клин; сүгэ ытаһата клин в топорище; # ытаһа киһи крепкий, здоровый человек.

ж. 1. (действие) олордуу, кэтэрдии; хатааһын; насадка топора на топорище сүгэни укка олордуу; 2. (приманка) мэҥиэ.

делать заготовку (первичную грубую обработку вещи топором, молотком); сүгэ уга баллырдаа = заготовить топорище.

1) делать тоньше, утончать; сүгэ угун синньэтэр (он) утончает топорище; 2) делать уже, сужать; быаны синньэттим я сузил ремень.

прям., перен. шаткий, неустойчивый; тулха баҕана шаткий столб; бу сүгэ уга тулха топор на топорище насажен слабо; тулха быһаарыы шаткое решение; тулха балаһыанньа шаткое положение.

1) ручка, рукоятка, черенок; быһахуга черенок ножа; сүгэ уга .топорище; батас уга рукоятка пальмы (холодного оружия); хотуур уга рукоятка косы, косовище; ср. умнас 2; 2) стебель, куст; отон уга ягодный куст.

топор; килиин сүгэ колун; тэрээк сүгэ плотничий топор; сүгэ уга топорище; сүгэ кыайбатаҕын сүбэ кыайар посл. где не возьмёт топор, там возьмёт смекалка; сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар поел. пока топор опускается, бревно отдыхает.

нареч. указывает на энергичность, быстроту и завершённость действия: сулбу биэр = а) выбить, сбить что-л.; хараҕаны сулбу биэр = сбить засов; б) быстро спустить, снять (напр. брюки); сулбу ой= выпрыгнуть, выскочить; сулбу оҕус = выбить что-л. (напр. топорище, втулку и т. п.); сулбу тарт = выхватить что-л.; быһаҕын сулбу тардан ылла он выхватил свой нож; сулбу түс = спадать, сползать (напр. о штанишках, чулках у детей); сулбу ыстан = выскочить, вырваться # сулбу түс = а) сильно похудеть; б) обогнать, вырваться вперёд.

род., вин. и предл. п. от мы биһигини, биһиги; нас не было тот раз урукку сырыыга биһиги суох этибит; нас направляют на другую работу биһигини атынүлэҕэ ыыталлар; вы говорите о нас? эн биһиги туспутунан этэҕин дуо? - насадить сов. I. что, чего (растения) олорт, олордуталаа; насадить тополей ти-рэхтэри олордуталаа; 2. что, кого-чего, разг. (поместить) олорт, олордуталаа; сим; насадить полную машину людей массыына туоларынан дьону олордуталаа; 3. см. насаждать; 4. кого-что кэтэрт, олорт; хатаа; насадить топор на топорище сүгэни укка олорт; насадить червей на крючки күрүчүөк-тэргэ чиэрбэтэ хатаа.

аат. Маһы кэрдэргэ, суорарга эбэтэр тугу эмэ хайытарга, быһыта охсорго аналлаах, сытыы биилээх, ончохтоох, мас уктаах тимир туттар тэрил. ☉ Топор
[Микиитэ эһэтэ] Биирдэ таһырдьаттан тоҥ эти кыбынан киирэн, дүлүҥ олох маска ууран баран, сүгэнэн үлтү сабаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
[Баанча] Дарыбыанаба сүгэтэ күөрэҥниирин хараҕын кырыытынан көрбөхөлүүр: мас кэрдээччинэн үлэлиэ эбит! Л. Попов
Маһы сүгэнэн суоран таҥастанар, сүгэнэн хатырыгы сулуйуллар, мас кэрдиллэр. МАП ЧУу
♦ Сүгэ-балта тыл — олохтоох, дьиппиэ, дьоһуннаах тыл. ☉ Основательное, серьёзное, убедительное слово
Биһиги көлүөнэбит тыла ала бэлиэ, лоп курдук сүгэ-балта тыллаах үгэстээхпит. Амма Аччыгыйа
Доҕор, бытааһахтарга баһы бэриммэт баҕайы. Эр киһи сүгэбалта тылын дьахтар истиэхтээх. Далан
Дьон бары дьиппиэрэн олорон, хас тыл этээччи сүгэ-балта тылларын истэллэр. И. Никифоров
◊ Баппаҕай (ытыс) сүгэтэ — кыыл баппаҕайын эбэтэр ытыс кырыыта. ☉ Ребро лапы или ладони
Адьырҕаны сабырҕаҕыттан харбаан ылан, ороон таһааран, баппаҕайын сүгэтинэн сиһин булгу охсор. В. Миронов. Кэтэх (сүүс) сүгэтэ — киһи кэтэҕин эбэтэр сүүһүн уҥуоҕун ордук бөҕө, бөлтөгөр өттө. ☉ Наиболее твёрдая выступающая часть затылочной или височной кости
[Ыт оҕото] маҥан төбөтө саллайан улахана, сүүһүн сүгэтэ, акаары ыттарга буоларын курдук, бөп-бөлтөгөр, кыпкыараҕас харахтара күөх өҥнөөхтөр, болоорхойдор. В. Миронов
Оботтоох-соллоҥноох батас Кэтэҕин сүгэтин быһа хабан, Сиһин сүлгүөҕүн дьукку салаан, Сыа тиҥилэҕин туура көтөн …… Тэлэ дайбаан таһаарда. «ХС». Муос сүгэ — ойуун кыырарыгар туттар кыра муос сүгэтэ. ☉ Маленький роговый топорик (обычно атрибут шамана)
[Эллэй] дьиэтин хараҥата бэрт диэн муос сүгэнэн дьиэ холлоҕоһун дьөлүтэ сынньан түннүктээбит. Н. Неустроев
Элэйэн-элэйэн киил буолбут муос сүгэни ойуун кыаһааныгар солбуйа баайан кэбистилэр. П. Ойуунускай. Сүгэ муос — кыыл кырыылаах, кытаанах муоһа. ☉ Острые, твёрдые рога животных
Таба сиргэнэн, утары хайыһан туран, икки кэлин атахтарынан күүскэ тирэнэн баран, соҕотох салаалаах кыракый сытыы уһуктаах сүгэ муоһунан киһи түөһүгэр түһэн кэбистэ. Болот Боотур. Сүгэ таас — кумахха этиҥ охсубутуттан үөскээбит, уһун синньигэс токур быһыылаах таас. ☉ Камень удлинённой согнутой формы, образовавшийся от удара молнии в песок, фульгурит
Сүгэ таас сүргүөһүннээх, Сааллар чаҕылҕан сапсыырдаах, Кутаа уот куйбуурдаах [этиҥ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Умайан, сырдаан баран Сууллуом түүҥҥү сындыыстыы, Сытыам толуу, улахан Тиит анныгар Сүгэ таастыы. Сахаларга итэҕэл баар: Сүгэ таас ымыы буолар. И. Гоголев. Сүгэ олуга — сүгэнэн маһы кэртэххэ ойдон түһэр кэрчик. ☉ Щепка, отколотая при рубке дерева
Биир киэһэ Микиитэ чалбахха сүгэ олуктарын тамнааттыы туран көрдөҕүнэ: тус соҕуруу диэкиттэн биир киһи тиэтэйэ хааман дьулугурайан иһэр. Амма Аччыгыйа
Сир ахсын тоҥ маска сүгэ кылбаҥныыр, Сүгэ олуга туллук курдук кыыраҥныыр. С. Васильев
[Ньургууна] ийэтэ сүгэ олугунуу кыырайан хаалбыт, ким да суолун суоллаабатах, кимиэхэ да туох эмэ бэлиэни хаалларбатах. А. Сыромятникова. Сүгэ ончоҕо — сүгэ кэтит, хаптаҕай, кэтэх өттө. ☉ Обух топора
Маайыс муус түннүгү сүгэ ончоҕүнэн тиэрэ охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Тимир Саппыкы уоһун быһа ытыран, маҕыйа түһэн баран, сүгэ ончоҕунан Бадаайкыны кэтэҕин уолаҕаһыгар сырбаппыта. Д. Таас. Сүгэ уга — хатыҥтан суоран оҥоһуллар сүгэ тутааҕа. ☉ Топорище
Хотуур, кыраабыл, сүгэ уктарыгар мүккүллэн, бэйэлэрэ хаптаһын курдук килэриччи чэрдэммит ытыстар тыастара өрө ньиргийэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Ырыа Маппый уола Дабдыыр Дьаакып оһох чанчыгар сүгэ уга хатыҥы суора олорор. Эрилик Эристиин
Бүөтүр кыс маһыгар, бэрэстээк үрдүгэр сүгэ уга буолар хатыҥы суора турар. Р. Кулаковскай. Тэрээк сүгэ — кэтит биилээх, мас кэрдэргэ, суорарга аналлаах сүгэ. ☉ Плотницкий топор с широким лезвием
Биир дьоһуннаах «литовка» хотууру, биир тэрээк сүгэни атыыласта — онтукатыттан улаханнык үөрдэ. Болот Боотур
Дьэкиим кинээс икки илиитин ньыппарынан, субу бүгүҥҥү түбэлтэҕэ ананан буруустаммыт кэтит биилээх тэрээк сүгэтин ылан, балыгы үөһэттэн таҥнары көрөн, олох маска саба аччайан олорор. Н. Заболоцкай
Мин сүгэ охсобун. Нуучча тэрээк сүгэтин үтүгүннэрэ сатыыбын. М. Доҕордуурап. Чохороон сүгэ — тугу эмэ кырбастыырга, кыра маһы суорарга, кэрдэргэ аналлаах чэпчэки кыра сүгэ. ☉ Лёгкий маленький топорик, предназначенный для мелких хозяйственных работ
Баһылай, чуорааннардаах илимин уонна чохороон сүгэтин ылан …… лааҥкы диэки барда. Л. Попов
Мойот куругар анньына сылдьар чохороон сүгэтин ылан, үрэх үрдүгэр төҥкөччү үүммүт уһун бэһи кэрдэ баран иһэн «сүгэбин сөпкө да ылбыппын, син булчукка маарынныыбын» дии санаата. Т. Сметанин
Чохороон сүгэ былыргы саха киһитин, ордук булчут киһи арахсыспат аргыһа, тыын мала. «ББ». Чүүччү сүгэ — синньигэс уһун биилээх сүгэ. ☉ Топор с длинным узким лезвием
Чүүччү сүгэ. Остуолба бүтэй баҕанатын үүттүүргэ аналлаах. МАП ЧУу
Этиҥ сүгэтэ көр сүгэ таас. Бабаарынатыгар арааһынай үүттээх таастар, этиҥ сүгэлэрэ, ох саалар, муос оноҕостор мунньуллубуттар. Болот Боотур
Этиҥ охсубут сиригэр этиҥ сүгэтэ баар буолар диэн кэпсииллэр. АЛА КК
ср. тув. сүгэ ‘топор’, бур. һүхэ ‘тесак; топор’, монг. сүх ‘топор; секира’