көлө I диэнтэн атаах.-аччат. Күрүө дьөһөгөй оҕотоо, Көлүйээхтиир көлөкөйүөм! Саха нар. ыр. III
Оҕустуур көлөкөм Оймоохтоон кэлээхтиир. Күн Дьирибинэ
Оксиэ, Тиҥиниир тимир хара көлөкөм, Тибийэн түһэн, түргэҥҥин даҕаны! С. Васильев

уһуур диэнтэн төхт
көрүҥ. Абаҕата, дьэ, уоскуйан, өрүтэ уһуурбахтаата. И. Гоголев
Тыал улам эбиллэн, күүһүрэн, үрүҥ хаары өрө ытыйан, уордайбыттыы уһуурбахтаабыта. А. Сыромятникова
Тимир оһоххо уот умайан тиҥиниир, оргуйа турар чаанньык хаппаҕа таһыгырыыр, итии буруонан уһуурбахтыыр. ВМП УСС

туохт. Өрүтэ көтүөккэлээ, өрүтэ ыстаҥалаа (хол., ньирэй туһунан) ☉ Подпрыгивать, резвиться (напр., о телёнке)
[Ньирэйдэр] Оонньохолоон, көтүөлээн Ойо-ойо, сүүрэллэр. Тэбиэһирэн, тиҥинээн, Тэйэтэйэ түһэллэр. Р. Баҕатаайыскай
Куобах ороҕун устун уончака хаамыыны оонньохолоото. П. Тобуруокап
Өрүөлээх ньирэйдэр үрэллэн сырса, оонньохолоон өрүтэ тэбэллэр. М. Доҕордуурап

аат дьөһ. Туох эмэ ахсаана, кээмэйэ быһа холоон төһө төгүлүнэн элбэҕин, аҕыйаҕын көрдөрөр (төрүт түһүгү кытта тут-лар). ☉ Употребляется с основным падежом имени при указании на приблизительную кратность соотношений чисел, величин (примерно во столько)
Ити эмиэ билиҥҥитээҕэр икки төгүл кэриҥинэн киэҥ сир. П. Егоров. Саха АССР тутуутун тэрилтэлэрэ тиэхиньикэнэн сэбилэниилэрэ Илин Сибиир атын оройуоннарынааҕар икки, икки аҥаар төгүл кэриҥинэн намыһах. «Ленин с.»
△ Туох эмэ ырааҕынан кээмэйин сыһыаннаһыыта быһа барыллаан төһөнөн кэмнэнэрин быһаарарга туттуллар. ☉ Употребляется при приблизительном определении соотношения расстояния, меры предметов (примерно на столько)
Биһиги аппыт сүүс миэтэрэ кэриҥинэн куотан таҕыста. Мин киниттэн уонча хаамыы кэриҥинэн хаалан испитим.  Оргуй харгытыттан үс көс кэриҥинэн алларанан, Хотун өрүскэ Дьуойа үрэҕэ түһэр. В. Яковлев
△ Хайааһын барыллаан төһө кэминэн буолуохтааҕын, оҥоһулларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется при указании на время, через, по истечении которого совершится или совершилось действие (приблизительно через столько)
Аны үс ый кэриҥинэн үчүгэй Өлүөнэ ол курусаала анныгар диэри өрө анньан кэлиэ ээ. Н. Лугинов
Ити кэнниттэн чаас чиэппэрин кэриҥинэн сыылынайдар олорор сирдэригэр Карамзин поручик уонна Сухачев полицмейстер салалталаах хамаанда тиҥинээн кэлбит. Н. Якутскай
[Ойуурап:] Сотору бараҕыт дии. Трамвай аны чаас кэриҥинэн кэлиэ. С. Ефремов

I
1. аат. Хойуу туман. ☉ Густой туман
Туундараҕа тоҥмокко, Тумараҕа муммакка Толон саҕа бэйэкэм Туналыйан истэҕим... Л. Попов
Күһүн, киэһэ аайы киэҥ Туймааданы Күдээрэр, сөрүүн тумара Саба бүрүйэн нуктатар. С. Васильев
Туундара, туундара... Мин тулам — тумара, Эргиччи маҥан хаар, Эҥсиллэр киэҥ куйаар. И. Федосеев
2. даҕ. суолт. Хойуу туманнаах. ☉ Покрытый густым туманом, туманный
Аан дайдытын иччитэ Тумара халлаан иччитэ Суодайа хара Ууска уһаартарбыта. Д. Говоров
Бу түгэҥҥэ тумара салгыны хайа солоон, арҕааттан бырысыап соһуулаах икки «ЗИЛ» массыына ыардык ньирилээн иһэр. «ХС»
II
1. аат. Тайҕа ортотугар талахтаах киэҥ маар сир. ☉ Болотистое место в тайге, поросшее кустарником, марь
Тула киэҥ, хараҕыҥ дала ылбат күөх талахтаах, сэппэрээктээх тумара киэбэ-киэлитэ биллибэккэ, …… биир кэм, бара турара. А. Сыромятникова
Күн тахсан, туман улам дьайҕаран, …… киһисүөһү кыайан сылдьыбат тумараларын маардара көһүннүлэр. Индия кэпс. Туруйалар тумараларыгар эрдэ кэллэхтэринэ, саас эрдэ кэлэр. «Чолбон»
2. даҕ. суолт. Бөдөҥ маһа суох, талахтаах, бадарааннаах. ☉ Безлесный, тальниковый, болотистый
Биһиги …… тумара тукулаан сирдэрбитин уҥуордаан тимир суол тиҥинээн кэлиэ диэн түһээн да баттаппатахпыт. Хорсуттар с. [Туундараҕа] харах ыларын тухары тула өттүҥ тумара толоон. «Кыым»
◊ Тумара маар көр маар
Куталаах тумара маар эҥэлдьийдэ. И. Гоголев

1. тарт диэнтэн хай. аата. Дьаакыптаахха бу киэһэ Таас тардыыта буолбута. Күннүк Уурастыырап
   Билигин наар остуолбалары туруорууга, боробулуоханы тардыыга күүстэрин ууран үлэлииллэр. М. Доҕордуурап
   Төһө да кырыйдарбын, төрөөбүт тайҕам тардыыта Сүрэҕим тэбиитин тэтимниирэ, Сүһүөҕүм күүһүн эргимниирэ. С. Зверев
   Сыл аайы биирдии тардыыга отутчалыы-түөрт уончалыы куорам собо кэлэр. А. Фёдоров
   Ыччаты профессиональнай-техническэй үөрэхтээһиҥҥэ тардыыга балачча үлэ барар. И. Пахомов. Кыстык бириэмэтигэр үөр табалары бөрө тардыытыттан өрүһүйэр дьаһаллары эрдэттэн олохтуур наада. ТСА ТС
   Кыргыттар уонна уолаттар уу отун тардыытыгар барбыттара. «ББ»
2. Көлөҕө (хол., оҕуска, акка) тиэйиллэр таһаҕас. ☉ Воз, который тянет упряжной скот
   Сынньаммыт табалар тардыыларын ыарырҕаппакка бэрт чэпчэкитик айанныыллар. И. Данилов
   Бастакы кыра холкуостар тэриллиилэрин үктэһэ таһаҕас тардыытын былаана диэн булгуччулаах сорудах тириэрдиллэрэ. АНП ССХТ
   [Аҕа] бу олорорун көрдөххө — сайыҥҥы куйааска тардыытын таппатах оҕус курдук иһин түгэҕиттэн өрө мэҥийэ олорбут. ПЭК ОНЛЯ I
   △ Көлө төһө таһаҕаһы ылар кыахтааҕа (мээрэй быһыытынан). ☉ Тяговая сила, тяговые возможности упряжного скота (как единица меры)
   [Болтоһо:] Биир сыл тайҕаҕа баран сылдьан, оҕус тардыытынан көмүһүхарчыны аҕалан, соҕотохто күөс үллэрин курдук, аатын билбэт буола байан олорор. А. Софронов
   Оҕус тардыытынан тиэйэн аҕалбыт аһын-үөлүн иһиттэргэ угуталаабыта. «Чолбон»
   Хайа, уонна тиит сыарҕа ыараханын оҕото сыттаҕа дии — бэйэтэ биир тардыы. ВВ ЫСЫ
3. Өрүс, күөл тула уу ылар сирэ, өрүс, күөл диэки түһүүлээх сир. ☉ Бассейн реки, озера
   Мастар быыстарынан Индигиир тас үөһэ тардыылара эҥэлдьиһэн көһүннүлэр. Т. Сметанин
   Бүлүү тардыыта алмааһынан эрэ буолбакка, атын даҕаны туһалаах хостонооччуларынан эмиэ баай. И. Данилов
   Өрүстэр тардыыларын киэҥэ араас буолар. МНА ФГ
4. эргэр. Нэһилиэнньэттэн хомуур, нолуок. ☉ Подать, налог
   [Дьэллиикэп Дьэкиим:] Сылгы сүөһүгэ эмиэ тардыы түһүөх тустаах. П. Ойуунускай
   Суут ороскуота диэн ааттаан, бүтүн нэһилиэк үрдүнэн тардыыны тарҕаппыт сурахтаахтара. Болот Боотур
   Үлэлээбэппин даҕаны, тардыыны даҕаны биэрбэппин. Бэс Дьарааһын
   Оччотооҕуга кинээс өлбүгэтэ диэн тардыы нолуок баара үһү. ФГЕ СТС
5. Оһох буруота үөлэһинэн үөһээ диэки тахсар хаамыыта. ☉ Тяга (в печи)
   Сыгынньах ойуун үс сиргэ чоххо уурбут сыалара ууллан сырдьыгыныыллар, борооххой буруо буолан, эриллэ-эриллэ, оһох үөлэһин тардыытынан таһырдьа субуруйаллар. Н. Якутскай
   Оһох тардыыта үчүгэй. Сотору буолаат, умайан тиҥинээн-таҥынаан барбыта. «ХС»
6. Хотууру угар олордон баран хамсаабат гына чараас тимиринэн кэлгийэ эрийии. ☉ Обмотка пятки косы с косовицей, сделанная из тонкой железной полоски
   [Хотуур] «олоруута көллөгөр, кэтэҕэр ытаһа охсуохха бэрт эбит. Тардыыта сылаабай, дууската үөһэ», — дии санаата. Э. Соколов
   Ыстапаан Саабыс …… эргэ хотуурун булан, тардыытын кытаатыннаран, биитин таптайан биэрдэ. КФА СБ
   Бэл илии хотуурун тууратын үрдүнэн самалык тардыы тимирэ суох от оҕустарбат буолара. «ХС»
7. Уһаныыга тимири (хол., биилээх сэп биитин) чараас гына тэнитэ таптайыы. ☉ Ковка в тонкую пластину, полоску (напр., лезвия режущих предметов)
   Киэҥ хочо налыыта Кииллиппит эйигин, Хотууруҥ тардыыта Хоп курдук ол иһин. А. Бродников
   Лариса көмүстэн оҥоһуу тиэхиньикэтин баһылаабыт диэххэ наада. Кутууну, таптайыыны, тардыыны, дьөлөн-эргитэн киэргэтиини, солотууну киһилээбэт эбит. «Кыым»
8. муус. Биир дорҕоону уһуннук тардан ыллааһын, уһатыы (ырыаҕа). ☉ Протяжное произношение звука, протяжность (в пении)
   Сахалыы ырыа диэн бэрт буолар эбит ээ, ол эрээри дьигиһитиитэ, тардыыта суох буолар эбит дии? Т. Сметанин
   Алгыһын киһи эрэ тыынакыаҕа тиийбэт, Кыыл Уолун аатырар сэттэ кылыһахтаах тардыынан түмүктээн баран, чуумпуну иһиллээбиттии төбөтүн хоҥкутан турда. Э. Соколов
   Николаев бэртээхэй ырыаһыт, …… нэксиэлээх тэлиэгэҕэ олордоҕуна, ырыатын дьигиһитиитэ, тардыыта күүһүрэр. КНЗ ТС
   ◊ Тардыы көмүс (тимир) көр кө- мүс II
   [Сөмөлүөт] тардыы тимир Тараһата дарылаата. С. Васильев
   Ол [ыҥыыры] бүрүйэр көмүстэрин тардыы көмүс дииллэрэ. «ХС»
   Тардыы көмүс биһилэх Тарбаҕар кэккэлэспит. А. Пушкин (тылб.). Тардыы ситимэ тыл үөр. — туох кимиэнэ эбэтэр туох киэнэ буоларын көрдөрөр ситим. ☉ Принадлежность, притяжательность как способ связи слов
   Баһылатар ситимнэр түөрт араастаахтар: сөпсөһүү, салайыы, сыстыы, тардыы. ЧМА СТСАКҮө
   Холбуу тыллар ордук үгүстүк сыстыы уонна тардыы, ол кэнниттэн салайыы ситимнэринэн үөскүүллэр. АПС СТЛ. Тардыы сыһыарыыта тыл үөр. — туох кимиэнэ эбэтэр туох киэнэ буоларын көрдөрөр сыһыарыы. ☉ Аффикс принадлежности
   Предмет кимиэнэ буоларын көрдөрөр тардыы сыһыарыыта -быт араастарын булуҥ. ПНЕ СТ
   Судургу аат тыл тардыы сыһыарыыта суох буолар. ФГГ СТКТҮК
   Быһа тардыы көр быһа. [Амма Аччыгыйа «Алдьархай» диэн сэһэниттэн] быһа тардыылары аҕалтаатыбыт. ПБН КСКТ