несов. 1. (копошиться) кыймалас; муравьи кишат в муравейнике кымырдаҕас-тар уйаларыгар кыймалаһаллар; 2. кем-чем I үллэҥнэс буол, тобус-толору буол; улицы кишат народом уулуссалар дьонунан үллэнг-нэстэр.

үллэҥнэс I диэнтэн тиэт
көрүҥ. Таһаҕас быыһыттан, онтон-мантан өрө үллэҥнэспэхтээн баран, үс оторой-моторой уолаттар сиргэ ыстаныталаан кэбистилэр. А. Фёдоров

оҥоойу диэн курдук
Үөн-көйүүр Үллэҥнэс буолла …… Кыымаайы-бырдах Кыймаҥнас буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бүгүн киэһэнэн кыымаайы аймах олус хойунна. И. Сосин
ср. казах. диал. кумыта, кумыты ‘мошки’, казах. кум ‘нечто мелкое, копошащееся, кишащее’

аат. Мииниллэр, көлүллэр сылгы. ☉ Верховой и упряжный конь
Ат-атыыр, киһи-сүөһү, Элэһин дэриэбинэтин тобус-толору үллэҥнэс. Эрилик Эристиин
Олбуорга ат-атыыр бөҕө мунньустубут. Күннүк Уурастыырап
Эрдэттэн ат-атыыр булан, өйүөтайаа тэрийэн, Амыдай уҥуоргу үрэхтэригэр таһааран оттоттохпуна, балай эмэ сүөһүнү кыстатыам. Болот Боотур

аат. Тус-туспа чуолкайдык араарыллыбат эрээри күүстээх, үксүгэр тэйиччи соҕус буолар элбэх араас тыас-уус биир күрүстүк иһиллиитэ. ☉ Сильный гул, представляющий собой совокупность множества разнообразных плохо различимых звуков, слышимых на некотором расстоянии
Хайа үрдэ үллэҥнэс. Тиит охтор тыаһа, эрбии, сүгэ тыаһа, киһи саҥата холбоһон куугун-хааҕын буолан иһиллэр. М. Доҕордуурап

аат. Уһуннук ардах түспэккэ туруута (сир кырса аһара кууран үүнээйи буомуруута). ☉ Засуха, сухое недождливое лето
Курааннары кыайааччы Холкуос ньургун дьонноро, Уобалас устун уруйданан, Оройуон ахсын аатыран, Уоппуттаргыт тарҕаннын! С. Зверев
Аҕа дойду сэриитин маҥнайгы сылларыгар биһиги оройуоммутугар умайар уот кураан буолбута. Ф. Софронов
◊ Кураан тыала — сайыҥҥы ардаҕы аҕалбат уһун хас да хонуктаах күүстээх тыал. ☉ Суховей
Мин ырыаларбын, кураан тыала буолбакка, өҥ сайын үллэҥнэс күөһэ, Уу сахалыы эрэ буолбакка — Уон омук тылынан көтүттэ. Н. Босиков

1. аал диэнтэн холб. туһ. Массыына аалсар чаастара
   □ Оҕустар уонча хонук тухары кырыыларынан аалсан туран айаннаабыт буоланнар, кытыл чугаһаабытын билэн, мөҥүрэһэн, мөхсөн бараллар. Н. Якутскай
   Тыалга аалсан-аалсан, мастар бэйэлэрэ умайан бараллар. Амма Аччыгыйа
   Баһаарга тиийбитэ, киһи-сүөһү үллэҥнэс, хардары-таары аалса, тура хаамса сылдьаллар. Болот Боотур
2. көсп. Бииргэ ыкса бодорус; хатыс, күөн көрсүс. ☉ Тесно общаться с кем-л.; соперничать, ввязываться. Бииргэ аалсан олор
   □ Хайа мэлдьитин аалсанаалсан, дьон кэлин син билэр буолан баартара, оҕонньор ханна сытыы-сыппах миэстэлэрдээҕин. В. Яковлев
   Киһи үйэтигэр бэрт үгүс дьону кытта билсэн, аалсан ааһар. Ол үрдүнэн дьиҥнээх доҕору дэбигис була охсубаккын. «ХС»
   Дириҥ дойду Дьирбиттэрин кытта Хаһааҥҥыттан ыла Хаан өстөһөҥҥүн, Арахсыспакка-туораспакка Аалсарыҥ буолуой?!!! П. Ойуунускай

I
адаарыҥнаа диэнтэн холб. туһ. Хайа түбэһиэх тустуспа бааһынай таҥастаах дьон көхсүлэригэр, үрэх күөлүгэр үүммүт батас от курдук, ыстыыктар адаарыҥнаһан көстүбүттэр. Эрилик Эристиин
Уулуссанан сүрдээх үгүс сыарҕа табалар туманнарын ортотугар муостара адаарыҥнаһан аастылар. Амма Аччыгыйа
Үнэн-үнэн баһаарга кэлбитэ, дьон син биир бэҕэһээҥҥилэрин курдук адаарыҥнаһаллара. И. Никифоров
II
даҕ. Төттөрүтаары үөмэхтэспит, үллэҥнэс (хол., элбэх киһи мустубутун этэргэ). ☉ Бросающийся в глаза своей многочисленностью (напр., о движущейся толпе)
Бөһүөлэккэ киһи адаарыҥнас курдук даҕаны, тутуу үлэтигэр сыһыаннааҕы булбаккын. С. Никифоров
Хойгуолаах, баһымньылаах, тимир күрдьэхтээх адаарыҥнас. Д. Таас
Сүрдьүгэс күрүө анныгар аттаах дьон адаарыҥнас буола түспүттэрэ. Софр. Данилов

I
кыйма курдук кэпс. Олус элбэх, үөмэхтэс, үллэҥнэс. ☉ Снующие взад-вперед в большом количестве, кишмя кишащие
Муҥар, дьиэбит иһэ кыйма курдук оҕо: барбах ахсыалар эрэ! С. Федотов
Кыһалҕатыгар доҕорбор Кыйма курдук кыыс аймах Кырыы харахтарынан Кынчайыахтарын баҕарбаттара. К. Туйаарыскай
Кыйма курдук быыкайкаан кымырдаҕас хайдах аар тайҕаны араҥаччылыан сөбүн соччо өйдөөбөтөр даҕаны, онтон ыла Баһыкка кымырдаҕастар олохторун уйгуурдубутун …… өйдөөбөт. «ХС»
ср. тюрк. кыймык ‘движение’
II
аат., эргэр. Сорох кыыллар оһоҕосторо. ☉ Кишки некоторых животных
[Эһэни] сүлэн баран, кыра кулуһун оттон, кыйматыттан үөлэн сиэтибит уонна биир ыппытыгар эмиэ өлүүлээн биэрдибит. Багдарыын Сүлбэ
ср. тюрк. кыйма ‘кишки, начиненные потрохами разных животных, мукой и крупой’

туохт.
1. Элбэх, араас аһы-үөлү дэлэйдик, ыһа-тоҕо аһаа. ☉ Угощаться обильной едой; излишествовать (в еде), есть и пить чрезмерно
Аһаан-сиэн чалбараҥнаан, тотонханан туоллаҥнааннар олордулар тойонноох хотун. ПЭК ОНЛЯ III
Күөһү хоторон киэһэни быһа аһаан-сиэн чалбараҥнаатылар. Болот Боотур
Биһиги собону үөлэрин үөлэн, буһарарын буһаран, аһаан-сиэн, чалбараҥнаан бардыбыт. Р. Кулаковскай
2. Улахан булду (хол., эһэни) өлөрөн баран аһаа, малааһынна тэрий, курумнаа. ☉ Устраивать пир по поводу добычи крупного зверя (напр., медведя)
— Дьэ чалбараҥнаатыгыт? — Тугуй ол? — Оттон курум? — Өйдөөбөтүм. — Эһэни өлөрөн баран аһааһын. Далан
Курум буһарынан чалбараҥнаабыттара. Куоталаһа-куоталаһа ким хайдах ыппытын кэпсээн-ипсээн үллэҥнэспиттэрэ. С. Тумат