1. торулаа диэнтэн дьаһ. туһ. [Тоҥсоҕой] Тохсунньу тымныытыгар Тоҥ тиити торулатар. Болот Боотур
   Тоҥсоҕой көҥдөй маһы Торулатан иһэн ах барда. М. Хара
   Тоҥон турар суон тиити Торулатар тоҥсоҕой Чохолойо тоҕо ити Доргуйбата буолуоҕай? Е. Васильев
2. көсп. Тохтоло суох, тыастаахтык айаннат. ☉ Быстро, с шумом ехать
   Таһаҕастарын хомуннулар да, кэлбит сирдэрин диэки айаннатан торулата турдулар. Н. Лугинов

даҕ.
1. Оҥхойон көстөр. ☉ Имеющий углубление, вдавленный, продавленный
Чогдоон тыабыт толуу тиитин Тобуллаҕас көҥдөйүгэр [Тоҥсоҕойбут торулаата]. Күннүк Уурастыырап
Иэдэһигэр омурдун туһунан тобуллаҕас баас оннун өйдөөн көрбүтүм. Далан
Тоҕус уон Тобуллаҕас чуолҕан хайаҕастаах [Туруук таас хайа]. Д. Говоров
2. көсп. Сытыы өйдөөх, толкуйдаах. ☉ С острым умом, толковый, рассудительный
Арыый тобуллаҕас хамначчыт хантан эрэ хатыс быаны булан аҕалла. И. Гоголев
[Чугунуоп] тыллаах-өстөөх, тобуллаҕас киһи эбит. В. Титов
Дьөгүөркэ тобуллаҕас баҕайы уол, үчүгэйдик үөрэнэр. «ХС»

1. даҕ. Туманынан оргуйбут бытарҕан, түптэлэс (тымныы). ☉ Лютый, свирепый, студеный (эпитет зимней стужи)
   Луохтууру ханнык да аам-даам тымныы хаайбат, хаһан наада буолла да, кини баар. А. Сыромятникова
   Ахсынньы аам-даам, тохсунньу тоһуттар тымныыта кинилэри [эргэ балаҕаннары] хаарынан көмүөҕэ, кулун тутар кубулҕаттаах тыала-кууһа ситэри сиҥнэриэҕэ. В. Гаврильева
   Хара тыа аам-даам туманынан бүрүллэн турара. И. Данилов
2. аат суолт. Бытарҕан тымныы. ☉ Зимняя стужа
   Оҕонньоттор аам-даам ааһан, тоҥсоҕой торулуур буолбут, ол аата үтүө сааска үктэнэн эрдэхпит дэһэн, үөрэ-көтө кэпсэтэллэр. «Кыым»
   ♦ Аамындаамын (аам-даамын) биэрбэт (биллэрбэт) — муҥурун-кыаҕын булларбат, кимиэхэ да бэриммэт. ☉ Непобедимый, непостижимый
   Аам-даамын биэрбэтэх, Аар-саарга аатырбыт Ала Дьаргыстай бухатыыр Аартык аанын аста. П. Ойуунускай

аат.
1. Сис уҥуоҕа. ☉ Позвоночный столб
Онно билбитэ кини аччыктаабыт ис тоноҕоско эпсэри сыстарын. Софр. Данилов
Тоноҕосторо токуруйан им-дьим сүгүрүйэллэрэ. И. Гоголев
Тоҕус сыл тоҥу суоран, Тоноҕоспун тоҥхоппутум. С. Васильев
2. Сис тоноҕоһун биир сүһүөх уҥуоҕа, биир сүһүөҕэ, сүргүөҕэ. ☉ Позвонок, отдельное звено позвоночного столба
Тоноҕостор икки ардыларыгар имигэс өҥүргэс баар. АҮө. Тоноҕос уҥуоҕун уонна сүһүөх икки ардыларынааҕы өҥүргэс араҥалара кылгааһыныттан киһи намтыыр. ДьДьДь
3
көр тоноҕосчут. Кынаттара куура охсубут тоноҕостор хомустан хомуска дьирибинэһэ дайаҥнастылар. В. Миронов
Тоноҕос эрэйдии түһэн баран туттарара буолуо. АаНА СТОТ
Кини лыахтары, тоноҕостору эккирэтэ сылдьан да ыллыыр. СҮК
4
көр тоҥсоҕой. [Бухатыыр] Тоноҕос кыыл баһа Торулаан тахсыбытын курдук, Торҕо дьирим дойдулаах эбит. Суорун Омоллоон
5. түөлбэ. Кытыыттан үөскэ үргүлдьү үтүллүбүт илим. ☉ Сеть, закинутая с берега прямо к середине водоёма
Маастар Сомсуун бастакы тоноҕосторун тардыалаат, балыкка тута кэтиллибитинэн барда. В. Яковлев
◊ Сис тоноҕоһо — киһи-сүөһү уонна тоноҕостоох харамайдар систэрин уҥуоҕа. ☉ Спинной хребет
Сур бөрө иһэ экчэччи сиһин тоноҕоһугар хам сыстара. Далан
Балык дьардьаматын сүрүн уҥуоҕунан сиһин тоноҕоһо буолар. ББЕ З
Киһи сиһин тоноҕоһо түөрт токуруйуулаах. ДьДьДь. Тоноҕос ойуу — тоноҕос курдук быһыылаах сахалыы оһуор көрүҥэ. ☉ Вид якутского орнамента, напоминающий позвонки; узор в виде позвонков. Томтор үрдүгэр тоноҕос ойуу баар үһү (тааб.: чаппараах). Тоноҕос саадьаҕай (эриэн) — сүөһү дьүһүнэ: сиһин ороҕун бата синньигэс үрүҥнээх саадьаҕай. ☉ Пёстрый (о масти рогатого скота). Тоноҕос саадьаҕай ынах
□ Тоноҕос эриэн торбоһум куттаах сүрүн Симэхтээх томторук оҥостон Хаҥас тоҕоноҕор иилиммит. Саха фольк.
ср. каракалп. тумыртка ‘дятел’

даҕ.
1. Түргэнник ууллар (хол., хаар); түргэнник ньалҕарыйан барар (хол., сыа, арыы). ☉ Быстро тающий (напр., о снеге); незамерзающий, легко расплывающийся (напр., о жире, масле)
Сотору-сотору хоп-хойуу, упууллаҕас хаар эбэтэр ичигэс ардах түһэрэ. Күннүк Уурастыырап
Халыҥ ууллаҕас хаары кэһэн, кини диэки дьулуспута. Н. Габышев
[Эһэ] сыатын өҥө маҥанныҥы саһархай, дьэҥкир арыы курдук. Ууллаҕаһа бэрт буолан, бэл, тохсунньу торулуур тымныытыгар таһырдьа тоҥмот. ПАК АаТХ
Сылгы сыата хаас киэнин курдук олус ууллаҕас. АНП СЭЭ
2. Үрдүк тэмпэрэтиирэттэн ууллан убаҕастыҥы турукка киирбит (кытаанах эттик: хол., хорҕолдьун, көмүс туһунан). ☉ Разжижающийся под воздействием высокой температуры, плавкий (напр., об олове, серебре)
Сир-ийэ ис итиитин иһигэр иҥэринэн истэҕин аайы ууллаҕас хорҕолдьун ийэ буорга булкуһан, хам тоҥон испитэ үһү. С. Федотов
Сөп-сөрүүн үрүйэ, Ууллаҕас көмүстүү, Долгуйа сытаахтыыр. Т. Сметанин
Сир хаҕа быһыта барбыт сирдэринэн ууллаҕас боруодалар ыгыллан тахсаннар, сир ньуурун сойбут лаванан бүрүйбүттэрэ. КВА МГ
3. көсп. Сымнаҕас-сылаас, нарын иэйиилээх. ☉ Мягкий, нежный, чуткий
Ууллаҕас сүрэхпин угуттуур мичилтэн Уйалаах хоптолуу уйа суох үөрэрим. Д. Дыдаев
Кинээс мүһэ иһиттэн охсуллан сибилигин тахсыбыт сылаас силиилии ууллаҕас тылларынан ньалҕаарыта турда. М. Доҕордуурап
Сэһэн тэптэн истэҕин аайы, бу чуумпу алаастан истиҥ иэйии, ууллаҕас уйулҕа саҕыллан истэ. С. Федотов

эб.
1. Этиллэр санаа чахчылааҕын, көстөн турарын итэҕэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение говорящего в достоверности, очевидности сообщаемой мысли (оказывается, как выяснилось)
Быйыл сайылыкка сир симэҕэ олус да үүммүт эбит. Суорун Омоллоон
Кэнникинэн быһаардаҕына, Дьөгүөрдээн диэн аҕалааҕа, Бэһиэлэйэптэр эргинэр таһаҕастарын тиэйэн, Охотскайга барбыт эбит. Амма Аччыгыйа
Ити торулааччы киргил эбит, тоҥсоҕой буолбатах. В. Яковлев
△ Буоллаҕа эбиискэни кытта суолтатын ыкса ситимнээн түмүктүүр толбоннонор, оттон дуо, дуу, дии курдук эбиискэлэри кытта суолтата оннунан хаалар. ☉ В сочетании с частицей буоллаҕа выражает оттенок умозаключения
Хор, куһаҕан, сут дьыл моҕотой киһиттэн куттаммат дииллэрэ кырдьык эбит буоллаҕа. И. Гоголев. Наадалаах курдук буолар эбит дуо… Амма Аччыгыйа
Тыый, Ааныс ынаҕа сиргэ төрөөн хаалтын булан, оҕотун көтөҕөн иһэр эбит дии. Н. Заболоцкай
Бу киһи манна кэлэ сылдьар эбит дуу! Д. Таас
2. Туохтуур -ыах, -ыа пуормаларыгар сыстан болдьох киэби үөскэтэр уонна кини баҕарар, усулуобунай суолталарын көрдөрөр. ☉ С формами глагола на -ыах, -ыа образует сослагательное наклонение, выражая его желательное и условное значение
Мин дьиэбэр бара түһэн кэлиэ эбиппин. Амма Аччыгыйа
Ону Сергей Петрович биһигини кытта сүбэлэһэн да баран ыҥырыа эбит. Софр. Данилов
Аҥаардас ийэм тылынан сылдьыбытым буоллар, сүөһү аттыгар үктэниэ суох эбиппин. М. Доҕордуурап
Хаһыҥ түспэтэр, бу курдук үчүгэй буолуо эбит. «Кыым»
3. Сорох контекска этэр санааны эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ В определённом контексте выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли
Аата, үөрүөм да баар эбит! Отчуттарбын аһатар астаннаҕым. Амма Аччыгыйа
«Чэ, чэ, ээх, бэрдиҥ эбит!» — диэтэ Фёдор Васильевич. Софр. Данилов
Хата биирдэ көмөлөспүт эбит! «ХС»
ср. др.-тюрк. ермис ‘оказывается’, тюрк. емиш, имеш ‘якобы, как будто, говорят, мол, дескать’

1. даҕ. Кимиэхэ, туохха эмэ утары; олох атын. ☉ Противоположный, другой; противный, дурной
   [Клим] төттөрү сигилилээх, куруубай хааннаах... А. Софронов
   Иккис кэллиэгэм, Егор Петрович, Валентин Николаевичка олох төттөрү хайысхалаах киһи буолан биэрдэ. Н. Лугинов
   [Үрүҥ Уйантай-Куо — убайыгар:] Мин түһүүр түүлүм төттөрү, биттэнэр битим кэдэрги. Эрилик Эристиин
2. сыһ. суолт.
3. Хайыһан турар туһаайыыҥ хоту буолбакка, онно утары. ☉ В обратном направлении, назад, обратно, в другую сторону
   Кэннигэр тыа баһа сатарыйан ыраах тыраахтар тыаһа торулаабытыгар Серёжа төттөрү хаампыта. Н. Лугинов
   Ааныс кэлэйбиттии, төттөрү хайыһан кэбистэ. Н. Заболоцкай
   Тордоохоп …… уҥуоргу хадьымалга тиийэн, төттөрү эргиллэн хотуурун өрө тутан туран, биитин бурууһунан соппохтоото. С. Никифоров
4. Урукку миэстэтигэр, хат (хол., тугу эмэ уур). ☉ На прежнее место, обратно (напр., положить что-л.)
   Этэрбэһин устан хаарын тэбээтэ, угунньалыы-уктастыы охсон, төттөрү кэтэрдэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Кузьма Петрович харчытын сиэбигэр төттөрү уктан кэбиһэр. Н. Якутскай
   Кулун тутар ый бүтүүтэ Петя Будищев билиэтин миэхэ төттөрү биэрбитэ. «Чолбон»
5. көсп. Туохха эмэ утары буолар гына, олох атыннык. ☉ Противоположно чему-л., совершенно иначе, наоборот
   Үлэлээбэтэх киһи үлэлээри гыммыта кэм төттөрү ээ. Н. Заболоцкай
   [Харытыан оҕонньор] сааһын тухары үлэҕэ үөрэммит этэ-сиинэ ол көннөрү олороруттан улугуран, төттөрү ыалдьыах курдук буолбута. П. Аввакумов
   [Петя] атаҕа, илиитэ дьаакыр курдук таҥнары тардыһар бэйэлэрэ, билигин төттөрү, уу үрдүн былдьаһаллар. И. Данилов
   ♦ Төттөрү өҕүт кэпс. — ким эмэ тугу эмэ урут ылбытын, былдьаабытын төнүннэрэригэр күһэй. ☉ Заставлять кого-л. отдавать, возвращать долги, возмещать что-л., платить по старым счетам
   Хаһан эрэ, баҕар, төттөрү өҕүтэр дьон көстүөхтэрэ. А. Фёдоров
   Төттөрү сүргүөхтэммит көр сүргүөх. Дьадаҥы киһи …… ырата-баҕата туолар күнэ үүммүтүгэр, дьэ кэлэн төттөрү сүргүөхтэнэн, оҕотун кистиир-саһыарар аакка барбыта хайдах өйдөнүөн сөбүй? ФЕВ УТУ
   Төттөрү сүргүөхтээх көр сүргүөхтээх. Дьиикэй, төрүт да төттөрү сүргүөхтээх этэ. Суорун Омоллоон
   др.-тюрк. тетрү, тертрү, хак. төдир