уст. деревянные тиски (для сжимания и склеивания досок).

I сковородник; итии хобордооҕу ытарчанан тут = ухватить горячую сковороду сковородником.

II тиски, клёщи; уһанар ытарча слесарные тиски; тимир ытарчата кузнечные клещи; ытарчаҕа ыл = прям., перен. зажать в тиски.

Пекарский:
1. тиски слесарные и кузнечные, зажим (ср. байба ); клещи кузнечные (ср. кытаҕас, кытарча ).
Киһини ытарча курдук тутар держит человека (крепко) как тиски (ср. II. килэпсэ )
2. сковородник, сковородник оленьей кости.

=ытарча
Пекарский:
1. тиски слесарные и кузнечные, зажим (ср. байба); клещи кузнечные (ср. кытаҕас, кытарча).
Киһини ытарча курдук тутар держит человека (крепко) как тиски (ср. II. килэпсэ )
2. сковородник, сковородник оленьей кости.

аат., эргэр. Силимнэнэр хаптаһыннары ыга тутан биэрэр мас кытаҕас (мас ууһун тэрилэ). ☉ Деревянные тиски для сжимания склеиваемых досок (столярный инструмент). Остуол хаптаһыннарын байбаҕа туттаран силимнээ

тылбыйар сыҥаах (хам тутар оноһук — тылбыы (зажим) тылбыйар ньуурун сымнаҕас металтан окоһуллубут бүрүөһүнэ. Аалыллар-чочуллар соҕотуопка ньуурун буортулаабат, суол хаалларбат аналлаах. Ол эрээри сорох хам тутар сынаахтар (тиски машинные) хатарыллыбыт кытаанах тимир бүрүөһуннээх буолаллар.)

I
аат., түөлбэ. Муора балыгын арааһа. ☉ Морская рыба из семейства лососёвых, майма.
ср. тунг. майма ‘форель’
II
аат., түөлбэ. С и л и м инэн ыпсарыллар хаптаһыннары туттарар ытарча. ☉ Зажим, деревянные тиски, используемые при склеивании досок.
ср. др.-тюрк. ба ‘связывать’
III
даҕ., түөлбэ. Истээх, улахан истээх. ☉ Пузатый (о животном или человеке).

сов. 1. кого-что (стиснуть) ыга тут, хам тут, хам туттар; зажать монету в руке манньыаты илиигэр ыга тут; зажать в тиски 1) чыскынан хам туттар; 2) перен. ык, кыһарый; 2. что (плотно закрыть) саба тут, ньимит, хам баттаа; зажать уши кулгааххын саба тут; 3. что, перен. разг. (стеснить) тууй, саба баттаа; зажать инициативу көҕүлээһини саба баттаа; # зажать рот кому-л. разг. айаҕын саба тут, саҥардыма.

аат.
1. Уһанарга тимири биитэр маһы ытыртаран тутар чыскы курдук тэрил. ☉ Тиски, клещи (столярные)
Ытарчалар хас биирдиилэрэ чурумчулаахтар, олору инчэҕэй талаҕынан оҥоһуллар. ЧАИ СБМИ
Холобур, ытарчаҕа ытыртаран туран тимири аалаллар, быһаҕы биилииллэр. СНЕ ӨОДь
Бэрэстээктэргэ бытархай тимир оҥоһуктарынан дьарыктанарга тимир ытарчалар уонна дуоскалар оҥоһуллубуттар. «ЭК»
2. Итии иһити (хол., хобордооҕу) бүүрүгүттэн ытыртаран тутар тэрил. ☉ Ухват
Хаҥас диэки хобордоох, ытарча, лаппаакы тыаһа лыҥкынас, кылыгырас буолла. Д. Токоосоп
Валя нуучча оһоҕуттан чугуун иһити уһун мас уктаах тимир ытарчанан иилэн таһаарар. Е. Неймохов
Сэнэх таҥастаах эмээхсин ытарчанан нуучча оһоҕуттан күөс таһаара турар. НТГ СУоС
3. көсп. Туох эмэ кыһалҕа, төлөрүйбэт хабала. ☉ То, что угнетает, лишает свободы действий, кабала
Кини олоҕор мэлдьи кырыымчык соҕуһа, тиийиммэттүгэммэт ытарчатыгар мөхсөрө. Н. Габышев
Саха интэлигиэнсийэтин чаҕылхай, чулуу дьонноро Сталин репрессиятын ытарчатыгар ыбылы хаптарбыттара биллэр. Доосо. Олох кытаанах ытарчата күүппэтэх өттүлэриттэн ыга ылаары гыммыт курдуга. «Чолбон»
ср. тюрк. ызыр ‘кусать, прикусывать’

аат.
1. Тугу эмэ уулларан баран кутан оҥорор киэп. ☉ Форма для литья
Арарбаас «тарбаҕа» алтаны кыбытта. Араас суол халыыбар түһэрэн халытта, Эҥин суон тимири тиэстэлии мэһийдэ. Таллан Бүрэ
Тимир халыыптар түгэхтэригэр «БСС» диэн буукубалар хомурута охсуллубуттара. «ХС»
Скульптура — туойу мэһийэн, тааһы эбэтэр маһы суоран, металы уулларан, халыыпка кутан уус-уран айымньылары оҥоруу ускуустубата. КФП БАаДИ
△ Туох эмэ оҥоһукка киэп (хол., килиэп буһарарга). ☉ Форма для чего-л. (напр., для выпекания хлебобулочных изделий)
Кыыстаах уол иннигэр кэрдиистээх халыыпка кутуллан буһарыллыбыт килиэп уонна минньигэс бөрүөк туруоруллубут этэ. Ойуку
Дыраһааҥкыны халыыпка кутарга буспут сымыыты төгүрүк гына элийтэлээн угуохха сөп. Дьиэ к. Аны бэкээринэ суоҕа
Килиэп халыыбын биэрэннэр, оһохпутугар бэйэбит буһарынабыт. ОҮҮА
△ эргэр. Саа буулдьатын кутан оҥорорго аналлаах хаптаҕай чыскы: биир өттүгэр буулдьа кээмэйигэр сөп түбэһэр хаһыллыбыт оҥхойдоох, онно ууллубут сибиниэһи кутан, сойутан баран атыттахха, бэлэм буулдьа холкутук түһэр. ☉ Форма для отливки пуль: тиски, с одной стороны губок которых высверлено углубление, соответствующее величине и форме пули
Залив в это углубление расплавленный свинец и дав ему остыть, тиски разжимают, тогда готовая пуля свободно выпадает. Сибиниэс кылааккын Элийэ суоруоҕум: Уулларан ыламмын Халыыпка кутуоҕум. С. Васильев
2. тыл үөр. Грамматическай пуорма. ☉ Грамматическая форма
[Аат туохтуур] сирэйдэнэр халыыба этиигэ кэпсиирэ буолар. СБТМ
Сыһыат халыыба аат тылтан, солбуйар ааттан уонна аат туохтууртан буолуу сыһыатын үөскэтэр. ФГГ СТ
3. көсп. Куруук биир мээрэй, биир киэп. ☉ Шаблон, стандарт, модель
Соторутааҥҥа диэри үөһэттэн халыып курдук ыйаах наһаа элбэҕэ муҥнуура. П. Егоров
Уруок оҥкула биир халыып буоларын ирдиир сатаммат. СОТТҮө
Уонча сыллааҕы халыыбынан кэпсэтии бара турар. «Кыым»
Саха төрүт итэҕэлэ дириҥ силистээх-мутуктаах, элбэх өрүттээх буолан, биир халыыпка кыайан киирбэт. ВВЕ СТИ
◊ Тыл халыыптара — халыыбы үөскэтэр уонна тылы уларытар өлүүскэлэр биирдэмнэрэ. ☉ Единицы словообразующих и словоизменяющих морфем
Тыл халыыптара бары биир халыыбынан уларыйаллар. СБТМ. Халыыпка баттааһын эргэр. — үрүҥ көмүһү анал халыыпка кутан, баттатан, таптайан киэргэл, симэх оҥорор саха көмүсчүттэрин (симэх-тиэрбэс уустарын) туттар ньымалара. ☉ Приём обработки серебра давлением или чеканкой у якутских мастеров-серебряников (кузнецов-мастеров по мелким украшениям), штамповка. Билигин халыыпка баттааһын ньымата умнуллубут
тюрк. калып

сыһ.
1. Төлө ыыппат гына; ыпсары, хам (кими, тугу эмэ ыл, тут). ☉ Крепко, плотно, тисками (хватать, держать кого-что-л.)
Кырааннар булуоктары ытарчалыы кытаахтаан таһаараллар. А. Фёдоров
Аккаастанаары илиитинэн садьыаланан көрбүтэ да, анараа эристиин ытарчалыы харбаабыт. Е. Неймохов
Ытарчалыы хам тутуута төһө кытаанаҕын күлүүһү тардаргар билэҕин. ПАЕ ЭАБ
2. көсп. Олус күүскэ, ааһан-араҕан биэрбэттии (куус — хол., санааны, иэйиини этэргэ). ☉ Как в тисках (держать — напр., о мыслях, чувствах)
Ааһар күннэр улам баттаан, кутусүрү көтүтэр санаа-оноо ытарчалыы ыбылы кууһан истэ. Н. Борисов
Куттаныы, уолуйуу, кэлэнии, кэмсинии — барыта кинини түүрэ кууста, ытарчалыы ытырда. СҮК
♦ Ытарчалыы ыл (ыллар) — 1) ханна да ыыппат, төлөрүппэт гына кими, тугу эмэ кыһарый, күөмчүлээ. ☉ Зажать в тиски кого-что-л., лишая свободы действий
Биир күн эккирэтиһии үлүскэнигэр, тула өттүлэриттэн ытарчалыы ылларбыттарын биирдэ өйдөөбүттэрэ. Н. Лугинов
Улам-улам ытарчалыы ылан, ыган, тастан кэлэр көмөнү быһан бэриннэрии этэ. А. Данилов
Сотору Колчак былааһа Саха сирин ытарчалыы ылбыта. Н. Габышев; 2) кими, тугу эмэ ыпсары, хам ыл (хол., айылҕа күүһүн, ыарыыны этэргэ). ☉ Сковать, прихватить кого-что-л. (напр., о холоде, боли)
Саха сирэ таһырдьа тахсыбыт киһини ытарчалыы ыбылы ылар аам-даам тымныытын ким билбэтэ баарай! Н. Якутскай
Нартаахап өндөйөн үнүөхтээн эрдэҕинэ, абытай ыарыы ытарчалыы ыга ылла. Софр. Данилов
Индигиир эбэ хотун икки кытылларынан кыдьымах муустарынан ытарчалыы ыга ыллара, кылыгырыы, будулуйа уһунна. Ф. Филиппов