1. прич. от изломать; 2. прил. (непрямой) тоһуттаҕас, токур; изломанная линия тоһуттаҕас сурааһын; 3. прил. перен. (о человеке) майгыта алдьаммыт.

м. 1. тоһуттаҕас сурааһын; 2. в знач. нарек, зигзагом или зигзагами эрийэ-буруйа.

прил. 1. (сломанный) үлтүркэй, кумаламмыт; ломаные вещи үлтүркэй маллар; 2. (о речи и т. п.) олуттаҕас; говорить на ломаном языке олуттаҕас тылынан саҥар; олуттаҕастык саҥар; 3. (изогнутый) тоһуттаҕас; # ломаная линия мат. тоһуттаҕас сурааһын.

даҕ. Биир эбэтэр хас да сиринэн токурдаах. ☉ Изогнутый, извилистый
Бүгүллэҕэс мурун токур бытыга сэпсэҥнии түстэ, хороох бэргэһэтин өрүтэ анньымахтаата. И. Никифоров
Иирбэ-таарба эриллэҕэс, Истээн-тастаан бүгүллэҕэс, Тоҕус төгүл тоһуттаҕас, Токур-бокур олуллаҕас Тыллаах буолар чабырҕах. П. Тобуруокап

даҕ. Наһаа дохсун, уһуу (үксүн ат туһунан). ☉ Очень горячий, ретивый, резвый (обычно о лошади)
Ат соноҕоһугар ахсым, киһи эдэригэр дохсун (өс хоһ.). Бугуһуйан турбут ахсым ат, сэргэ төрдүттэн эмискэ мүччү түһэн, дьиэ иннинээҕи эргэ ампаар муннугун эргийэ көппүтэ. Күннүк Уурастыырап
Ахсым аттаах уоллаах кыыс чэгиэн күлүүлэрэ тоһуттаҕас дьыбары кымньыылаата. С. Федотов

1. даҕ.
2. Сыалын сөпкө табар, бэргэн. ☉ Попадающий точно в цель, меткий
   Чаппаалап уулусса баһыгар Чалбахха даҕаны сааланнар, Чааппара тыһытын бараабыт Табыгас Уйбааннаах эбиппин. Күннүк Уурастыырап
   Булчут туох-ханнык иннинэ көрүгэс, сэрэхтээх уонна истигэс, түргэн туттунуулаах, табыгас ытааччы буолуохтаах. Н. Якутскай
   Табаһыт бэрдэ табыгас, сымса, Талыы маамыктаһыт буолааччы. К. Туйаарыскай
3. көсп. Киһини сөпкө өйдүүр, санаатын табар. ☉ Понимающий другого, относящийся с пониманием к намерениям, поступкам других
   Оччотооҕуга кини, син билиҥҥи курдук, киһи санаатын табыгас, …… кыырыктыйбыт чанчыктардаах этэ. Г. Николаева (тылб.)
   3
   табыгастаах диэн курдук. Илдьэ сылдьарга да табыгас, көрөргө да күндү эбит. С. Федотов
   [Былыргы түүрдэр] тоһуттаҕас көнө көрүҥнээх буукубалара тааска суорарга, маска быһарга табыгастар. АНК БТТ
4. аат. суолт., кэпс. Сөптөөх түгэн, тоҕоос. ☉ Удобный, подходящий момент
   Бүгүҥҥү күн эн тускар тугунан ааһара биллибэт, онон табыгас түбэстэр эрэ куотан көрөргө сүбэлиибит. Эрилик Эристиин

төһө ахс. аат.
1. 5 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 5. Биэскэ иккини эп. Биэстэн үһү көҕүрэт
△ 5 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 5. Биэс харчы. Биэс сыл тухары
□ Оройуон мантан биэс көс. Амма Аччыгыйа
Биэс хонук айаннаан ийэлэрин балаҕанын дьэ көрбүттэрэ. И. Данилов
Хас биирдии киһи иккиттэн биэскэ диэри күрүө сирдээх буолуох тустаах. М. Доҕордуурап. 2.Үөрэнээччи билиитин сыаналыырга «туйгун» диэн сыана. ☉ Отметка успеваемости ученика, означающая «отлично», пятерка. Бүгүн биэһи ыллым. Барыта биэскэ үөрэнэр
3. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «биэстээх, биэс саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В форме принадлежности употребляется в значении «пять лет кому-л., пятилетний». Кыра кыыһа биэһэ. Биэһэ буолан эрэр
тюрк. беш, бес, биш
♦ Биир-биэс кэпсэтиитэ суох көр биир-биэс. Биир биэс кэпсэтиитэ суох, устарга быһаардылар. Биэс тарбах (тарбаҕыҥ) курдук бил калька — бэрт үчүгэйдик бил. ☉ Очень хорошо знать (букв. знать как свои пять пальцев)
Мин кинилэр сүөһүлэрин бэйэм биэс тарбаҕым курдук билэбин. А. Софронов
Бу дойду сирин-уотун биэс тарбаҕын курдук билэр ааттаах суолдьут киһилээхпит. Суорун Омоллоон
Муммат киһи, бу дойдуну биэс тарбаҕын курдук билэр. Н. Босиков. Биэс уон икки күлэр эмэгэт кэпс. — хаарты оонньуутугар «хаарты» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В карточной игре употребляется в значении «карты». Дьэ эрэ, биэс уон икки күлэр эмэгэтим, бэттэх хайыс, сүүйүүтэ биэр
◊ Биэс гыммыт биирэ — биэскэ үллэрбиттэн биир өлүүтэ. ☉ Одна пятая. Биэс гыммыт биирин эп. Биэс гыммыт биирин быс. Биэс муннук мат. — биэс тоһуттаҕас сурааһын бүтэйдии холбоммутуттан турар геометрическай фигура. ☉ Геометрическая фигура, ограниченная пятью замкнутыми ломаными линиями, пятиугольник. Тэтэрээккэ биэс муннукта тарт. Биэс муннук иэнэ төһөнүй? Биэс сүүс — 1) сүүһү биэстэ ылбыт саҕа ахсаан. ☉ Пятьсот. Биэс сүүс сүөһүлээхтэр этэ. Ааҕан биэс сүүскэ чугаһаттым; 2) кэпс. биэс солкуобай. ☉ Пять рублей. Биэс сүүстэ иэһээ эрэ. Биэс тымыр көр бохсурҕан. Биэс тыһыынча — тыһыынчаны биэстэ ылбыт саҕа ахсаан. ☉ Пять тысяч. Биэс тыһыынча харчы. Биэс тыһыынчалаах сон. Биэс тыһыынчаҕа атыылас. Биэс уон — түөрт уонтан уонунан ордук ахсаан. ☉ Пятьдесят
Мин итиннэ сааламмытым биэс уон сыл буоллаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа. Киниискэбэр биэс уон тыһыынча сытар. А. Федоров
△ Үйэ аҥаара. ☉ Полвека. Кини биэс уона. Биэс уоммун эһиил туолабын

I
аат.
1. Айах көҥдөйүн үөһээ өттүн этэ. ☉ Нёбо
Сотору кини таҥалайа аҕылыырыттан хардырҕас тыастанна. Т. Сметанин
Сүөһү таҥалайын сиэтэххэ, кэлин таҥалайыҥ иһэр. «Чолбон»
Таҥалай илин өттө кытаанах өҥүргэс, оттон кэлин өттө сымнаҕас буолар. КИИ ОЧСҮөГ
2
таҥалай ойуу диэн курдук. Оһуордаах, таҥалай симэхтээх таҥастара хаамтахтарын, күөгэччи ойдохторун ахсын ордук киэркэйэн, ойуута-оһуора тупсан иһэргэ дылы. Софр. Данилов
Таҥалай тигиилээх туос тууйас, Ленаны таҥнары устан сыый! Таптаабыт дойдуттан туруу ас Эн искэр баранна, бырастыый! Дьуон Дьаҥылы
Унтуу билэтин оҥорууга …… айа ырбата, таҥалай, иилэҕэс ойуулары туттуохха сөп. АЕЕ ӨҮОБ
3. эргэр. Үксүгэр түүлээхтэн тигиллибит, тоһуттаҕас сурааһын оһуордаах, саха дьахтара былыр мааныга кэтэр тас таҥаһа. ☉ Старинная верхняя нарядная одежда якутской женщины, сшитая в основном из мехов с узором в виде зигзага. Былыр саха баай дьахталлара ыҥырыыга, урууга таҥалай кэтэн бараллара
4. көсп. Туох эмэ (хол., тибии, хаар, хайа) кэрдиис-кэрдиис буолбут сирэ. ☉ Ступенчатый вид чего-л. (напр., снежного покрова, горы)
Хаар ытылҕана урукку тыал кэнниттэн тахсыбыт эргэ суолу-ииһи барытын саба тарыйан баран, хаарга эмиэ саҥа таҥалайы таһаарда. Н. Лугинов
Кинилэр иккиэн Илин Таас орто таҥалайыгар тахсан олорбуттара. С. Дадаскинов
Туундара хаар таҥалайдарын Тэхтирдэригэр охсуллар наарта. В. Миронов
♦ Хобуоччу хобордоох, сарыы таҥалай сөбүлээб. — хобу-сиби тарҕатарын сөбүлүүр киһи, хобу-сиби таһааччы. ☉ Любитель наушничать, ябедничать, сплетник (букв. сковорода-ябеда, замшевое нёбо)
[Манчаары:] Сахалар барылара хобуоччу хобордоох, сарыы таҥалай буолбатахтар! И. Гоголев
◊ Кэдьигэ таҥалай эргэр. — баай ыал кыыһа сүктэригэр кэтэр чараас үрүҥ көмүс быластыыҥкалардаах, оҕуруо симэхтэрдээх, сиэдэрэй ойуулаах сиэх быһаҕас сон. ☉ Кафтан невесты, богато украшенный серебряными пластинками и бисером, который надевается при выезде из родительского дома к жениху
[А.Е. Слепцов:] Тойонум кубаны өлөрөн баран: «Төйүҥүнү бултаатым, кэдьигэ таҥалайгын кэт», — диэн ыһыытыыр үһү. Ол аата кийииттээтэхтэрин аата үһү. Багдарыын Сүлбэ. Сарыы таҥалай — сарыыттан тигиллибит таҥалай ойуулаах тас таҥас. ☉ Ровдужное платье с узором, похожим на нёбо. Сиринэн оттуур таҥалай эргэр. — сиэҕэ суох сиргэ тиийэр уһун сон. ☉ Безрукавка длиной до пола. Таҥалай быа (ситии) — туос иһит кылтан оҥоһуллубут курун биир көрүҥэ. ☉ Род волосяного ремня у берестяной посуды
Таҥалай ситиинэн дьапталлыбыт Тороххой кылынан Ураһалыы моойторуктаах, Ытырыылаах сиксиктээх Холлоҕос туом чабычаҕы Тумуллуу ууран кэбистилэр. С. Зверев
Таҥалай былыт — итир былыт диэн курдук (көр былыт). Күһүҥҥү халлааҥҥа тардыллыбыт таҥалай былыттар, үөрбүт харахпар, үрүҥ көмүс симэх буолан көстөллөрүн одуулуу сыттым. Т. Сметанин
Күөх мэндэл халлааҥҥа чараас таҥалай былыттар куба кынатыныы сараадыспыттар. Н. Габышев
Тиһэх сарыалтан таҥалай былыт Собо хатырыгыныы кытарбыт. Д. Васильев
Таҥалай куйах — хатырык куйах диэн курдук (көр куйах). Куйах хас да суоллаах: дуулаҕа бэргэһэ; тиэрбэс иилэҕэс куйах; таҥалай куйах. БСИ ЛНКИСО-1938
Дьапталҕа кэтит тимири таһыйан, түптүр-түптүр курдук оҥорон баран, сарыы дуу, түнэ дуу соҥҥо тикпити таҥалай куйах биитэр хатырык куйах диэн ааттаан кэтэллэрэ үһү. НСА ПШЯП. Таҥалай ойуу — саха оһуорун биир көрүҥэ: муннуктуу тиксиһэр кэрдиис ойуу. ☉ Вид якутского орнамента: узор, похожий на нёбо
Дьэбдьиэ бадаархай сибэкки ойуулаах быыһа ыйаммыта, тиит тастаах бэриинэтэ …… таҥалай ойуулаах суҥ сөрүөтэ — барыта кэтэҕэриин диэкини бүтүннүүтүн дьэргэтэ тупсарда. Болот Боотур
Таҥалай ойуулаах ситии кыыс оҕо аналын алгыыр суолталаах. Күн Дьирибинэ. Таҥалай сиик иис. — ойуудьарҕаа сиигин арааһа: киһи-сүөһү таҥалайын ойуутун үтүктэн анньыы сиик. ☉ Шов гладью, напоминающий рисунок нёба
Тириини тигэргэ иннэлээх сабы тирии ис өттүттэн анньыллар уонна таҥалай сиик таһааран тигэллэр. АБН ЭТМС
Таҥалай (таҥалайдаах) сон — таҥалай I 3 диэн курдук. Таҥалай сон — бу саха дьахтарын ииһин биир чыпчаала. НБФ-МУу СОБ
Людмила Всеволодовна Габышева дьону барытын кэрэхсэппит таҥалай соно М.М. Носов үлэлэриттэн төрүттэнэн оҥоһуллубут эрээри, аныгылыы …… быһыылаах эбит. «Кыым»
Былыргыны эттэххэ, таҥалайдаах сону тигэллэригэр хара, күөх, маҥан эрэ оҕуруолары тутталлар этэ. АЕЕ ӨҮОБ. Таҥалайын таҥсынар (тыаһатар) — тылын таҥалайыгар сыһыаран тыас таһаарар ☉ Щёлкать языком
[Ойуун] эмискэ уу испит сылгылыы дьигиһийбэхтиир, суордуу кыламмахтыыр, хотойдуу таҥалайын таҥсынар. И. Гоголев
Суор таһыгар мэкчиргэ олорон хаан буолбут айаҕын аппаҥнатан иһиирэн сирилэтэрэ, таҥалайын тыаһатара. Т. Сметанин
Ньургун харчыны саҕаат, үөрүүтүттэн таҥалайын таҥсынна. ҮА. Чаачыгырыыр таас таҥалай фольк. — хотойу ойуулаандьүһүннээн этэр эпиитэт. ☉ Эпитет орла (букв. клёкчущее каменное нёбо)
Хотойу маннык эпиитэттэринэн хоһуйаллар: «чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай». КНЗ СПДьНь
уйг., каракалп. таҥлай, узб. танглай, бур. тангалай
II
аат. Кус көтөн иһэн түһэрбит сымыыта. ☉ Яйцо, оброненное уткой на лету. Ытым таҥалайы булан сиэтэ. Таҥалай илдьи түһэн сытарын көрбүтүм