хат I диэнтэн атаах.-аччат. Эттээх бэйэм Эрийэ хатаахтаан, Куҥнаах бэйэм Кумуйа хатаахтаан Тоҥхойо кырдьан [Олоробун]. Саха нар. ыр. II
Оо, [Өкүүчэ] Харыаннаах, бу муҥнаах иинэ-сүтэ хатаахтаан Хас күҥҥэ-ыйга тийиэҕэй? С. Васильев

1. аат. Үксүгэр мас көҥдөйүгэр, тиит кумалааныгар уйаланар чэрэгэр кулгаахтаах, көп уһун кутуруктаах, сайынын кугас, кыһынын бороҥ дьүһүннээх күндү түүлээх кэрбээччи. ☉ Белка
   Быйыл тыа булда, ордук тииҥ, бэркэ үөскээбит. Софр. Данилов
   Дэйбиир кутурук, Чэрэгэр кулгаах Тэрээн тииҥ, Тииттэн тииккэ [ойдо]. П. Тобуруокап
   Тииҥ буоллар, харахха ытыллыа этэ, оччоҕо тириитэ алдьаныа суохтаах. Т. Сметанин
2. даҕ. суолт. Тииҥ тириититтэн тигиллибит (бэргэһэ, саҕынньах о. д. а.). ☉ Сшитый из беличьих шкурок, беличий. Тииҥ бэргэһэ. Тииҥ саҕынньах
   □ Кинээс ойоҕо уолугар Нээстэргэ тииҥ истээх сон тиктэ. Суорун Омоллоон
   Хоһугар биир билбэт эдэр киһитэ …… тииҥ бэргэһэтин остуолга ууран, сүүһүн тирээн баран утуктуу олордо. Амма Аччыгыйа
   ♦ Тииҥ мэйии көр мэйии
   Ол мунньахха ким тугу эппитин тииҥ мэйии Ньукулай өйдүүрэ буолуо. НАГ ЯРФС II
   Били, Бэстэрикиэп этэринии, тииҥ мэйиилэр диэн балар буолан биэрдилэр. «Сахаада»
   ◊ Тииҥ көхсө — кытарымтыйан көстөр бороҥ. ☉ Рыжевато-серый. Саха өҥү көрүүтэ айылҕаны кытта быстыбат ситимнээх — солоҥу, тииҥ көхсө, сиэрэй, о. д. а. НБФ-МУу СОБ. Тииҥ саҥыйах — бороҥ өҥнөөх, туундараттан атын ханнык баҕарар сиргэ үөскүүр, кыһынын кыстыыр чыычаах. ☉ Сероголовая гаичка. Тииҥ саҥыйах уонтан тахса сымыыттаах буолар, оҕолоро ыам ыйыгар төрүүллэр. Тииҥ сур — бороҥ (сылгы дьүһүнэ). ☉ Тёмно-серый, бурый (о масти лошади)
   Сур сылгыны эмиэ араастаан өҥнүүллэр: күтэр сур, бороҥ сур, саһыл сур, сырдык сур, кумах сур, күөх сур, тииҥ сур. ОМГ ЭСС
   др.-тюрк. тейиҥ, тув. тииҥ, кум. тыйын, тат. тиен, уйг. тийин, алт. тийиҥ, каракалп. тыйын

I
үллэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Мунньах дьоно үллэҥнэһэ, үөмэхтэһэ, хаһыытаһа түстүлэр. И. Данилов
Итириктэр хаартылаары үллэҥнэстилэр. Амма Аччыгыйа
II
даҕ.
1. Үллэҥнээн, күөгэҥнээн хамсыыр. ☉ Колыхающийся, волнующийся
Кириилин кэбиниэтигэр табах буруота үллэҥнэс. Л. Попов
Мин ырыаларбын кураан тыала буолбакка, Өҥ сайын үллэҥнэс күөҕэ Уу сахалыы эрэ буолбакка — Уон омук тылынан көтүттэ. Н. Босиков
Бу күөгэҥнэс, үллэҥнэс кытархай сардаҥалар, тыыннаах курдук ибигирии хамсыыллар. «ХС»
2. Биир кэм хамсыы-имсии, төттөрүтаары кэлииттэн-барыыттан уларыйа турар (хол., элбэх киһи мустубута). ☉ Беспорядочно, хаотично двигающийся, колышущийся (напр., о толпе людей)
Микиитэ балаҕанын үрдүгэр ынчыктаһан таҕыста, Бэһиэлэйэптэр дьиэлэрин таһа үллэҥнэс киһи-сүөһү буолбут. Амма Аччыгыйа
Баһаарга тийбитэ, киһи-сүөһү үллэҥнэс, хардары-таары аалса, тура хаамса сылдьаллар. Болот Боотур
Биэс мүнүүтэ ситэ туола илигинэ хонтуора дьиэ иһэ тиллэ түстэ: киһи бөҕө үллэҥнэс буолла, суот тыаһа лаһырҕаабытынан барда. Р. Кулаковскай
3. көсп., кэпс. Олус элбэх, баһаам. ☉ Многочисленный, множественный
Ордьонумаан ойуун дьон хараҕын баайарын туһунан араас кэпсээн эмиэ үллэҥнэс. И. Гоголев
Харчыта диэн өлөҥ от курдук үллэҥнэс! Н. Якутскай
Били урукку былааска «үспүкүлээн» диэн үөҕүллэр дьон «кэмэрсээн» диэн кэрэхсэбиллээх ааты ыла охсон көһүлүөктэрэ үп-үллэҥнэс харчы буола түстэ. «Чолбон»

туохт.
1. Баран, сыҕарыйан, тарҕанан ханна, туохха эмэ кэл. ☉ Идя, двигаясь в каком-л. направлении, достигнуть чего-л., дойти
Кинилэр тыа саҕатыгар тиийбиттэр. Суорун Омоллоон
[Суор] ханна эрэ ыраах тиийэн түстэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Ырыам миэнэ ыраах тиийдин. Күннүк Уурастыырап
Салгыны сатарыйан сөмөлүөт мотуорун тыаһа бу тиийэн кэлбитэ. Н. Якутскай
Холбуйатыгар уот тиийэн хаппаҕын сиэн буруолата сытар. Т. Сметанин
△ Туһааннааҕын бул (кимиэхэ, туохха эмэ туһаайан саҥарбытыҥ, эппитиҥ). ☉ Доходить до адресата (о благопожелании, проклятии)
Мин алгыһым эйиэхэ тиийдин! Н. Лугинов
«Эн эрэйдээх кырыыһыҥ син-биир тиийиэ суоҕа», — диэтэ кини. М. Доҕордуурап
Никандрга ити тыл тиийдэ быһыылаах, саҥата суох хараҥаҕа мэлис гынан хаалла. А. Кривошапкин (тылб.). / / Өйгөр оҥорон көрөн эбэтэр түһээн ханна эрэ баар буолан хаал. ☉ Оказаться, очутиться где-л. (в мыслях, во сне)
Им-дьим ортотугар Микиитэ …… кинигэтин ааҕан, атын дойдуларга-дьоннорго тиийэн олорор. Амма Аччыгыйа
Ааҕааччыам, тиийиэх биһиги Муустаах муора биэрэгэр, Кыайыы иһин силлиэлиин Бар дьон тустар сиригэр. С. Данилов
Мин Москваны киинэҕэ көрдөхпүнэ, түүнүгэр түһээн онно тиийбит буолабын. М. Доҕордуурап
2. Хайа эмэ кэмҥэ, туох эмэ түгэҥҥэ диэри тыыннаах буол, баар буол. ☉ Проживать, доживать до какого-л. срока, времени, события
Сайыҥҥа эрэ тиийдэрбит, оҕобут айаҕын үлэлээн дуу, бултаан балыгынан дуу төлүө этибит. Н. Якутскай
Оҕом онтон ыла турбакка көҕүс ыарыы буолан, муҥ бөҕөнү көрөн, үһүс сылыгар тиийэн өлбүтэ. Эрилик Эристиин
Дьиҥэ бачча сааспар тиийиэм, олоҕу олоруом, ону-маны көрүөм диэн санаабат этим. В. Протодьяконов
3. Ханнык эмэ кэриҥи сит, ханнык эмэ кэриҥҥэ тэҥнэһэр буол. ☉ Достигать какого-л. определённого предела, доходить до какого-л. уровня
Уонча сааспар тиийиибэр ийэм өлөн хаалбыта. Эрилик Эристиин
Батальоҥҥа тиийэр ахсааннаах бартыһааннар этэрээттэрэ аармыйа ыстаабыгар соһуччу саба түһүүнү оҥордулар. Т. Сметанин
Бэрбээкэйдэригэр тиийэр хара дьууппалаах, кылгас сонноох дьахталлар. Н. Габышев. / / Туох эмэ түмүктээх буол, тугунан эмэ түмүктэнэр буол. ☉ Достигать какого-л. результата, иметь что-л. в результате
[Пётр Белолюбскай:] Оок-сии! Ол мин балтым эрэйдээх туох буруйдааҕар, туох аньыытыгар бу айылаах саакка-суукка тиийдэҕэй? П. Ойуунускай
Этиһиигэ тиийдилэр, Иҥин-дьүһүн дэһистилэр, Илгитиһэн кэбистилэр. П. Тобуруокап
Күрээн, суол оймооҥҥут, Күлүүс хаайыытыгар тиийиэххит. С. Васильев. / / Кимиэхэ эмэ тэҥнэс, тэҥнээх буол (үксүн буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Равняться на кого-л., сравниваться с кем-л. (обычно употр. в отриц. ф)
Эйиэхэ тиийэр кийиит биһиги аймахха суох. Далан
«Бу уол ийэтигэр тиийиэ дуо», — диэн таарыйа миигин хомуруйан ылаллара. И. Гоголев
[Дьахталлар] бары туох эрэ итэҕэстээх, Оксанаҕа дьүһүннүүн, быһыылыын-тутуулуун тиийбэккэ дылы этилэр. Суорун Омоллоон
4. Туох эмэ нааданы, көрдөбүлү ситэри толуйар ахсааннаах, кээмэйдээх, кыахтаах буол. ☉ Быть достаточным, иметься в необходимой мере, в нужном количестве
«Быйыл оппут да тиийээ ини», — диэтэ Доромоон, дэлэгэй киһи быһыытынан үөрэ-көтө. Күндэ
Үрэх суолугар киирэн баран, Микиитэ ой дуораана тарҕанарын кэрэхсээн, күүһэ тиийэринэн улаханнык ыллыы истэ. Амма Аччыгыйа
[Петя:] Саха өрөспүүбүлүкэтэ сүөһүнэн олорор ааттаахпыт, ол да буоллар арыыбыт, эппит тиийбэт. С. Ефремов
5. Тугу эмэ хайаан да оҥорорго күһэлин. ☉ Быть вынужденным сделать, совершить что-л. «Чэ, сатыы барарбытыгар тиийэбит», — диэбитэ кини. Суорун Омоллоон
Тойон суоһуттан-суодалыттан төһө да толлубутун иһин, Бурхалей аккаастанарга тиийдэ. Эрилик Эристиин
Сергей мух-мах барбыта, ол эрээри кэпсииригэр тиийбитэ. В. Гаврильева
6. кэпс. Өйгөр киирдин, өйдөө. ☉ Проникать в сознание, вызывать отклик, доходить
— Киһи сотору өссө атын планеталарга көтүөҕэ. — Һы, ол эйиэхэ субу тиийдэ дуо? Өр айаннаабыт доҕор. Н. Лугинов
Кэмэндээн ити этиитэ Сидор Бакланов өйүгэр тиийдэ быһыылаах. Н. Якутскай
♦ Аҥаар да атаҕар тиийбэт көр аҥаар
Ананий аҥаар да атаҕар тиийбэт эрээри, Ананийдаан сииллэр. М. Доҕордуурап
Илиитэ тиийбэт көр илии. Биһиги сорох биллэр-көстөр прозаиктарбыт уонна поэттарбыт суруйууларыгар тылбаасчыттар илиилэрэ букатын да тиийбэт. «ХС»
Мин илиим тиийбэтэ суох курдук саныырым да. «ХС»
Илиитэ тиийдэ көр илии. Илиитэ тиийдэ да уол иирбит курдук буолла. Амма Аччыгыйа
Эмиэ илиитэ сурукка тиийдэ. Н. Габышев
Хомунардыы тэринэн, сэбин-сэбиргэлин сыҕарыталаата, өтүйэлээх балтатыгар кытта илиитэ тиийдэ. «ХС»
Муннуҥ тыаһа муораҕа тиий көр мурун. Сылайбыт дьон утуйан хайыы-үйэ муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. И. Никифоров
Өлөксөөстөөх утуйан муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. Г. Нынныров
Муҥур уһукка тиий (киир) көр муҥур. Муҥу-сору көрөммүт, Муҥур уһугар тиийэммит …… Иэскэкүүскэ киирэрбит, Иҥиир тараһа буоларбыт. С. Васильев
Муҥур уһукка тиийэн, эдьиийэ эрдэ төрөөбүт уонна хойут төрүүр уулаах ынахтары солбуһуннара сылдьан көлүйэргэ дьаһал биэрбитэ. Н. Босиков. Санаата тиий- бэт — санаатыгар да кыайбат, сиппэтхоппот. ☉ Даже в мыслях не мочь достигнуть чего-л.
Бу хаһан бар дьоҥҥо дьоллоох олох күнэ тахсыах бэйэтэй? Санаатахпына санаам тиийбэт, өйдөөтөхпүнэ өйүм хоппот. Суорун Омоллоон
Бу күөл хомуһа, лаҥхата кус оҕотугар кириэппэс тэҥнээҕэ, хайа да бэйэлээх сааһыт санаата тиийбэтэ, оннооҕор сиэмэх көтөр кынаттаах бииһэ сатаан бултаспаттар. С. Никифоров
Санаата тиийэр көр санаа II. [Хаалдьыт:] «Уруккуттан санаам тиийэрэ гынан баран, оҕолоро сириксэнэ бэрт дииллэриттэн чаҕыйан олорбутум», — диэхтиир. А. Софронов
Тиийбэт тирии, тарпат тараһа буол көр тарт. Былыргы олоххо элбэх оҕолоох саха киһитэ быстар дьадаҥы, тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан …… олороохтуура. В. Протодьяконов
Дьоннор ити курдук артыалга киирэн байантайан эрэллэр, оттон кинилэр буоллахтарына сыл аайы тиийбэт тирии, тарпат тараһа буола олороллор. АДП КБ. Тиис-тыҥырах тиийэринэн — төһө кыалларынан, кыах баарынан. ☉ Насколько хватит сил. Быйыл соҕотоҕун оттоон, тиис-тыҥырах тиийэринэн муҥнанна. Тоҥор-ириэнэҕэр тиий — тугу эмэ тиһэҕэр тиийэ быһаар. ☉ Доводить что-л. до логического конца
Киргиэлэй холкута эбитэ буоллар тоҥоририэнэҕэр тиийэн баран уурайыах киһи, холкуос мунньаҕын тэрийээри иһэр буолан, ааһарга тиэтэйдэ. Д. Таас
ср. др.-тюрк. тег ‘доходить до чего-л., достигать чего-л., прийти к чему-л.’, алт. тий ‘касаться, трогать, попадать’