туохт. Аллара диэки ньал быйан түс. ☉ Повисать, обвисать. Хап пыыста сэбирдэҕэ налбыйбыт. Налбыйбыт кулгаахтаах ыт.  Ынах мөлтөөбүт, тиҥиргэччи ынчыктаабыт, кулгаахтара налбыйбыттар. Амма Аччы гыйа
ср. монг. далбийх, халх. далби ‘отвисать, свисать’

көр нүөлүйбэхтээ
Кини [Тогойкин] сүрэҕэ тиҥиргэччи тэптэ, түөһүн иһэ сылааһынан ньүөлүйбэхтээтэ, көлөһүнэ саба түстэ. Амма Аччыгыйа
[Аайта:] Ийэ буоларбын санаатахпына сүрэҕим Минньигэсминньигэстик ньүөлүйбэхтиир. И. Гоголев
Билигин кини, дьиэтиттэн-уотуттан тэлэһийэ сылдьан, кэргэнин, оҕолорун санаатаҕына, сүрэҕэ ньүөлүйбэхтиир, санаата хараастан ылыталыыр. И. Никифоров

дьүһ. туохт.
1. Икки дьабадьыгын сэгэт, үөһээ тиистэргин килэт. ☉ Приподнимать уголки губ, растягивая их и слегка обнажая зубы
Эһэ …… дьабадьыта суостаахтык ыртайан, мунна сылластан, үрүҥ аһыылара килэйэрэ. Далан
△ Мээнэ, солуута суох үөрэн ырбай. ☉ Беспечно, легкомысленно улыбаться
Уоһук бүтэйдии үөрэн ыртайда, сүрэҕэ тиҥиргэччи тэбиэлээн ылла. «ХС»
2. Кыратык арылын, аппай. ☉ Приоткрываться, расходиться, разъединяться
Бэдэр бэргэһэтэ, төбөтүгэр баппакка, сыҥааҕын туһунан хайдан ыртайбыт. Софр. Данилов
ср. калм. иртээ ‘скалить зубы; открыть рот’

туохт. дьөһ.
1. Ааһа түһүү сыһыанын утары туруоруу дэгэттээх көрдөрөр (ааттары туохт. түһүк тард. ф-гар салайар). ☉ Выражает отношение превышения с оттенком противопоставления (управляет винительным падежом притяж. склонения; соотв. более того, сверх того, помимо того, не только, но и). Кини хоһоонньутун ааһан, бэртээхэй мэлэдьиис этэ
□ Соҕуруу дойдутун ааһан, Саха сирин холкуостарыгар элэктэриитэстибэ күүһүнэн үлэлээн эрэллэр. М. Доҕордуурап
△ Арахсыспат холбоһуктарга ааттары таһаарыы түһүккэ салайар. ☉ В устойчивых сочетаниях управляет исходным падежом имен
Уоттаах халлаан улуу уураахтарын быһыытынан буоллаҕына, Бэйэҕиттэн ааһан бэдэргиттэн иэстиэхтэрэ. П. Ойуунускай
2. Утарыта туруоруулаах ааһа түһүү сыһыанынан салаа этиилэри, оборуоттары холбуур. ☉ Присоединяет придаточные предложения и обороты, выражая противопоставления по линии превышения
Соторутааҕыта аҕай үөрбүт-көппүт дьүһүннэрэ мэлийбитин ааһан, оннооҕор курутуйбут курдуктара. Н. Лугинов
Онон мин аҥаардас нуучча сиригэр биллэрбин ааһан, аан дойду улуу омуктарыгар биллибит киһибин. Эрилик Эристиин
[Кинилэр] төлөннөөх сүрэхтэрэ кыырыктаах кыргыһыыга уоттуу умайалларын ааһан, түрбүөннээх үлэҕэ эмиэ тиҥиргэччи тэбэллэрэ. П. Егоров
[Дарыбыанабы] Билэриҥ ааһан, аймаҕа буолбаккын дуо? М. Доҕордуурап

аат.
1. Бас уҥуоҕун кулгаах уонна сүүс икки ардынааҕы миэстэтэ (сорох кыылларга, хол., сылгыга — хараҕын кырыытыттан саҕалаан кулгааҕын икки ардыгар диэри). ☉ Часть черепа от уха до лба, висок
Сүрэҕэ тиҥиргэччи тэбиэлиир, хаана икки чабырҕайын кэйиэлиир. Н. Якутскай
[Өлөксөй оҕонньор] чабырҕайа кэйиэлээн икки кулгааҕа куугунуурга дылы. П. Аввакумов
Сэниэтэ суоҕунан сөтөллүбүтүгэр чабырҕайын тымырдара күүрэн таҕыстылар. М. Доҕордуурап
2. Ханнык эмэ үрдэл (хайа, мыраан) үрүт кырыыта. ☉ Вершина какой-л. возвышенности (горы, холма)
Таас чабырҕайыгар тахсан көрбүтэ, абаҕата да көстүбэт, атамаан кыыһа да биллибэт. Саха фольк. [Бурхалей] хайа үрдүк чабырҕайын үрдүттэн өҥөс гына түстэ. Эрилик Эристиин
Очуос хайа чабырҕайыттан тойон кыыл …… төһөөхтөөн тахсан, оҕолоруттан көҥөнөн, таҥалайын тыаһатан чаҥырҕатта. Ойуку
3. көсп. Эмпэрэ сыыр кырыыта (өрүс үрдүнэн). ☉ Край обрыва (над рекой)
Эрдэрим быыһыгар, эмпэрэ кытыл чабырҕайыгар тииттэр саһарбыт чыпчаалларыгар киирэн эрэр күн сардаҥата оонньуурун көрө-көрө, долгуйа саныырым. Софр. Данилов
Ууну ыытар магистральнай хоруулар Куда өрүс уҥа террасатын чабырҕайынан кырыйа хаһыллыбыттар. ЕВФ УуДК
ср. тув. чулчургай, бур. сабиргай, монг. чамархай ‘висок’

I
туохт.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ муоскунан түс, муоскунан ас (сүөһү туһунан). ☉ Бодать кого-что-л., бодаться
Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр (өс хоһ.). «Оҕускун атыыр оҕус кэйбит!» — диэн хаһыы-ыһыы буолбутугар ыстанан тахсан көрбүтэ — оҕуһа …… ыал далын кэтэҕэр атаҕын өрүтэ көтөхпөхтүү турара. Амма Аччыгыйа
Оҕус кэйээри күрдьүөттүүр. Баал Хабырыыс
2. Уһуктааҕынан тугу эмэ ас (дьөлө, батары, хайа). ☉ Наносить удар чем-л. острым, колоть, тыкать, втыкать
Маайа сототун от хадьымала хайыта кэйэн, атаҕа хаанынан устара. Н. Якутскай
Икки оҕонньору, үс эмээхсини, биир дьахтары, мустан турар дьоҥҥо көрдөрөн туран, ыстыыгынан кэйэн, саасканан быһыта кырбаан өлөртөөбүттэр. Эрилик Эристиин
Туотук бокуойа суох хаары дьөлүтэ кэйэрэ. И. Федосеев
3. Кими-тугу эмэ суулларар, охторор гына ас, үт. ☉ Свалить, опрокинуть, сбить с ног кого-л. толчком, тычком
Уолаттар …… ындыыларын ыҥыырдары иҥнэритэ кэйэн кэбиспиттэр. Саха фольк. Дэһээтинньик …… [Марисаны] сүрдээх атаҕастабыллаахтык умса кэйэн биэрдэ. Эрилик Эристиин
[Бандьыыттар] алаас кэбиһиилээх отторун суулларыта кэйэн түһэрэн, күрүөлэри тула баайыллыбыт ыҥыырдаах аттарыгар тэлгэппитэрэ. ПНИ ДКК
4. көсп. Тиҥиргэччи күүскэ тэбиэлээ, анньыалаа (сүрэх, ыарыы туһунан). ☉ Стучать (напр., в висках, затылке), колоть (в сердце)
Кэтэхпин, чабырҕайбын чыбырҕаччы кэйэн ыарыытыан! Софр. Данилов
[Саллаат] тостубут уллугун Дьулаан күүс ыарыыта, Сытыы быһах курдук, Чыбырҕаччы кэйбитэ. Күннүк Уурастыырап. Орлосов сүрэҕэ биллигирэс, чэчэгэйэ кэйэр… Н. Габышев
♦ Муннугу-ханныгы кэй — хайдах гыныаххын билимэ, барыах-кэлиэх сиргин булума. ☉ Быть в замешательстве, не находить себе места
Бэйэм билэрбинэн үлүбээй муннугу-ханныгы кэйэрим, …… суолбун-ииспин булуммакка сотору умуллан да хааллахпына көҥүлүм буолуох курдуга. С. Руфов
Биирдэ кини муннугу-ханныгы кэйэ сатаан баран сельсовекка сүбэ-соргу көрдөһө барда. Агидель к. Идэни таба талбакка тууга киирбит балык курдук муннугу-ханныгы кэйэр, туох да сыала-соруга суох тэрилтэттэн тэрилтэни кэрийэр, үрэхтэн үрэҕи солбуйар дьон аҕыйаҕа суохтар. ЧКС ОДьКИи. Туох эрэ тэһэ кэйэн (кэйбитинии) кэпс. — бэйэтэ да өйдөөбөтүнэн эмискэ, соһуччу (тугу эмэ гынар). ☉ Вдруг, неожиданно, по наитию (действовать)
Ону баара туох эрэ кинини тэһэ кэйэн буолумматаҕа. И. Гоголев
Уол оһоҕун иннигэр балачча нөрүйэн олорбохтоото, онтон туох эрэ эмискэ тэһэ кэйбитинии эрчимнээхтик ойон тураат …… түннүк аннынааҕы остуолугар дьулуруйда. «ЭК». Тэһитэ (дьөлүтэ) кэйэр — туох эмэ искэр, санааҕар тута сылдьарыҥ баарын биллэрэр. ☉ Сверлить, мучить, не оставлять в покое (о мысли)
Бүргэс курдук дьөлүтэ кэйэр итинник санаа уһугун Мөрүөн хайдах даҕаны тоһутуон, мүлүрүтүөн булбат. Д. Таас
Кинини булчут имэҥэ тэһитэ кэйбитэ. И. Федосеев
Миигин, Иван Даниловичка харда ыыппыппар, кэлбит кытаанах сурук тэһитэ кэйбитэ. П. Аввакумов
II
туохт.
1. Хаан күүскэ саба биэриититтэн кытар, тэтэр (хол., киһи имин этэргэ). ☉ Покрываться румянцем
[Глафира] икки имин хаана кэйэн, иэдэстэрэ буспут дьэдьэннии тэтэркэйдэр. Л. Попов
Өтөрүнэн маннык тото-хана аһаабатах хоноһолор кубарыйбыт имнэрин хаана кэйдэ. И. Гоголев
Кыыс тыынара кылгаата, имэ кэйэн кэллэ. «ХС»
2. поэт. Чаҕылхай өҥүнэн дьэргэйэ көһүн, тэһэ көр. ☉ Бросаться в глаза своей яркостью, выделяться ярким цветом; светиться яркой точкой
Мөлүйүөнүнэн уоттар чаҕылыһа, дьэрэлиһэ кэйэллэр. А. Федоров. Уулаах отон кэйэ буспут, Тииҥ хараҕын курдук адьас. И. Гоголев
Сибэкки тыллан, онтон атан, онтон кэйэн дьон хараҕын сымнатар. Н. Павлов
Дьөлө кэйэн ый быкта, Түүнүн да күннүү тыкта. «ХС»
III
даҕ., фольк. Барыларыттан эрэ чыҥха, саамай. ☉ Самый, выделяющийся чем-л.
Аллара диэки өҥөс гына көрө түстэҕинэ — балык салыҥын курдук кип-килэккэй таас муосталаах кэй уорук буолла. Саха фольк. Мин этэр тылым иччитин икки тэргэн ый кулугута буолбут кэй чуор кулгааххынан истэн турууй эрэ! ПЭК ОНЛЯ V
Кэй хара былыт өрө өрүкүйэн тахсан, Күдээрийэ көтөн кэлэн, Охсуһуулаах дьон Оройдорун туһунан тоҕуоруйда. ТТИГ КХКК
♦ Кэй тотуо — кыраны да тулуйбат өһүргэс, ордуос, кыыһырымтаҕай. ☉ Раздражительный, злой (из-за пустяков)
Кэй тотуо майгыннанан, килбиэннээх ньуурга кирдиэлэнэн баран …… кыыһырбыккытын кый халлааҥҥа кыйдаан, кыыс оҕо курдук ньургуйуҥ. Эрилик Эристиин
Туох ааттаах кэй тотуо буоллуҥ? Киһи диэки хайыспат да буолбуккун дуу? П. Тобуруокап
[Байанай] булчуттар …… тылларыгар-өстөрүгэр туох да дэҥи, сыыһаны тулуйбат аһары кэй тотуо, хомойумтуо, ордуос майгылаах. Эрчимэн
◊ Кэй кыыл миф. — икки бастаах дьулаан улахан көтөр кыыл. ☉ Двуглавое крылатое чудовище
Киэҥ халлаан икки хос бастаах кэй кыыла буолан суллаабытынан тиит курдук сул маҕан аартыгы өрө көтөн тахсыбытым. ПЭК ОНЛЯ I
Суор хара аҥаспыт аппаларыттан икки хос дьүөкэл бастаах, киһи аймах көрбөтөх, күлүк курдук күлүкүччүһэ сүүрэр, ыар сыттаах кэй кыыллара быгыалаһан тахсаннар …… орулаһа хончоҥностулар. Д. Апросимов

I
туохт.
1. Кими, тугу эмэ атаххынан оҕус, саай. ☉ Бить ногой, пинать кого-что-л.
Киһи …… хаар анныгар туох эрэ үллэ сытарын тэбэн көрбүтэ, кырдьык от буолла. Н. Заболоцкай
Эккирэтэн кэлэн [Васяны] атахха тэптилэр. Д. Таас
Хос түгэҕиттэн киһи атаҕын тыаһа тибигирии түһээт, халҕаны тэбэн хабылыннарар. И. Баишев
△ Кими, тугу эмэ туйаххынан саай (хол., ынах, сылгы сүөһү). ☉ Лягать (о копытных животных)
Мин ыҥыырдаары тиийбиппэр, [ат] тииһин көрдөрбүтэ, сиирэ-халты тэппитэ. Далан
Ити ынах тэбэрин ааһан, өссө кэйиэ баар. М. Доҕордуурап
Ат сымнаҕаһа, тэппэтэ, сиргэмтэҕэйэ суоҕа, туттарыгаһа наада. ДВР САЗС
2. Атахтаргын хардарыта эрчимнээхтик үлэлэтэн тугу эмэ (хол., бэлэсипиэти, хайыһары) барар, айанныыр гын. ☉ Передвигаться на чём-л., кататься (напр., на велосипеде, лыжах)
Хайыһар кэтэр, Хаҥкы тэбэр Кэрэ күһүн Кэллэ бүгүн. Т. Сметанин
Ваня уол хайыһарын олбусолбу тэбэн сурдурҕатан истэ. М. Доҕордуурап
Сайын оҕолор …… бэлэсипиэт тэбэллэрэ олус туһалаах. Дьиэ к.
△ Тугу эмэ (мээчиги) атаххынан саайан сыҕарыта оонньоо. ☉ Играть (в мяч ногами), гонять (мяч)
Алталаах хастаах уолаттар алдьархайдаах футбол тэбэн эллиэйэ устун сырсаллар. Л. Попов
Эр дьоннортон сорохторо кэҥэс ырааһыйаҕа мээчик тэбэ оонньууллар. П. Аввакумов
3. Чиккэччи тутун, бырах (атаххын). ☉ Вытягивать, протягивать (ногу)
Көнтөстүү тэбэн олорор атаҕын аргыый имэрийэ-имэрийэ, кини …… кэпсээн барда. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор ыппытыгар] эһэтэ муннунан сири хоруйбутунан умса түстэ, кэлин атахтарын икки аҥыы тэбэн чиччигинэттэ. Л. Попов
Ньургуһун үрүҥ сарыы этэрбэһи кэтэн баран, икки атаҕын тэҥнии тэбэ сытара. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Биир кэм тиҥиргэччи охсуллар, битийэр курдук буолан билин (сүрэх, тымыр үлэтин туһунан). ☉ Производить ритмичные толчки, пульсировать, биться (о сердце, пульсе)
Аркадий сүрэҕэ тэбэрэ иһийбит хоско иһиллэргэ дылы. Н. Габышев
[Отелло] чабырҕайын тымырдара көбүөхтүү тэбэллэр. Эрчимэн
Биир мүнүүтэҕэ …… куурусса сүрэҕэ үс сүүскэ тиийэ тэбэр. СИиТ
5. көсп. Ытан төһө эмэ ыраахха диэри тиий, төһө эмэ ырааҕы ыт (саа-саадах туһунан). ☉ Достигать, поражать, бить на какое-л. расстояние (об оружии)
Кини …… биэрэстэ аҥаара сиргэ тэбэн унаарытар мас сааны оҥорор идэлээх. Амма Аччыгыйа
Ыраах тэбэр үчүгэй саалаах булчут элбэх куһу-хааһы сууһарар. ВС ҮҮДь
Саабыт хайдах тэбэрин билээри …… бастаан хайаан да сыал ытан көрүөхтээхпит. «Кыым»
6. көсп. Күүскэ оргуйан өрө үллэн таҕыс. ☉ Издавать бурление при закипании, кипеть
Ити ыккардыгар чаанньык тэбэн, хаппаҕа лабырҕаата. Ойуку
Иэдьэгэй бэлэмнэниллэр үүтүн үчүгэйдик тэбэр гына оргутуллубат. ТИИ ЭОСА. Күөс оргуйан тэбээтин кытта үөһэ тардыллыахтаах. ЛЛО ВККОС
7. көсп., кэпс. Кими эмэ туох эмэ куһаҕаҥҥа тириэрт, соччото суох балаһыанньаҕа киллэр. ☉ Доводить кого-л. до неприятности, сбивать с пути
Хара албын дьахтар баара, Хаарыан кыыһы тэптэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Арыгы, ахса суох айыыга Тэбэҕин бэл ыраас сүрэҕи. И. Гоголев
Солуута суоҕунан хаһыаттаан, эдэр киһини арааска тэбиэхтэрин сөп. М. Доҕордуурап
8. Сорох сыһыаттары, сыһыат туохтуурдары кытта силлиһэ, холбуу суолталаах ситимнэри үөскэтэр уонна көмө туохтуур суолтатын ылан туох эмэ тугу эмэ киэптии киирэрин эбэтэр таһынан барарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями и деепричастиями образует семантически полуслитные сочетания, где выступает в роли вспомогательного глагола с оттенком «выступать, выпирать, выбиваться своим большим размером, объёмом»
Муннукка тимир оһох Үүтээни киэптии тэбэр. Күннүк Уурастыырап
Дьон …… икки тиирэ тэппит хааһахпын, төргүүбүн көмөлөөн үҥкүрүтэн түһэрээт, саба түһэн үллэстибитинэн бараллар. Н. Заболоцкай
Уу быһыттан хаайтаран көҥүһү таһынан тэбэн сыһыыларынан халыйан барыахтаах. С. Васильев
♦ Биэрэс тэп көр биэрэс I
[Ылдьаана:] Үөдэн кыыһа манна мэнигилээн биэрэс тэбэ, хоһоон ааҕан чаҥкыныы олорор. Софр. Данилов
Биригэдьиир куобахтаабыт, Биэрэс тэбэ куораттаабыт. Чэчир-68
Дьиэрэҥкэй тэп көр дьиэрэҥкэй. Кини сайыны быһа дьиэрэҥкэй тэбэ сылдьыбыта, тугу да хаһаамматаҕа. И. Федосеев
Күүлэй тэбэ сырыт көр күүлэй. Мин, бачча эдэр, киил киһи, көмөлөһүөм оннугар, күүлэй тэбэ сырыттаҕым. Р. Баҕатаайыскай
Кэнтиккэ тэп көр кэнтик. Кэнчээри ыччатыҥ сэтэрэн Кэнтиккэ тэбиэхтин! Эрилик! И. Чаҕылҕан
Орох тэп көр орох. Охсуһууга сылдьааччы Оҕолорбут, дьоннорбут …… Орох тэппит суоллара Омооҕуран сүппэтин. Күннүк Уурастыырап
Хардааччы кинилэргэ оҕо эрдэҕиттэн орох тэбэн улаатар. С. Никифоров
Өрө тэп көр өрө. [Кулуба:] Киһи тыыппат эрэ дии-дии, кини бэркэ өрө тэбэн эрэр. Кини да сөбө көстүө ээ. Н. Неустроев
Саа да тэбиитэ (тэбэр сиригэр) чугаһатыма көр саа. Нэһилиэнньэни өҥөнөн хааччыйыыга дьиэнэн көмөлөһүҥ диэтэххэ сопхуостар дириэктэрдэрэ саа тэбэр да сиригэр чугаһаппаттар. «Кыым»
Сүрэҕэ тэппэт көр сүрэх I. Аны дьиэ-уот буоларга уол да сүрэҕэ тэппэт, кыыс да сүрэҕэ үөрбэт. П. Ойуунускай
Суруйуохпун сүрэх тэппэт, Суруйа да соруммаппын. С. Данилов
Сүрэҕэ тэптэ (тэбэн кэбистэ) көр сүрэх I. Үөрэххэ сүрэҕим өрүкүйэ тэппэтэҕин иһин, үлэҕэ баҕас чахчы баҕалаах этим. «ХС»
Вася үөрүүтүттэн сүрэҕэ тэбэн кэбиһэр. ПНИ ДКК. Тэбэн биэр — кимиэхэ эмэ туох эмэ сыаналааҕы ыларыгар көмөлөс (үксүгэр билбэккэ эрэ эбэтэр кистээн). ☉ Способствовать получению кем-л. чего-л. ценного (обычно ненароком или тайком)
Чолбон Ньукулай …… соноҕоһу сүүйэн ылан Мытаах кулубатыгар тэбэн биэрбит. Күннүк Уурастыырап
Фрументьев столяр …… Фурдилиҥҥа миэбэл тэбэн биэрэр. Р. Баҕатаайыскай
Үтүөкэн ыт олоххун толуйар, өлгөм булду-аһы тэбэн биэрэр. С. Тумат
Тэбэн көрбөккө барда көр көр I. Буруо дьайҕарбытын кэннэ тиийэн көрбүтэ, куобаҕа тэбэн көрбөккө барбыт этэ. Далан
[Оҕонньорум] ытыһын тилэҕинэн сүүскэ саайдаҕына, ханнык да боһомо сүөһү тэбэн көрбөккө барара. И. Гоголев
Тэбэн көрбөккө утуй көр көр I. Ыраас салгыннаах сайылык дьиэҕэ …… тэбэн да көрбөккө утуйдахха, киһи ордук сынньанарга, чэбдигирэргэ дылы буолара. Д. Васильев. Тэбэн туран кэпс. — төһө эмэ кэм устата тохтообокко, сынньаммакка, дьулуурдаахтык (үлэлээ). ☉ Не останавливаясь, без передышки, беспрерывно, беспрестанно (работать)
Урут биһиги уон күн тэбэн туран оттуурбут. Болот Боотур
Буор үлэтин биэс күн тэбэн туран үлэлээн нэһиилэ бүтэрдилэр. М. Доҕордуурап
Харах ыларынан көстүбэт, тэҥкэ кырыылаах биир күөлү үс туллар күнү быһа тэбэн туран уҥуоргутун буллулар. «ХС». Тэбэр сүрэҕэ — туох эмэ саамай сүрүнэ, суолталааҕа; туох эмэ эргийэр киинэ. ☉ Самое главное, важное в чём-л.; средоточие, центр чего-л.
Алаһа дьиэ тэбэр сүрэҕэ — Аал уот умайан тигиниир. Дьуон Дьаҥылы
Бары сэбиэскэй норуот Барҕа тэбэр сүрэҕэ — Москва куорат. Саха нар. ыр. Баараҕай тутуу тэбэр сүрэҕинэн аатырбыт Чульманнааҕы ГРЭС-кэ кэлэбит. «Кыым». Тэҥн. туллар тутааҕа, эргийэр киинэ. Тэбэр сүрэхтээх, <тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах> киһи фольк. — барыны бары чугастык ылынар, олус уйан киһи. ☉ Тонкий, душевный, весьма чувствительный человек (букв. человек с сердцем, способным биться, <с нервами, способными возбуждаться, с кровью, способной разыграться>)
[Захар — Сибиэтэҕэ:] Эн хаһан эмэ …… бу, салайааччы эрэ буолбатах, бу эмиэ киһи, тэбэр сүрэхтээх, таптыыр санаалаах …… дии санаабат этиҥ дуо? С. Ефремов. Тэбэр туйах чэрчитэ эргэр. — ким эмэ эрэллээх көмөлөһөөччүтэ. ☉ Верный помощник, сподвижник кого-л.
Тэппит атаҕын кубулуппат көр атах. Кини, аргыый наллаан да буоллар, наадатын лоп курдук быһаарсар, туппут илиитин ыһыктыбат, тэппит атаҕын кубулуппат эмиэ биир уол оҕото буолара өтө көстөр. «ХС»
◊ Дэлби тэбэр бэссэстибэ көр дэл- би
Сааны, саа сэбин эбэтэр дэлби тэбэр бэссэстибэни уоруу …… иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ
Дьаарбаҥ тэбэ (хаама, үктүү сырыт) көр дьаарбаҥ. Дьарааһын диэн ааттаах Дьаарбаҥ тэппит киһи Дьаныардаах от үлэтин саҕана Дьалты сылдьарын таптыыр. Р. Баҕатаайыскай
Дьиэрэҥкэй (дьиэрэҥкэйдээн) тэп көр дьиэрэҥкэй. Кый ыраах кытылга бэһиэлэй Кутаалар дьиэрэҥкэй тэптилэр. И. Гоголев
Үс чаллах хатыҥ быыһынан кыыс оҕо …… ыллыы-ыллыы дьиэрэҥкэй тэбэ сылдьар эбит. П. Филиппов
Ыллыы-туойа сылдьыахха, Ыараханы тумнуохха, Чэпчэки аартыгынан Дьиэрэҥкэйдээн тэбиэххэ. Баал Хабырыыс
Дьөлө тэп көр дьөлө. Агафья Петровна, ытыттан бүдүрүйэн баран, бачыыҥка төбөтүнэн дьөлө тэптэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Көҥү тэп көр көҥү. Кини олорор сирин салгына бүтэн, тоҥон өйүнтөйүн сүтэриэх курдук гынан истэҕинэ, үөһэттэн ыраас салгын көҥү тэбэн киирдэ. Т. Сметанин
[Хаайыылаах:] Оттон мин ааны көҥү тэбиэм да, бары саба түһүөхпүт буоллаҕа дии. С. Ефремов
Тыылыы тэп көр тыылыы. Маратик, дьэ холкутаабыттыы, атаҕын тыылыы тэптэ. А. Софронов
Киһи кыһаммат, тыылыы тэбэн сытар, утуйбут. Н. Заболоцкай
Антон хоһугар киирэн, дьыбааҥҥа тыылыы тэбэн сытта. М. Доҕордуурап
др.-тюрк., тюрк. тэп, теп
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, тэ- диэн саҕаланар олохторго сыстар: тэп-тэтэркэй. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на тэ-: тэп-тэтэркэй ‘ярко-розовый’
Тэп-тэтэркэй Чэгиэн-чэбдик Соноҕостор мустаннар, Тэтэрээхтээн, Күн тахсыыта Көлүччэҕэ уулууллар. И. Гоголев
Ёлкин ойон туран төттөрүтаары хааман элэгэлдьийдэ, атаҕа кыпкылгас, тэп-тэйиэккэлэс. К. Симонов (тылб.)
ср. кирг. теп, туркм. деп ‘препозитивная усилительная частица к словам, начинающимся на те-’
III
тэп курдук кэпс. — 1) олус сэнэхтик туттар-хаптар, эдэр киһи курдук эрчимнээх (кырдьаҕас киһи туһунан). ☉ Достаточно бодрый для своего возраста (о стариках)
Оҕонньор …… билигин даҕаны тэп курдук, дьиэ эргин үлэһит. В. Протодьяконов
Төһө даҕаны аҕыс уон саастааҕын иһин оҕонньор билигин да тэп курдук, бэйэтин кыанар. «ХС»
Аҕыс уон иккис хаарын уулларан эрэр диэтэххэ, эмээхсин тэп курдук. «Кыым»; 2) олус чэпчэкитик, сылбырҕатык. ☉ С лёгкостью, проворно
Суоруллубут бэрэбинэ түөрт өттүн соҕотоҕун тэп курдук көтөҕөн ылан санныгар уурунар ким эрэ көһүннэҕинэ, дьон саҥата суох бэлиэтии көрөн кэбиһэллэрэ. И. Сысолятин
Фёдор илдьит хоту тэп курдук ыстанар. Ойуку
[Хотугу киһи] Чубуку чугуулуур очуостарын …… Тэп курдук чэпчэкитик дабайарын Тэҥҥэ айаннастаргын билиэҥ, бука. П. Ламутскай (тылб.)