйүн-санаатын хаата диэн суолтаҕа). ☉ Голова как вместилище ума, знаний (букв. волосатый ящичек)
   Ити санаатын «түүлээх холбуйатыгар» саһыарынан кээһиэх курдук, оҕонньор икки ытыһынан төбөтүн олбу-солбу имэриммэхтээтэ. Н. Лугинов
   «Аҕыйах сыыппараны түүлээх холбукабар да тутуом», — Спиридон Спиридонович үгэһинэн мүчүк гына күлэн кэбиһэр. «Кыым»
   Юкагир кулубата …… түүлээх холбуйатыгар тугу буһаран, сабаҕалаан сылдьарын кимиэхэ да биллэрбэтэҕэ. С. Курилов (тылб.). Түүлээх ытыс — өлгөмнүк, дэлэйдик, кэччэйбэккэ бэрсэр киһи. ☉ Щедрая рука (букв. волосатая ладонь)
   Аал уотум иччитэ Бырдьа бытык, Сүүччү кыламан, Түүлээх ытыс, Аар луҥха тойон эһэкээн, Аһаа, сиэ! Саха нар. ыр. II
   Кыһыл көмүс сыаҕай Кылапачыйбытынан Кырылыы туойан Түһэн эрэр — Түүлээх ытыскын тоһуйа оҕус! П. Ойуунускай. Үрүҥ түүлээх фольк. — сылгы сүөһү. ☉ Конный скот (букв. имеющий белую шерсть)
   Эҕэрдэлээх илин халлаан диэкиттэн Иэйэхсит хотун илбиргэс эриэнинэн энньэлээтин, айхаллаах араҕас маҕан халлаан диэкиттэн салбырҕас саадьаҕайынан талаһалаатын; уруйдаах уйусхах маҕан халлаан диэкиттэн Уоттаах Дьөһөгөй үрүҥ түүлээҕинэн олохтоотун. Ньургун Боотур
   Үрэххэ баппатах үрүҥ түүлээҕи, Үргүүк хаҥылы, бүтэй туйахтааҕы үксэтэ олордуннар, Сыһыыга баппатах сыспай сиэллээҕи, Сылгы сүөһүнү, миинэр миҥэни Дэри дэлэгэй тэниттиннэр. П. Ойуунускай
   Үрэх алаас ыаллара үрүҥ түүлээхтэрин үтүөрдүлэр. С. Васильев. Тэҥн. сыспай сиэллээх, үрүҥ сүүрүк. Хара түүлээх фольк. — ынах сүөһү. ☉ Рогатый скот (букв. имеющий чёрную шерсть). Сыһыы муҥунан хара түүлээҕи үөрдүппүттэр. Тэҥн. хара сүүрүк, ураа муостаах, хоноҕор (хороҕор) муостаах
   ◊ Күндү түүлээх көр күндү
   Солооһун аннынааҕы ходуһа …… ото үүнэн, араас күндү түүлээхтэр тириилэрин тэлгэппит курдук толбонноно долгуйара. Амма Аччыгыйа
   Эһэни, тайаҕы, күндү түүлээҕи бэрт былыргыттан сонордоһоро. М. Чооруоһап
   (Кылааннаах) түүлээх көр кылааннаах. Кылааннаах түүлээхпиттэн кыбынан …… кэһиилэнэн кэллим. Амма Аччыгыйа
   Бүлүү тыаларыгар кылааннаах түүлээх: тииҥ, солоҥдо, бэлиэлээх, муҥучаах, саһыл элбэх. И. Данилов
   [Уһун Баһылайга] билигин таҥас-сап арааһа, табаар талыыта, кылааннаах түүлээх бэрдэ киниэхэ баар. А. Бэрияк. Түүлээх үөн — чиэрбэҕэ маарынныыр быһыылаах элбэх атахтаах үөн, лыах ыамата. ☉ Личинка бабочки, гусеница
   Тоҥсоҕой кыыл тобулута тоҥсуйан Кумалаан оҥостубут, Киргил кыыл илдьи сынньан Илгэлэрин эспит, Түүлээх үөн үлтү кэбийэн Күөдүл эмэх оҥорбут, Маҥан үөн бары сиэн Бардырҕас эмэх гыммыт. С. Зверев
   [Кырбый] араас түүлээх үөннэринэн, чиэрбэлэринэн, аһыҥаларынан, тэмэлдьигэннэринэн, кутуйахтарынан аһылыктанар. Далан
   Лыахтар личинкалара түүлээх үөннэр диэн ааттаналлар. ББЕ З

туохт.
1. Бүтүн туруккун сүтэр, буорту буол. ☉ Терять целость, быть испорченным, поврежденным
Таҥыннахха алдьаммат аҥас, аһаатахха бүппэт ас диэн суох ээ. Амма Аччыгыйа
Өксүүнньэ били баҕайыны [баҕа оҕотун] маһынан ылан, алдьаммыт бөх ыаҕаһыгар уган, дьиэ кэннинээҕи былыргы даҥ оҥкучаҕар таһааран бырахта. Күндэ
Легковой газик алдьанан турар. Софр. Данилов
△ кэпс. Сааскы халаантан көтөҕүлүн-кумалан (өрүс, күөл мууһун туһунан). ☉ Ломаться, крошиться (о льде во время половодья)
Кыһыллары Лена өрүс мууһа алдьаныытыгар тириэртэхпитинэ, Иркутскайтан кэлэр кыһыл этэрээттэри кытта күөн көрсөрбүт мүччүрүйбэт суол буолар. Эрилик Эристиин
Көлүйэҕэ уу киирбититтэн мууһа көтөҕүллэн, алдьанан улахан ырбыы тахсыбыта эрэһэ долгунунан дьиримниир. М. Доҕордуурап
△ Ороскуоттанан, сиэниллэн бар (кэрдэн, быһан ылыллар ууруу хаһаас ас туһунан). ☉ Быть распечатанным, начинать растрачиваться (о запасенном продукте, к-рый можно расходовать, разрубая на части). Бу киэһэ атах эт алдьанна
□ Таҥас суунуллар, киэргэниллэр, Саҥа ырбаахы тигиннилэр
Сэлиэһинэй тардылынна, Хаһаас арыы ас алдьанна. Дьуон Дьаҥылы
2. Уруккуттан уларыйан, буорту буолан, мөкүтүйэн хаал (хол., буочар, бэрээдэк эҥин). ☉ Потерять первоначальный вид, портиться, ухудшаться (напр., о почерке, порядке, дисциплине)
Кини [Өрүүсэ аҕатын] буочара хаһан да алдьаммат. А. Сыромятникова
Мунньахтара буоллаҕына бэрээдэгэ алдьанан, мунньах дьаабыта суох буолан хаалла. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт бэрээдэк хат көнөн биэрэр диэн кэлиэ дуо, урут биир хааһахха киирэр, аҥаара эрэ батта. Н. Заболоцкай
△ Урукку туруккуттан тас көрүҥҥүнэн сүүйтэр, мөлтөөн-ахсаан көһүн. ☉ Терять вид, ухудшаться; быть усталым, измученным
Быһыым-таһаам да алдьанна. «ХС»
△ көсп. Ыраас, ылааҥы туран хаҕыстык тыалыран, ардахтаан, тибиилэнэн бар (халлаан, күн-дьыл туһунан). ☉ Вдруг испортиться, ухудшаться (о погоде)
Халлаан бүгүн алдьаммыт! Н. Заболоцкай
Погода дьэ алдьанна, доҕор! Н. Лугинов
3. Уоруу, халааһын түмүгэр арылын (хатааһыннаах, сабыылаах тутууну, малы этэргэ). ☉ Быть взломанным (с целью ограбления — напр., об амбаре, складе)
[Маабыра:] Ол ампаар алдьаммытыгар биһигини туох сыһыаннаах дьону дьэҥдьийэллэр? А. Софронов
4. Сатаан сылдьыллыбат буол, туһаҕыттан таҕыс (суол-иис туһунан). ☉ Стать непроходимой, быть поврежденной в результате распутицы (о дороге)
Алдьанаары турар сааскы суол чигдитин тоҥ буоруттан логлорута тэбиэлээн таһаартыыр. Күннүк Уурастыырап
Аттар алдьаммыт суол устун үнүөхтэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Суол алдьанан, уу-хаар тахсан эрэр. М. Доҕордуурап
Сопхуос киин сиртэн ырааҕа күһүн-саас суол-иис алдьанар, быстарык кэмигэр эрэ биллэр. Н. Лугинов
5. кэпс. Олус тыҥааһыннаах, кыаҕы таһынан түллүүнү тулуйумуна улаханнык эмсэҕэлээ, быстан өл-сүт. ☉ Надрываться от перенапряжения, погибать, издыхать (от непосильной нагрузки)
Этэ алдьанан өлөөрү сылдьар аты сир солуурга аҕалбыттара өлөн хаалла. Күндэ
Сүнэ Тархан Дьокуускай куоракка киирэ сылдьан тугу эрэ ыараханы көтөҕөн алдьанан өлбүтэ үһү. Саха сэһ. I
6. көсп. Араас быһылаантан (сэрииттэн, айылҕа алдьархайдарыттан эҥинтэн) улаханнык сатарый, дьиэгэний (хол., куорат, дойду, олох эҥин). ☉ Терпеть бедствия, разорение (напр., из-за войны, стихийных бедствий — о стране, населении и т. д.)
Субуруччу сут дьыллар буоланнар, кыра дьон олоҕо алдьыммыта. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт дойдуҥ хараҕын уутунан Ахсынньы ардаҕа түһэрэ. И. Эртюков
Оо, холкуос алдьаннаҕа, Улахан ороскуот таҕыстаҕа. С. Васильев
△ кэпс. Сатарый, ыһылын (дьиэ кэргэн, ыал табыллыбатах олоҕун туһунан). ☉ Разрушаться, расстраиваться (о несчастливой семейной жизни, семье)
Оҕо тойонум, куһаҕан, чэпчэки дьахтарга түбэһэн алдьанаары гыннаҕа диэн, аһына сылдьабын. А. Софронов
«Балтыҥ олоҕо алдьанан эрэрэ баар дии, улахан иэдээн», — диэтэ Владимир Килович. Н. Лугинов
△ Туох эрэ куһаҕан содулуттан эһин-быһын, улахан ороскуокка тэбилин, дьадай-быстар (ыал, хаһаайыстыба, дьон туһунан.). ☉ Из-за подследствий каких-л. обстоятельств терпеть разорение, бедствие, попадать в очень трудное, непоправимое положение
Арыгыттан алдьаммыт, испииртэн иэдэйбит (өс хоһ.). Туманныыр туораан, уурастаан хаалан, Сургууһут ата кыайбыта, онно дьон бөҕө алдьаммыттара. Д. Таас
Аһатар-сиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним. Эллэй
7. көсп. Туохтан эрэ тэптэрэн атаҕар турбат, туолбат кыахха киир (хол., былаан). ☉ Быть под угрозой срыва, начать срываться (обычно из-за незначительного повода — о планах, намерениях)
Абдуркулла баар эрэ биир бүөмчү санаабыт былаана алдьаммытыттан курутуйбут киһи быһыытынан, сир диэки хайыһан, атаҕын ыыраахтарын хаста олордо. Эрилик Эристиин. Кэлиэ суоҕа диэмэ, Кэпсэтиибит алдьаммат, Кэскил олох кэлтэйбэт, Кэриэс көрүүҥ буолбат. Саха фольк.
△ Туохтан эрэ тэптэрэн табыллыма, куһаҕан, мөкү өттүгүнэн көһүн. ☉ Терпеть неудачу, предстать в неприглядном, ненормальном, худшем виде
Хайа, доҕоор! Эн аны, киһиргээн этэн бараҥҥын, кыайан сүүрбэккэ алдьанаайабытый. Эрилик Эристиин
Аахаймтыата суохпутуттан алдьаммыт дьоммут. Софр. Данилов
Чэ, тукаам, этэҥҥэ сырыт, алҕас үктээн алдьанаайаҕын. Л. Попов
Илби сытыйан буорайбыт Эһэ наһаа муҥатыйбыт: Аһаҕас гына хаһынаммын Арҕахпар уу киирэн алдьанным. Болот Боотур
△ Улахан туһата, көдьүүһэ суох аас; онноманна аралдьыйыыттан туһата суохтук, оччо көдьүүһэ суохтук саҕалан (үлэ күнүн, бириэмэ, сезон эҥин туһунан). ☉ Начинаться неэффективно; теряться зря, по пустякам (напр., о рабочем времени, сезоне, годе)
Үлүгэрим да эбит, Күнүм алдьанна, Күтүр улахан Ороскуот буолла. Күндэ
Түөһэйбит аҕам ыалга барарын сылгылаан да күнүм алдьанар буолара. Амма Аччыгыйа
Ууттан хостуохха диэри, «сезона» алдьаммыт киһиэхэ мин саабын биэриэм. Н. Заболоцкай
Утуйар уум алдьанна, Атыннык туран айманна. С. Васильев
◊ Аата (аата-суола) алдьаммыт көр аат. Илиитэ алдьаммыт көр илии. Киҥэ (киҥэ-наара) алдьаммыт көр киҥ, киҥнаар. Майгыта (майгыта-сигилитэ) алдьаммыт көр майгы, майгы-сигили. Ньиэрбэтэ алдьаммыт көр ньиэрбэ. Отуора алдьанна көр отуор. Санаата алдьанна көр санаа. Сирэйэ-хараҕа алдьанна көр сирэй-харах. Сүрэхтэрэ-быардара алдьанна көр сүрэхбыар. Хаана (хаана-сиинэ) алдьанна көр хаан

аат.
1. Иистэнэргэ аналлаах матырыйаал. ☉ Материал, из которого шьётся одежда, бельё или обувь, ткань, материя. Солко таҥас. Сон таҥаһын атыылас
□ Хобороос киниэхэ солко ырбаахы таҥаһын атыылаһыах буолбута. А. Сыромятникова
Ол ийэм муусукалаах массыыната билигин да баар, төһөлөөх таҥаһы тикпитин туох билиэй? Н. Протопопова. Астыыр аспын сирдэҕэ дуу, иистэнэр таҥаспын сирдэҕэ дуу? «ХС»
2. Киһи кэтэрэ, этин сапта сылдьара барыта. ☉ Совокупность предметов, которыми покрывают, облекают тело, одежда
«Түргэнник сылдьар гына чэпчэки таҥаста таҥнан бар», — диир эрин. Саха фольк. [Александр Македонскай] аҕатын кыһыл көмүс торуонугар олорон баран …… сэриигэ таҥнар таҥаһын таҥынна. П. Ойуунускай
Таҥаһа даҕаны боростуой этэ: бирээскилээх быалаах тумустаах хара саары этэрбэстээх, улахан сиэптэрдээх толустуопкалаах. Л. Попов
Мин таҥаспын уларытан баран кулуупка барыам. С. Ефремов
♦ Таҥаһыттан таҥас орпото — таҥаһа илдьирийэн, тырыттан хаалла, туһатыттан ааста. ☉ Рваться, превращаться в лохмотья, приходить в негодность (об одежде)
[Чүөчээски] икки атаҕа адьас улук буоллулар, сырата-сылбата быһынна, иһэ баранна, таҥаһыттан таҥас орпото, от-мас хайыта тыытан бараата. Суорун Омоллоон
Таҥаһыттан таҥас орпотоҕо, ойуун кыаһаанын курдук, барыта сэмнэх буолбута. «ХС»
◊ Атах таҥаһа көр атах
Сааларын сэбин түҥэттэн сүгэллэр, атахтарын таҥаһын оҥостоллор. Н. Якутскай
Эрэһиинэ атах таҥаһа ордук, эбэтэр көннөрү бачыыҥканы холуоһалаан кэтиллэр. МКББ
Ис таҥас көр ис IV. Ис таҥаһынан ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Ис таҥаһынан сылдьар. Н. Габышев
Кытаайка таҥас — кытаайка диэн курдук. Кытаайка таҥастыы кылбараҥнаан кыыһар Кытыан толоон кытыылардаах. С. Зверев. Мааны таҥас — күн аайы кэтиллибэт, үөрүүлээх күннэргэ, бырааһынньыктарга эрэ кэтиллэр, харыстаан туттуллар таҥас. ☉ Предназначенные для торжественных случаев, праздников костюм, одежда, наряд
Охоноон мааны таҥаһын барытын кэтэн кэлбитэ: Үүйэтэ атыыласпыт хараҥа өҥнөөх көстүүмүн, сиэрэй сатыын ырбаахытын уонна сүүрбэччэ сыллаахха кэтэ сылдьыбыт, уллуҥа элэйэн көрө илик үп-үрүҥ сарыы этэрбэһин. Л. Попов
Холкуостаахтар дьааһык түгэҕэр кичэмэлээн уурбут мааны таҥастара бүгүн дьэ хостоммут. М. Доҕордуурап. Оҕо таҥаһа — оҕо кэтэригэр анаан тигиллибит таҥас. ☉ Детская одежда
Миэхэ чулкута уонна оҕо таҥаһына ыыт. Амма Аччыгыйа. Ойуун таҥаһа эргэр. — ойуун кыырарыгар аналлаах сарыыттан тигиллибит сон: аллараа өттө, саҕата уонна сиэҕэ бэлэнньигэр диэри уһун тирии бытырыыстаах
Сон кэлин өттүнээҕи бытырыыһа ойуун тилэҕэр тиийэ уһун буолар, оттон илин өттүн бытырыыһа сототун ортотугар тиийэр. Сонун эҥээрдэрэ түөһүгэр тиксиспэттэр. Биир эҥээригэр түһүлүк тигиллэр. Ойуун таҥаһыгар араас суолтаны бэлиэтиир тимир пластинкалар баар буолаллар. Олортон сүрүннэрэ — ойууну араҥаччылыыр иччи ойуулаах эмэгэт. Илин эҥээригэр: ойуун түөһун ойуулаах буолар; сиэхтэригэр: хары уҥуоҕун уонна көтөр куорсунун бэлиэтиир эбэтэр киһи харытын уонна саннын уҥуоҕун бэлиэтиир иккилии тимир пластинка; көхсүгэр: күн уонна эмтэркэй ый кыракый сиимбэллэрэ, ойбон тимир (ойуун аллараа дойдуга барар аартыгын бэлиэтиир). Сон көхсүгэр икки тиэрбэстээх буолар, онно тэһиини баайаллар. (Ол сүрүн анала: ойуун кыырарыгар турукка киириитигэр кинини тутуу буолар). Көхсүгэр уонна сиэҕэр кылырдаан тыаһыыр кыаһаан — тимир киэргэллэр — хас да кэккэнэн иилиллэллэр (кинилэр араас пуормалаах уонна кээмэйдээх буолаллар). ☉ Ритуальный костюм якутского шамана из телячьей или оленьей замши
Вокруг подола, ворота и на рукавах, начиная от плеч и до самых обшлагов, нашивали бахрому из длинных кожаных ремешков. Наиболее длинные полоски пришивали сзади на подоле так, что они доходили почти до пят. Спереди бахрома свешивалась до середины голени. Борта не сходились на груди. К одному из них пришивали түһүлүк — нагрудник. На костюм подвешивались различные металлические пластинки, главной из которых являлась подвеска эмэгэт — антропоморфное изображение духа-покровителя шамана. На нагруднике изображались груди шамана; на рукавах костюма — по две пластинки, которые означали или кости предплечья и маховые перья птицы, или кости предплечья и плечевую кость человека; на спине — миниатюрные символы солнца, щербатой луны и шаманской «проруби» в виде кольца — ойбон тимир, представлявшего вход в Нижний мир. На спине также имелись два кольца, к которым привязывали ремень, называвшийся тэһиин — поводья (за этот ремень помощник шамана кутуруксут удерживал его во время наибольшего экстаза при камлании). В число подвесок входили и кыаһаан — погремушки и железные пластинки, укреплявшиеся в несколько рядов на спине и руках (они имели различные формы и размеры и обозначали перья птицы, ножички и рыб). Кини дьиэтин иһигэр төһө эмэ араас ойуун таҥастара, дүҥүрдэрэ ыйанан кууран тураллар үһү. Саха фольк. Хааһахтан ойуун таҥаһын ыллылар. П. Ойуунускай. Ойуун таҥаһын кэтэрдэн, дүҥүрүн туттаран биэрэллэр. Эрилик Эристиин. Өлүнньүк таҥас — өлүнньүк 1 диэн курдук. Бокуонньукка өлүнньүк таҥаһын бэлэмнээтилэр
□ Өлүнньүк таҥаһа таҥастаах, Хоолдьуга сүөһүтэ сүөһүлээх. Күннүк Уурастыырап. Сарыы таҥас — сарыы
1.
1. диэн курдук. Кырса тыһа суорҕанын сыҕайан кэбиспитигэр, түөһэ оҕуруолаах сарыы таҥаһын бүтэй үөһэаллара эппэҥниир. Л. Попов. Таҥас кырыйааччы — тугу эмэ иистэнэргэ бэлэмнээн таҥаһы, тириини киэбинэн, кээмэйинэн көрөн кырыйан, быһан ылар маастар. ☉ Закройщик. Уопуттаах таҥас кырыйааччы
□ Бу — промкомбинат иистэнэр сыаҕын таҥас кырыйааччыта. Кустук. Таҥас өрөөччү — аналлаах ыстаныакка өрөн таҥас оҥорор маастар, оробуочай. ☉ Ткач, ткачиха
Таҥас өрөөччүлэр хамнас наһаа кыратыттан чаҕыйбыттара. ОЛ ПА
Үгүс түбэлтэҕэ биир атыыһыкка дэриэбинэ сүүһүнэн …… таҥас өрөөччүлэрэ үлэлииллэрэ. АЕВ ОҮИ
Бастаан таҥас өрөөччүлэр кулууптарыгар олорбуппут. К. Симонов (тылб.). Таҥас ыйааччы — тэрилтэҕэ тас таҥаһы харайар, ыйыыр сиргэ үлэлиир киһи. ☉ Служащий при гардеробе, гардеробщик. Таҥас ыйааччыбыт хойутаан кэллэ
□ Ийэтэ оскуолаҕа таҥас ыйааччынан үлэлиир. Р. Баҕатаайыскай. Таҥас ыйыыр сир — тэрилтэҕэ тас таҥаһы харайар, уурар сир. ☉ Вешалка (помещение в общественном здании для хранения верхней одежды посетителей)
Харытыай …… өссө да тугу эрэ күүтэрдии, таҥас ыйыыр сир сыгынньах эркинин өрө мыҥаан турбахтаабыт. Софр. Данилов. Тас таҥас — кэтэ сылдьар таҥаһыҥ үрдүнэн кэтиллэр таҥас. ☉ Верхняя одежда
Бии кыргыттар …… Таһыттан киирээт, Тас таҥастарын наар-наар дьаарыстаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саллааттар тас таҥастарын сыгынньахтаан — дэлби дьэгдьийэллэр. Күндэ
Тас таҥастарын ыйаан баран, дьоҕус хоско киирдилэр. В. Протодьяконов. Тирии та- ҥас — тирии
1.
2 диэн курдук. Тирии таҥаһы түүлгэ көрүү — эргиэн табыллыытыгар. БРИ ТТ
Тирии таҥаһынан, үс болчуок курдук, кыра мээчиктэри оҥорбуттар. ЧАИ СБМИ
[Соһону] ордук үгүстүк тирии таҥаһы, иҥиир сабы өҥнүүргэ тута сылдьыбыттар. НБФ-МУу СОБ
Тобук таҥаһа көр тобук. [Кэччэгэй баай] Таҥаһын-сабын Таарыйа аҕыннахпына: Лаҕыыр буолбут лаба ырбаахы, Холхо буолбут хомуһуол оҕото …… Оллойбут олооччу этэрбэс, Торбос-тобук таҥаһа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол күн кинилэр [сааһыттар] этэрбэстэрин абырахтаннылар, тобук таҥаһа тигиннилэр, батарантаастарын бэлэмнэннилэр. В. Арсеньев (тылб.). Утуйар таҥас — киһи утуйарыгар аналлаах таҥастар холбуу ааттара (суорҕан, тэллэх, сыттык уо. д. а). ☉ Общее название спальных принадлежностей (бельё, одеяло, матрац и т. д.), постельные принадлежности
Кырабааттары, утуйар таҥастары, туттар иһиттэри, аһыыр астары хомуйан …… араас үлэһиттэри түмэн тоһуйбуттар. Амма Аччыгыйа
Ороннорго утуйар таҥастар: бэриинэлэр, сыттыктар эҥиннэр кыстанан тураллар. Күндэ
Оҕонньор туран атыттан баран утуйар таҥаһын аҕалбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап