побуд. от туһун =; тренер саппаас тустуугу туһуннарда тренер предложил бороться запасному борцу.

быть, работать тренером.

аат. Атаакалыырын сөбүлээччи. ☉ Любитель атаковать
МНР спордун үтүөлээх маастара, тренер Х. Доржжугдэр 1962 сыллаахха Москватааҕы аан дойдутааҕы турнирга бастыҥ атаакаһыт аатын ылбыта. И. Федосеев

кулдьугураа диэнтэн дьаһ
туһ. Джеймс Берри …… тренерэ …… тугу эрэ түргэн-түргэнник саҥаран кулдьугуратарын иһиллии турар. Н. Лугинов
Холур соҕустук хойуу чэйи кутан кулдьугуратта. «ЭК»

аат., спорт. Спортсменнары бэлэмниир, эрчийэр идэлээх киһи. ☉ Тренер. Тустуу тириэньэрэ
□ [Ньургун] саҥа кинигэлэри арыйталаан көрө олордоҕуна тириэньэрэ Борис Васильевич тиэтэйэн ахан киирдэ. Н. Лугинов
Н.П. Корякин — сэмэй спортсмен, үчүгэй киһи, талааннах тириэньэр, дьоҕурдаах учуутал. Хапсаҕай

туохт. Кими эмэ туохха эмэ эрчий, үөрэт. ☉ Занимать кого-л. чем-л., учить кого-л. чему-л.
Тренер итинник сөҕүмэр ситиһиилэрин төрүөтэ, биһиги санаабытыгар, кини бэйэтин кэминээҕи олоҕурбут дьарыктыыр ньымаларыттан туораан саҥаны, уратыны киллэриитэ буолар. НЕ ТАО
Д.П. Коркин дьарыктыыр оҕолоро үөрэхтэригэр сыһыанын куруутун хонтуруоллуура. «Кыым»

1. баай I диэнтэн х-ччы аата. Ийэ сытарын устатыгар түүнэн араас таҥаһы баайааччы уонна …… суруйааччы буолбут. Амма Аччыгыйа
   Кинилэри кытта Кэлбиттэр онно Улуу мунньахха Тыа, куорат дьоно: Тимир ууһа, Таҥас баайааччы, Ыал хамначчыта, Бурдук быһааччы. С. Данилов
2. Аты сүүрдэргэ бэлэмнээччи. ☉ Тренер, готовящий лощадей для скачек
   Сыыйылла диэн буулуур ат сүүрүөхтээҕин иһиттим. Баайааччыта – Уордаахап Миитэрэй. П. Аввакумов
   Мустубут дьон күрэхтэһиигэ кыттар аттары биллэр баайааччылары уруйдууайхаллыы көрүстүлэр. «Кыым»
   Былыр даҕаны ат быһыытын-майгытын үчүгэйдик билэр, идэтийбит баайааччылар бааллара. И. Сосин
   ◊ Ат баайааччы көр баайааччы

даҕ.
1. Ырааһы өйдөөбөт, киртэн-хохтон этин тартарбат, хараҥа, чанчарык. ☉ Неряшливый, неопрятный, безразличный к соблюдению чистоты
Кэр дьбэр олох. Уулаах үрэх баһын киһитэ буолан, дьүһүннүүн-бодолуун, таҥастыын-саптыын кэр-дьэбэр киһи. Эрилик Эристиин
2. Сайдыыта суох, түҥкэтэх, хараҥа (олох, киһи). ☉ Темный, невежественный, примитивный
Уулаах үрэх баһын киһитэ буолан, дьүһүннүүн-бодолуун, таҥастыын-саптыын кэр-дьэбэр киһи. Эрилик Эристиин
«Кэччэгэй баай» диэн айымньытыгар Кулаковскай …… кэр-дьэбэр олохтоох хаалан иһэр баайдары күлүүгэ таһааран күүскэ кириитикэлээбитэ. ССЛИО
3. Тугу да аахса, ырыҥалыы барбат, ньүдьү-балай. ☉ Беззастенчивый, безрассудный, сумасбродный
Ордук кэр-дьэбэр киһиэхэ баран эрэйдэниэн, оҕотун туора көрдөрүөн баҕарбат. Болот Боотур
Кэрдьэбэр майгытынан кэпсээҥҥэ киирбит суостаах-суодаллаах кулуба кэнэҕэски көлүөнэҕэ аатын ыытаары балаҕан аннынааҕы кытаҕы үүт күөл оҥоро сатаан бар дьон көлөһүнүн ууга куттарбыт. И. Сосин
△ Киһи иилэн ылбат акаары (кэпсэтии, тыл-өс). ☉ Очень глупый, невежественный (о словах, разговоре)
Бу кэр-дьэбэр кэпсэтиини тулуйан истибэккэбин, «тахсан баран хааллахпына буруйа-сэмэтэ төһө-хачча буолуой» диэн саныы олорбутум. Софр. Данилов
4. Күчүмэҕэйдэртэн толлон турбат, харса суох. ☉ Не останавливающийся перед трудностями, смело идущий напролом
Бу дойдуга күүстээх үлэни кыайар, кэрдьэбэр киһи эрэ киһи буолар кэскиллээҕин үчүгэйдик өйдөөбүтүм. «ХС»
♦ Кэр-дьэбэр (кэп-дьэбэр) буолбут — кирдээх, чанчарык, дьабара буолбут. ☉ Быть неприглядным, грязным, неряшливым
— Тукаам! Бу тугуй?.. — диэн кэр-дьэбэр буолбут киһи быһыытынан ыйытар. Эрилик Эристиин
Талааннаах эдэр спортсмен бэйэмсэх, улахамсык, кэр-дьэбэр буола улаатыытын кытта тренер эйэлэһиэ суохтаах. Е. Неймохов. Кэр-дьэбэригэр түспүт — кэрээнэ суох буолбут, олус маратыйбыт. ☉ Стать беззастенчивым, бесцеремонным
«Олус кэр-дьэбэргэр түспэккэ туран, кэпсэт», — Тулааһынап илиитин сиэбигэр уктар. Далан
Киһи кэхтэр, кэрдьэбэригэр түһэр, кэрээниттэн тахсар. С. Тарасов
Бары кэр-дьэбэригэр түспүт дьон. Л. Попов

аат.
1. Хааны, үөһү оҥорууга кыттар уонна бэссэстибэ эккэ-хааҥҥа атастаһыытын дьаһайар киһи эбэтэр хамныыр-харамай ис уоргана. ☉ Печень
Тиэтэйбит [Боотур] батыйатын сиргэ дьөлө анньан баран, хараҕатыгар быарынан бигэнэ, иҥиэттэ, суол аанынааҕы дүлүҥ олох маска олорор. Эрилик Эристиин
Түүн өйө суох балыыһаҕа киирбитим. Тыҥабынан, быарбынан тымныйбытым. Н. Лугинов
Онуоха уһун субуйа батаһынан быарын хаба ортотунан дьөлө түстэ да, алта хос дапталҕа хара куйаҕын, үс хос тимир тиһилик таҥаһын туос курдук тобулу аста. Ньургун Боотур
2. көсп. Сыыр, томтор, хайа эниэтин ортото. ☉ Середина, средняя часть склона, пригорка, бугра, горы
Халдьаайы быарыгар Күөх бурдук Күөгэйэ хамсаабыт. Күннүк Уурастыырап
Ржев таһыгар сотору-сотору хатыылаах боробулуоха икки-үс хос ииччэҕэр кэтиллэ түһэриҥ. Томтор, сыыр быара — дзот, дот, батарея. Д. Кустуров
Ньургуһуннаах халдьаайы быарыгар сыламныы сытар «Бадык» пиэрмэтигэр бу күннэргэ үлэхамнас күөстүү оргуйар. «ЭК»
тюрк. багыр, баур, боор, пуур
♦ Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) — олус күүскэ, элбэхтик күллэ. ☉ Умирать со смеху
Аттыгар олорор биир дьахтар сирэйин Маарыйа эмээхсин арыылаах хоруонан бистэ — дьахталлар өссө быара суох бардылар. Болот Боотур
Иккиһэ дөрүн-дөрүн көрүдьүөстээхтик саҥарталаан, дьонун быара суох ыыталыыр сүүрбэччэлээх Коля. М. Попов
Биһиги олус кэрэхсээн истэрбит иһин Рувин Самойлович эһэ туһунан өссө биир түбэлтэни кэпсээн быара суох ыытта. «ХС»
Быар (быарым) быстыар диэри (дылы) күллүм көр быара суох барда. Хата, мин киһибиттэн быарым быстыар дылы күлбүтүм. «Кыым». Быар быһаҕас, тиис тоһоҕос — ыарыһах, куруук ыалдьар киһи. ☉ Человек с плохим здоровьем. Быаргынан сыыл — 1) сиргэ сытан баран сыыл, сиртэн өндөйбөккө эрэ сыыл. ☉ Ползать на животе, по-пластунски
Эмиэ бөрөлөр! Мэччийэ сылдьар туртастарга үөмэн быардарынан сыылан киирэннэр, ыстанан бараннар, халты харбаан хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
Биһиги алаас саҕатыгар тиийэн бары сыттыбыт уонна быарбытынан сыылан, иннибитигэр баар аппаҕа киирдибит. С. Ефремов
Быарбынан сыыллым. Тобукпар, тоҕонохпор күһүҥҥү тымныы уу билиннэ. Т. Сметанин; 2) ыараханнык ыалдьан, эчэйэн эбэтэр бааһыран тура сылдьар кыаҕы сүтэр. ☉ Потерять способность ходить из-за тяжелой болезни, травмы или раны
Саамай бастыҥ ыппыт Моойторук, маска атыллан, быарынан сыыллан хаалла. Амма Аччыгыйа
Суох, суох, айаҕа таптарбыт куобахтыы, Мин быарбынан сыылыам суоҕа! И. Гоголев. Быаргын мэнэрит (үрүҥнээ) — бэрт кыратык аһыы түс, өл хап, иҥсэни баттат. ☉ Поесть немного, заморить червячка. Мэ, бу лэппиэскэнэн быаргын мэнэрит. Быаргын тарбаа (тыыт) — 1) олус элбэхтик, көрдөөхтүк күл, быара суох бар. ☉ Смеяться долго, весело, неудержимо, до изнеможения
Артур бүлүмүөт курдук бокуойа суох кут да кут, ол аайы Алешенька быарын тыытта, иэрийэиэрийэ күлэр. «ХС»; 2) күлүү гын, элэктээ. ☉ Подшучивать, насмехаться, издеваться над кем-л.
Кинилэр бэйэлээхтэр [баайдар] дьадаҥы оҕонон быардарын тарбаан саатыыллар. Амма Аччыгыйа
«Алдьархайтан ас таһааран, Алыс быаргытын тарбаамаҥ!» — Хаадьылаабыт уолаттарга Хаайтарбакка хардарбыта. Күннүк Уурастыырап
Доропуун оҕонньор дьиэтигэр кэлэн «табыллыбатах» булчуттары күлүү оҥостон быарын тарбаата. Н. Заболоцкай. Быар куустан <олор> — тугу да гыммакка, күн ыаһаҕын ыыт, таах сырыт. ☉ Бить баклуши
Тугу гына биһиги манна, куоракка, быар куустан олоробут? Баартыйа, барабыытылыстыба ыҥырыытын толоруохха, тыаҕа тахсыахха наада. С. Ефремов
Нэдиэлэнэн, ыйынан Дэлэй баран ыһыктынан, Илиилэрбин быар куустан, Сылдьыбытым суохха дылы. Күннүк Уурастыырап
Уолаттарбыт улахан тренердэргэ баралларын тоҕо утарыахпытый? Ол эрээри бэйэбит Сахабыт сиригэр быар куустуо суохтаахпыт. «ЭК». Быарынан олорор — бүөмнүк, соҕотоҕун олорор. ☉ Жить уединенно, замкнуто, без гостей
Биирдэ эмэтэ соҕотохтуу көрсөн, быарбынан олорон, сэһэргэстэрбин, муҥатыстарбын диэн баҕарбытым ыраатта. Амма Аччыгыйа. Быарынан хаалар — туора киһитэ суох, бэйэтэ эрэ буолар, бүөмнүк, бүччүмнүк олорор. ☉ Жить уединенно, отшельником
Дьэ, биһиги быарбытынан буолан хааллыбыт. Н. Түгүнүүрэп. Быарын манньыт — көрдөһөн-ааттаһан, албыннаһан аһыныа да суохтары аһыннар. ☉ Растрогать, заставить кого-л. расчувствоваться, прийти в состояние большого умиления
[Абааһылар] халлаан аргыардаах аартыгын түөрт кырыылаах дэриэспэ тааһынан хаппахтаан кэбиһээри соруннулар, Ону кырдьаҕас ойуун албын тылынан быардарын манньытта. И. Гоголев. Быарын харалыыр — хараны (эти, балыгы) өр сиэбэккэ сылдьан, ахтан баран сиир. ☉ После долгого перерыва с большим удовольствием есть мясную или рыбную пищу
Киэһэ утуйарбытыгар быарбытын харалаан хонуо этибит. Н. Заболоцкай. Уҥмат быардаах — дэбигис сылайбат, тугу эмэ тэтимнээхтик уонна уһуннук (тохтообокко) оҥорор кыахтаах. ☉ Выносливый, способный делать что-л. интенсивно и в течение продолжительного времени. Уҥмат быардаах сүүрүк. Уҥмат быардаах оһуохай таһаарааччы
□ Онно уһун мунньахтар, Уҥмат быардаах араатардар. Күннүк Уурастыырап
◊ Быар кууһун — харыларгын быар туһунан эрийэ-хатыйа тут. ☉ Скрещивать руки на груди (по якутским понятиям, поза независимости, уверенности; букв. сидеть, обнимая себе печень)
Мин харахпар Күрүҥсүйбүт төбөлөөх, намыһах уҥуохтаах кырдьаҕас эмээхсин быар куустан лыкыччы туттубутунан, сүр эйэҕэстик көрөн-истэн, бойболлон турар. Амма Аччыгыйа
Биһиги Өлүөскэбитин көрөн баран эһэ быар куустубут. — Эмиэ ол тоҕо? — Эмээхситтэр муодаргыыллар. — Оттон киэптээри. Далан
Эдэр киһи сэргэ таһыгар уот оттон бургучуппута уонна быар куустан, курулай сэргэҕэ өйөнөн туран, сири-дойдуну одуулуур. Л. Попов. Быар тулаайаҕа (кыбадырааттыы) — киһи быарын квадраттыы формалаах салаата. ☉ Квадратная доля (печени человека). Оҕонньор көхсүн этитэн баран эттэ: «Мин оҕолорбун — нохтолоох сүрэҕим ытарҕатын, хайҕахтаах хара быарым тулаайаҕын курдук саныыбын эбээт!» Ньургун Боотур. Хайҕах (таах) хара быар — норуот тылынан уус-уран айымньытыгар быар уларыйбат, кубулуйбат эпиитэтэ. Сүрүн суолтата: кыраҕа хамнаабат, ньыгыл. ☉ В устном народном творчестве: постоянный эпитет к слову «печень»
Основное значение: «крепкий, плотный, постоянный». [Манчаары Чоочоҕо:] Эн тойон дьолуо сүрэҕиҥ долгуйдун, Хайҕах хара быарыҥ хамнаатын, харыстаа-быыһаа, Хаххалаа-абыраа! А. Софронов
Харахпынан көрөн хайҕаатым, Хайҕахтаах хара быардыын хамсаатым, Нохтолоох тойон болуо сүрэхтиин Долгуйарга дылы буоллум. П. Ойуунускай. Биирдэ таайа Чакыр Кыпчытыын уус ойуун, ойуун айатыгар ыттаран хара быарынан ыалдьан сытан хаалтын …… быарыттан аҕыс кырыылаах таас үөрбэни ылан үтүөрпүтэ үһү дииллэр. Саха фольк.

I
туохт.
1. Ас, атыт (айаххын). ☉ Открывать, разевать (рот)
Халлаантан ас түһүө диэн айаххын атыма (өс хоһ.). Чэй эрэ, ноко! Айаххын атан кулу эрэ! Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дойдуттан Көтөҕөн, сүгэн таһаарбытым, Хаардаах бугул саҕа өһөх хаан бөлүөҕү сиэн кэбис. Ньургун Боотур
Бааһынай тылыттан маппыт курдук, айаҕын атар, тугу да саҥарбат, сотору-сотору чыпчылыйбахтыыр. Н. Якутскай
2. Туох эмэ биир кэлимтэн араҕыс, тэйэн хаал. ☉ Отходить, отделяться от чего-л. целого
Балачча ол курдук үлэлээбиттэрин кэннэ мастарын ыпсыыта арыый атта. Амма Аччыгыйа
[Муустар] икки ардылара атан ылла, күөх куһааты сыыйа тарпыт курдук, убаҕас уунан өрө халыһыйбахтаата. П. Филиппов
3. Ким-туох эмэ иннигэр түһэн, куота тэй. ☉ Отрываться от кого-чего-л.; опережать кого-чего-л.
Туллай ата биэс хаамыы курдугунан атан, кыайан тахсыбыта. И. Федосеев
Ол эрээри уол атаҕынан барыларын быдан баһыйбыта, атан, уһулу түспүтэ. Далан
Уон тоҕус килэмиэтирдээх бэлиэҕэ утарылаһааччылартан [А. Заболоцкай] түөрт сүүс миэтэрэ кэриҥэ сири аппытын туһунан биллэрэллэр. «Кыым»
4. Тылын (сибэкки, сэбирдэх туһунан). ☉ Раскрываться, распускаться (о листьях, цветах)
Кэрэ кэм кэлэрэ, Кэҕэ кыыл этэрэ. Ньургуһун сибэкки тахсара [Ньукуола саҕана атара]. Күннүк Уурастыырап
Эмис буорга түһэн тиллэр төрөл көмүс сиэмэ, Ыраас, сырдык ача үүнэр, атар лабаа бүөрэ. С. Данилов
Сэбирдэҕэ саҥа атан, Минньигэһин от-мас сыта. М. Тимофеев
5. Салгын тиийбэтиттэн, уу буорту буолуутуттун тумнастан, көнньүнэн өл (балык туһунан). ☉ Пропадать, подыхать от недостатка воздуха, гниения воды (о рыбе)
Ойуурдаах куобах өлбөт, уулаах балык аппат (өс хоһ.). Саһыл: «Харах Хаан аҕыс уон оҕуһа уугун супту уулааннар, балыгыҥ атан өлөн хаалыахтын», — дии-дии атах балай кытыаланар. Саха ост. I
Олус тымныйан, күөллэр уулара хойуора тоҥон, сааһыгар балыктара атан тахсыбыта. Айталын
Кырдьаҕас сиэгэн хаар түһүөр диэри күөл кытыытыгар атан өлбүт быччыкыны, собону, сордоҥу хомуйан син кыһалҕата суох сылдьымахтаабыта. И. Гоголев
6. фольк., ахсарб. Охтон өл, быстан өл. ☉ Погибать, подыхать
Аллараа абааһылар Аартыгы булбакка Атан өллүлэр, Соххор биистэрэ суолларын тобулбакка Токуччу тоҥнулар. П. Ядрихинскай
тюрк. адын
♦ Айаҕын ата илик көр айаҕын аппат
[Туоскун — Оҕотоойопко:] Даайа биһикки араллааммыт туһунан урут кимиэхэ да айахпын ата илигим. Софр. Данилов
Айах атан кэпсэт көр айах I. Туоскун кыра дьону кытта букатын айах атан кэпсэппэт диир, бука, арыый балыйыы буолуо. Софр. Данилов
Айах атан биирдэ даҕаны кэпсэппэтэҕэ буолан баран, Глафира туҥуй кыыс көрүүтүнэн Кириллини батыһа одуулуура. Л. Попов
II
1. аат.
1. Миинэргэ, көлүйэргэ туттуллар дьиэ сүөһүтэ (оҕустан, табаттан ураты). ☉ Домашняя верховая, тягловая скотина (лошадь, конь)
Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах (өс хоһ.). Ат көһүннэҕинэ ыҥыыр көстүө, быһах көһүннэҕинэ кыын көстүө (өс хоһ.). Э-э, кэбис, доҕор. Били аппын дьахтарым сулуутугар биэриэм буоллаҕа дии. Чэ, маҥаас тыһаҕаһы ылаар. Н. Неустроев
Кини көрөр аттарыттан сибилигин бүтэйгэ биир ат атырдьахха атыллан өллөҕө. Амма Аччыгыйа
2. Саахымат оонньуутугар: ат төбөтүн дьүһүннээн көрдөрөр фигура. ☉ Шахматная фигура с головой лошади
Аттан ураты биир да фигура бэйэтин эбэтэр өстөөх фигурата турар хонуутун үрдүнэн ойон ааспат (хаампат). ПВН СБК. Гроссмейстер Лилиенталь Капабланканы утары ферзэтин акка биэрбитэ. КА СОоО II–III. Итинник бүтүүлэргэ аты пешкаларынан кыайан сүүйүллүбэт. КА СОоО II–III
тюрк. ат
2. даҕ. Аттаммыт. ☉ Кастрированный, холощёный
Тыһыынчанан одуулуур Айманар дьон хараҕар Саһыл кэрэ, дьаҕыл буулур Ат сылгы мөхсө турар. С. Данилов
Ат сылгы инньэ диэтэ да, түөрт атаҕын баҕаналыы үктээн баран көрөн турда. Ньургун Боотур
♦ Ат атаҕар уган (биэр, быһын, ыл, бай) — ат сүүрүүтүгэр сакалааттаһан, уксан (кыайтар эбэтэр кыай). ☉ Проиграть или выиграть на конных скачках
Сүүйсүүлээх, сүүлүктэһиилээх ат сүүрдүүтүн алыптаах абыгар ылларан, баардарын-суохтарын барытын ат атаҕар уган биэрбит. ГНС СТСДТ. Ат бөҕө, кус быһый (киһи) — олус күүстээх уонна кытыгырас (киһи). ☉ Очень сильный и быстрый (человек)
Арай бу Быттааны Сүөдэр оҕото Манчаары Баһылай алыс кус быһый, ат бөҕө киһи үөскээн эрэр, кини Чоочо ытык атыырын саанан ытан өлөрбүтэ дииллэр. МНН
[Сайсары эмээхсин] эрэ ааттаах булчут, кус быһый, ат бөҕө, сааһын тухары үрэх бастарын кэрийбит киһи этэ. Суорун Омоллоон
Тиэтэйбит — барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин. Ат буол — илиигинэн тайанан, аттаа, түөрт атах буол. ☉ Встать на четвереньки; ползать на четвереньках
Ол баран иһэн, уол бүдүрүс гынна да, тоҥуу хаарга ат буола түстэ. Амма Аччыгыйа
Чугаһаатым. Бөкчөйөн истим. Онтон тобуктаатым, ат буоллум. Көҕөнүм адьас бу саҥарар. Т. Сметанин
Оҕонньор, олорон эрэ, саҕынньаҕын сиэҕин кэтэн, илиитин туора анньан даллаҥнаата, ат буолан сүгүллэн таҕыста. Болот Боотур
Ат гынан миин көр оҕус гынан көлүй. Килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм, сардаҥалаах маҥан сирэйгин саатырдыам, ат курдук көлүйүөм! «ХС»
Кырыктаах омуктар Алыс антах дайдылаах Аччыгый омук аллаахтары Ат гынан миинээри Аһыммыта буолбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Норуот] Айылҕа күүһүн Ат гынан миинэр, Олоҥхо хоһоонун Олоххо киллэрэр. А. Абаҕыыныскай. Ат тарпат айыыта, оҕус тарпат буруйа — олус улахан, ыар айыы, буруй. ☉ Большой грех, огромная вина
Ат тарпатынан Аньыы баҕадьы Ааҥнаабыт эбит. Оҕус тарпатынан Модун буруй Буулаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ат үөһэ түһэн — бэрт ыксалынан, тиэтэлинэн (аты ыҥыырдыыр, биитэр көлүйэр да бокуойа суох). ☉ Весьма торопливо, поспешно (не успев даже оседлать или запрячь лошадь)
Ананий ат үөһэ түһэн көҥүһү өрө сүүрдэн көрө сырытта. М. Доҕордуурап
Били икки саллааттар аттарын үөһэ түһэннэр, эмиэ кэннилэриттэн кулуннуу уурдаран иһэллэр. Н. Түгүнүүрэп. Ат эккирэтэр — олус киэҥ-куоҥ, киэҥ киэлилээх (хол., дьиэ, олбуор). ☉ Очень просторный, вместительный (напр., дом, двор)
Бэйэтэ аҕыйах сыллааҕыта чугаһынан суох, ат эккирэтэр улахан дьиэни дьэндэппитэ. «ХС»
Кини киэҥ, ат эккирэтэр олбуордаах, олбуор түгэҕэр улахан хотонноох. С. Никифоров
◊ Ат айана — ат бытаан сиэлиитэ. ☉ Медленная рысь лошади. Бу ат айаныгар тулуйбатым. Ат баайааччы — сүүрүк аттары эрчийэр киһи. ☉ Тренер скаковых лошадей
Ленин аатынан сопхуоска урукку опыттаах ат баайааччы Ю. Титов атын үлэҕэ барбыта. «Кыым»
Ат баайааччыларбыт — сылгыһыттар. «Кыым». Ат баһа эргэр. — аҕа ууһа. ☉ Человеческий род (в первобытном обществе). Ат баһын быата — сулар. ☉ Недоуздок. Ат бугул түөлбэ — улахан бугул. ☉ Копна большого размера. Ат дулҕа — үрдүк дулҕа. ☉ Высокая кочка. От үрэх синньиир сирэ барыта ат дулҕа. Ат дьааһык эргэр. — айаҥҥа илдьэ сылдьарга аналлаах хончоҕор, улахан дьааһык, кырыы дьааһык. ☉ В старину — большой коробчатый ящик, предназначенный для дальних поездок
Кулуба бытыылкаларын кууһан аҕалан, ат дьааһыгар төттөрү укта. «ХС». Ат көлө — айаҥҥа эбэтэр таһаҕас таһарга көлүллэр, мииниллэр ат. ☉ Лошадь, предназначенная для дальних поездок или перевозки грузов
Саха дьонун олорор уонча көһүн устатыгар ат көлөнөн бараллар. Амма Аччыгыйа
Тутум буура чаҕаан көҕүлбүттэн умсары тардаҥҥыт ат көлө оҥостуоххутуттан ыла элбэх атаҕыстабылы-баттабылы эппинэн-хааммынан билбитим. М. Доҕордуурап. Ат күүһэ физ.— хамсатааччы кыаҕын, күүһүн кэмниир мээрэй буолар өйдөбүл (хол., массыына, тыраахтар). ☉ Лошадиная сила (единица мощности)
Биэрэги биир гына сүүрбэлии, сүүрбэ биэстии ат күүһэ күүстээх мотуордаах оҥочолор кэккэлээбиттэр. Кустук
Сэттэ уон биэс ат күүһэ күүстээх локомобиль наада. М. Доҕордуурап. Ат кыраабыла — оту мунньарга уонна субуулуурга аналлаах, икки улахан тимир көлөһөлөөх ат тардар кыраабыла. ☉ Конные грабли, предназначенные для сгребания сена
Тордоохоптоох ат кыраабылынан от мустара сылдьар икки эмдэй-сэмдэй уолаттар аттыларыгар тиийэн кэллилэр. С. Никифоров
Мин өйдүү түстүм отут сыллааҕыта Бастакы ат кыраабылын көрөөрүбүн Икки көстөөх алааска оҕолору кытта Куйаас-кумаар үгэнигэр сүүрбүппүн. С. Данилов. Ат оҕус — аттаммыт оҕус. ☉ Холощёный бык (вол)
Онно [түптэ аттыгар] аҕыйах борооску уонна Ураанай диэн күрдьүгэс эриэн ат оҕус турар. Н. Лугинов. Ат отуу — дьиэ кырыысатыгар маарынныыр отуу. ☉ Двускатный шалаш на козлах
Ардах буоллаҕына иһигэр олорор, аһыыр гына киэҥ ат отууну туттан кэбистилэр. Болот Боотур
Кинилэр, Сиэкилэччээн хайатын тэллэҕэр, хатыҥ ойуур хоонньугар хас да суол ат отуулары оҥорбуттар. М. Доҕордуурап. Ат сүүрдүүтэ (сүүрүүтэ) — аттары сүүрдэн куоталаһыннарыы. ☉ Конные скачки
[Аҕалара Уйбаан] кытта төрөөбүт кыдьыктааҕа — ат сүүрдүүтүнэн «ыалдьар» үгэстээҕэ үһү. Р.Кулаковскай. Дьокуускайдааҕы республиканскай ипподромҥа сааскы ат сүүрдүүтэ буолар. «Кыым»
Ат сүүрүүтэ диэн көрү төрүттээччилэр, баһылааччылар дьэ бу икки дьон буолаллар. Д. Таас. Ат сүүрдээччи — аты миинэн сүүрдэргэ идэтийбит киһи. ☉ Наездник, жокей
Бүгүҥҥү аттары сүүрдээччиттэн биирдэстэрэ — Кириһээн. Д. Таас. Ат сыалдьата — сыарҕалаах ат улаханнык сүүрэрин бохсор көлүүр тэрилэ (аты такымын үөһээ өттүнэн, ойоҕоһунан эргитэн хомууттан тартарыллар). ☉ Шлея, надеваемая на лошадь для замедления скорости бега. Оҕонньор атын сыалдьатын уһулла. Ат сэбэ — аты көлүйэргэ туттуллар тэрил. ☉ Совокупность принадлежностей для упряжки лошади. Дьиэ күүлэтин иһигэр ат сэбэ сытар. Ат тараах — аҥаар эрэ өттүнэн бөдөҥ тиистээх тараах (аҥаар өттүгэр тииһэ суох). ☉ Гребенка, расческа с редкими зубьями только с одной стороны, а с другой не имеющая их. Сиэркилэ иннигэр ат тараах сытар. Ат ыарҕа — үрдүк хойуу ыарҕа. ☉ Густо растущий кустарниковый березняк
Д.П. Максимов: «Сатыы ыарҕа» диэн намыһах баҕайы, онно-манна бөлкөй үүммүт ыарҕа, оттон ат ыарҕа диэн аттаах киһини куотар хойуу баҕайытык үүнэр ыарҕа», — диэн лоп бааччы быһаарар. Багдарыын Сүлбэ