тиф || тифозный; ымынахтаах тиип сыпной тиф; ис тиибэ брюшной тиф; тиип ымынаҕа тифозная сыпь.

прил.: сыпной тиф мед. ымынахтаах тиип.

прил. ис; # брюшной тиф ис тиибэ.

эпидемия; тиип эпидемията эпидемия тифа.

болеть тифом; тииптээбит (ыарыһах) тифозный (больной).

прил. 1. төннөр; возвратный путь төннөр суол; 2. (о болезни) хатылыыр, хаттаан ыарытыннарар; возвратный тиф хатылыыр тиип; 3. грам. бэйэни; возвратное местоимение бэйэни солбуйар аат.

прил. 1. тиип; тифозная эпидемия тиип дьаҥа; 2. (больной тифом) тиибинэн ыалдьар, тииптээбит; тифозный больной тииптээбит ыарыһах.

I
аат., эмт. Киһини тоҥоронтиритиннэрэн ыарытар урут тарҕана сылдьыбыт сыстыганнаах ыарахан ыарыы. ☉ Острое инфекционное заболевание, характеризующееся лихорадочным состоянием, тиф
Оттон баттаҕым тоҕо куудараламмытай? Быраат, ити тиип ыарыынан ыалдьа сылдьыбытым. М. Горькай (тылб.)
◊ Ис тиибэ — киһини иһин ыарытар сыстыганнаах ыарыы. ☉ Брюшной тиф
[1922 сыллаахха] Саха сирин үрдүнэн ис тиибэ өрө турбута. П. Филиппов. Ымынахтаах тиип — киһини ымынаҕынан ыһар сыстыганнаах ыарыы. ☉ Сыпной тиф
Аны араҥ ыарыы, уоспа, ымынахтаах тиип, титириир курдук ыарыылар суох буоллулар. «ХС»
II
аат.
1. Биир тустаах бэлиэҕэ, өрүккэ олоҕуран үөскээбит, оҥоһуллубут көрүҥ, киэп. ☉ Форма, вид чего-л., обладающие определёнными признаками, а также образец, которому соответствует известная группа предметов, явлений, тип. Рельеф тииптэрэ. Массыына саҥа тииптэрэ оҥоһулуннулар
2. лит. Дьон бөлөҕүн ураты бэлиэтэ, түмүллүбүт өрүттэрин көрдөрөр уобарас. ☉ Образ, содержащий характерные, обобщённые черты какой-л. группы людей, тип
Суруйааччы айар үлэтин ордук бэлиэ өттүнэн кини …… киһи өйүгэр иҥэн хаалар чаҕылхай хараахтардары уонна тииптэри айара буолар. Суорун Омоллоон. Манчаары литературнай уобараһын айалларыгар даҕаны [А. Кулаковскай уонна А. Софронов] норуот сэһэннэригэр олоҕуран туран, икки аҥыы киһи тиибин биэрбиттэрэ диэххэ сөп. СГС ӨСҮДь
Кууһума тайҕаҕа, бириискэҕэ сылдьыбыт саха дьадаҥытын тиибэ. «ХС»

ж. 1. (по гл. привить 1) сыһыарыы, сыһыаран үүннэрии; прививка плодовых растений отонноох үүнээйилэри сыһыарыы; 2. (по гл. привиться 1) сыстыы, сыста үүнүү; 3. мед. быһыы; прививки против брюшного тифа ис тиибин утары быһыы; 4. (часть растения) сыһыарыы (сыһыарыллар ук, харах).

1. 1) живот; брюхо || брюшной; ис ыарыыта общее название желудочно-кишечных заболеваний; ис үллүүтэ а) вздутие живота; б) расстройство желудка; ис тэһэҕэс грыжа; ис иһинээҕи внутриутробный; искэр өл = страдать расстройством желудка, страдать поносом; иһин соспут груб, брюхатая; 2) внутренности, потроха; ис үөрэ похлёбка из потрохов; иһи ырыт = очищать, промывать потроха; 3) внутренность, внутренняя часть чего-л. внутренний; дьиэ иһэ внутренность дома; килиэп иһэ мякиш хлеба; сон иһэ изнанка пальто; ис өттө внутренняя сторона чего-л.; 4) перен. душа; нутро || душевный, внутренний; ис турук душевное состояние, внутреннее состояние; ис иһиттэн от души; ис киирбэх располагающий к себе, симпатичный; ис минэ киһи приятный, обаятельный человек; ис санаа скрытые, тайные мысли; кини ис санаатын ким билиэй кто знает, что у него на душе; ис сүрэхтэн от всего сердца; искэр санаа = думать про себя, не высказывать своих мыслей; испэр киллэрбэппин он мне не по душе; иһим тымныйар (или үллэр, буһар) я испытываю ярость, гнев, я в гневе; ис таҥас нательное бельё (букв. внутренняя одежда); 2. 1) в роли служебного имени: иһэ в; дэриэбинэ иһэ им-дьим в деревне тихо; иһиттэн а) из, изнутри чего-л.; кинилэр тыа иһиттэн таҕыстылар они вышли из лесу; биһиги коллективпыт иһиттэн из нашего коллектива; б) из-под; куоска остуол иһиттэн ыстанна кошка выпрыгнула из-под стола; 2) в косвенных формах выступает в роли послелогов (см. иһигэр , иһинэн ) # ис дьиҥэ суть, сущность; ис иһигэр киирдэххэ в сущности, по существу; ис тиибэ брюшной тиф; ис түһээн (или түһүк) ист. самообложение ; ис хааныттан по природе, по натуре; ис эриэнэ обличье, нутро; иһэ истээх многозначительный, со скрытым глубоким смыслом; иһэ кэлбит= иметь отдохнувший, сытый вид (после исхудания и бескормицы — о скоте); иһэ тэстибэтэх киһи любой нормальный человек (не калека, не инвалид); иһэ тэстибэтэх киһи итини кыайар ини любой нормальный человек справится с этим; иһэ ылыаҕынан (или уйуоҕунан ) (аһат=) (накормить) доотвала ; күөх (или ооҕуй) ис бран. паразит, дармоед (обычно о кулаках).