в разн. знач. буксир || буксирный; буксуур торуос буксирный трос; буксуурунан тарт = тянуть буксиром.

1) напрягаться; натягиваться (до предела); трактор троһа тыҥаабыт тракторный трос натянулся; 2) перен. становиться напряжённым; обостряться; быһыы-майгы тыҥаата обстановка стала напряжённой; обстановка обострилась.

туохт. Туохха эмэ чурумчута кэтэрт. ☉ Вдевать прутяное кольцо (напр., быку в нос) или продевать через петлю буксирный трос на носу большой лодки. Оҕуһу чурумчулаа

разг. 1) чурбан, чурка (обрубок дерева); чурбааны хайыт= расколоть чурбан; 2) перен. чурбан (о глупом человеке). чурумчу 1) кольцо (прутяное, вдеваемое в нос быка); 2) петля (на носу несамоходного судна, через к-рую протягивают буксирный трос).

аат. Боробулуохаттан, бирээдьинэттэн өрүллэн оҥоһуллар уһун быа, торуос, суон, модьу быа. ☉ Гибкое, длинное, кручёное (или витое, плетёное) изделие, трос, канат
Тыраахтарга үчүгэй ханаат наада буолсу. Г. Угаров
Адьас тиһэх ыксал тирээтэҕинэ, дьон ол ханаат устун ыйаастан кытыыны була сатыахтара. А. Данилов
[Оробуочай:] Боруом ууга барда… Ханаат быстан. Пьесалар-1956.

1. и. д. от баай = 1) привязывание, связывание; спутывание, стреноживание (лошади); 2) перевязка, перевязывание (напр. раны); 3) вязка, вязание (напр. рукавиц); плетение (напр. сети); 2. 1) связь, завязка, перевязка; түннүк баайыыта связь оконных проёмов; куул баайыытын ыйылыннары тардан кэбиспит он сильно затянул завязку на мешке; баайыытын сүөр = развязать завязку; 2) путы (для лошади); тимир баайыы уст. цепь; трос # аты баайыы выдерживание скаковой лошади (перед скачками —метод подготовки скакунов к соревнованиям); баайыы бурдук сноп; биир баайыы табах уст. одна папуша табаку; туомтуу баайыы распускная петля; харах (или кулгаах-харах ) баайыыта для отвода глаз.

I
аат. Туох эмэ ыарахан соһуллары (хол., тиэхиньикэни, сыарҕаны) холбонорго, тугу эмэ (хол., чөҥөчөгү, маһы) быалаан түөрэргэ туттуллар бөҕө ыстаал ханаат. ☉ Трос
Бүгүн «ЧТЗ» тыраахтарга Бөҕө торуоһунан быалаан, Суорба тииттэри Суулларан истилэр, Суон чөҥөчөктөрү Состорон бардылар. С. Васильев
Иккис испит массыына түспүт массыынаны торуоһунан холбонор. А. Фёдоров
[С.Н. Титов] сыыры кыайан дабайбатах сыарҕаҕа торуос холбоноору, хомолтолоохтук өлбүтэ. Ходуһа х.
II
1. аат. Адаарыччы тоҥмут муус кыдьымах. ☉ Торос. Өрүскэ торуос бөҕө үөскээбит
□ Бии Моруос Оҕонньор Бытыга Муус Торуос. А. Кондратьев
2. даҕ. суолт. Адаарыччы тоҥмут улахан (муус). ☉ Торосовый. Өрүһү туоруурга торуос муустар мэһэйи үөскэтэллэр
□ Кылбараҥ кырсалар мэнээктээн, Муора торуос муустарын буллулар. В. Миронов

аат.
1. Оҕус муннугар кэтэрдиллэр сиэтэргэ аналлаах талах тиэрбэс. ☉ Прутяное кольцо, вдеваемое в нос быка
Көрбүтэ — оҕуһа чурумчутун тосту тардан баран ыал далын кэтэҕэр атаҕын өрүтэ көтөхпөхтүү турара. Амма Аччыгыйа
Кунан оҕус сымнаҕас муннун Кытарбыт тимиринэн тэһэ анньаат, Талах чурумчуну кэтэртэххэ, Маҥнай утаа хаанынан Бурулаччы тыына-тыына мөхсөр. И. Гоголев
Өһөс оҕуһу …… чурумчутуттан сиэп быанан сиэтэн тэлиигэ көнөтүк, иһирдьэ-таһырдьа таһаарбакка, суха суолун кыһарыйа баран иһиэхтээххин. В. Протодьяконов
2. Улахан аалы биэрэккэ баайарга аналлаах быа биэтилэтэ. ☉ Петля на носу несамоходного судна, через которую протягивают буксирный трос
Быарык баайыллар чурумчуларын, көҥдөй күөгүлэри, куойа дьөлөҕөстөрүн …… бэркэ сэрэнэн барытын суоттаан оҥоһуллар. ЧАИ СБМИ
ср. калм. дөрепци ‘кольцо на ноздрю’

аат.
1. Судно, тыраахтар тугу эмэ соһор торуоһа, ханаата. ☉ Канат или стальной трос, с помощью которого судно или трактор тянет за собой что-л., буксир
Буксуур быһынна дуо? Н. Габышев
Борохуот туруо дуо? — Буксуурун тардынна. Эллэй
2. Судно, катер сиэтэн иһэр суднота. ☉ Судно, которое идет на буксире
Буксууру муҥунан курууһу Муораттан состорон иһэннэр, Кураххай утахха хотторон, Кумахха олордон кээспиттэр. Күннүк Уурастыырап
3. кэпс. Үлэҕэ, үөрэххэ хаалан иһээччигэ ким эмэ ордук кыахтаах ситиһиннэрэр курдук көмөлөһүүтэ. ☉ Помощь отстающему в работе, учебе и т. д. со стороны кого-л. более сильного.
♦ Буксуурга ыл — үлэҕэ, үөрэххэ хаалан иһээччигэ көмөлөһөн ситиһиннэрэргэ ылын. ☉ Принимать на себя обязанность подтянуть отстающего в работе, учебе, брать кого-л. на буксир
Сылтан сыл ааһар. Дьүөгэлиилэр ырааттылар. Арай биһиги кыыспыт кыайан сир өппөт. Бүтүн куурсунан буксуурга ылан көмөлөһөн көрдүлэр да туһалаабата. П. Аввакумов

аат.
1. Сиэлтэн, тэлиллибит тирииттэн о. д. а. өрөн, хатан оҥоһуллубут өтүү, эбэтэр тирииттэн тэлиллэн ылыллыбыт кур, тирбэҕэ. ☉ Свитая из лошадиной гривы веревка или кожаный ремень, шнур, тесемка
Алдьаммыт хайыһарыттан быатын ылан, бүтүнүн кыбынан баран кини [Тогойкин] тоҥуу хаары кэспитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Ыттар уһун быаҕа, буочахха, иккилии гына тиһиллибиттэр. Н. Заболоцкай
«Кырдьык даҕаны, таһырдьа ампаарга сээкэй быа тоһоҕоһо элбэх буолуо, бул ээ онтон», — диэтэ Тоокуй. Күндэ
2. көсп. Туох эмэ (үксүгэр, куһаҕан) буолар төрүөтэ, биричиинэтэ, сылтаҕа. ☉ Причина, повод для чего-л. (преимущественно дурного)
Абам-сүттүм эбит!!! Өлөр быатыгар, Өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Арай оҕом уолум эдэр, Онон сөбө суох диэх этэ. Айдаан буолуох быатыгар, Ону булан эппэтэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Дьиэлээх оҕолор онно [маарга] тиргэлииллэр эбит. Дьол быатыгар икки мороду түбэспит. И. Никифоров
тюрк. баҕ, бау
♦ Быа түспэтэх — айаас, айааһамматах. ☉ Необъезженный (о лошади)
Быа түспэтэх айаас ата наһаа ахсым буолан көлүйдэххэ муҥ тыынынан харбааччы. Эрчимэн. Сүрэхтэрин быата уһун — олус холку, ыксаабат, тиэтэйбэт, долгуйбат. ☉ Очень спокойный, уравновешенный, терпеливый
Бырайыагы киллэрбитим ыраатта. Сытар. Управляющайдар сөбүлүүллэр. Кылаабынайдар дуо? Сүрэхтэрин быата уһун дьон. «Кыым».
◊ Бас быата — тэһиинэ суох үүн (аты тутарга уонна баайарга аналлаах). ☉ Недоуздок
Оҕонньор [Сыҕаайап кинээс] үөрбүт курдук, күрүөҕэ иилиллэн турар бас быатын сулбу тардан ылан атын тутан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Кулуба:] Чэ, чэ, аҕал, ат баһын быатын көрдүүбүн. Н. Неустроев. Быа балык — лапчааннара суох, чиэрбэ эбэтэр эриэн уөн курдук уһун синньигэс балык. ☉ Вьюн; минога; угорь
Ону [кыылы] көрөн баран, бу быа балык диэн быһаарбыттара. «Кыым». Быа иэдьэгэй — мөлтөх хаачыстыбалаах, сынньылыйа сылдьар иэдьэгэй. ☉ Тягучий, плохого качества творог
Ыалбыт биир ынахтаахтара саҥа төрөөбүт — уоһах алаадьыта итиэннэ быа иэдьэгэй сиэн хоннубут. И. Никифоров
Быа иэдьэгэйдээх чэй иһэ түһээт, оскуолабытыгар сырсабыт. «ХС». Быа сыарҕа түөлбэ. — атахтарын сыҥааҕар быанан туттарыы таба сыарҕата. ☉ Нарта с ременным креплением копыльев. Оҕус <муннун> быата — чурумчуга баайыллар, оҕуһу сиэтэргэ, салайарга уонна баайарга аналлаах быа, дөрө. ☉ Веревка, привязываемая к кольцу, продетому в нос вола, бычий повод
Биир оҕус муннун быатыгар сэттэ Таҥхай баһа быстыбытыгар дылы. Саха фольк. Оҕонньор төбөтүнэн умса да бардар, оҕусчаанын быатын ыһыктыбатаҕа. Н. Заболоцкай. Сис быата — ат сыарҕатын биир ураҕаһыттан атын ураҕаһыгар сэдиэккэ үрдүнэн тардыллан баайыллар быа. ☉ Чересседельник. Кыыс ымыттыбат, имигэстик туттан хомууту көннөрөр, сис быатын тардан биэрэр. А. Федоров. Сүрэх быата — сүрэх хаҥас кутуйатыттан тахсар саамай улахан, сүрүн артерия, аорта. ☉ Аорта
Тэнэко, билэбин: Сүрэҕин быатыгар Атын кыыска таптала Биһилэх буолбутун. И. Чаҕылҕан. Тимир быа — тимир боробулуоха, тимир трос, тимир сыап. ☉ Железная проволока, трос, цепь
Тиир көстөр окуопа хаспыттар Тимир быа ииччэҕин таппыттар. Күннүк Уурастыырап
Тыраахтар кырдьаҕас, баараҕай тииттэри эрийии тимир быанан холбоно-холбоно, силистэри түөрэн суулларыта тардан соһон күрүлэтэр. М. Доҕордуурап
Тимир быанан Сибээс олохтуу сыыллар, Синньигэс быа субуллар. А. Твардовскай (тылб.). Түөс быата — хомууту эпсэри тардар быа. ☉ Супонь (ремень для стягивания хомута)
Биир саха кэлэн аты тутуста, түөс быатын сүөрэн, дуганы төлөрүтэн сиргэ бырахта. Болот Боотур. Ынах быата — ынаҕы баайар сиэлтэн өрөн оҥоһуллубут быа. ☉ Веревка, свитая из конских грив
Хаҥас диэки оһох иннигэр Өксүүнньэ ынах быата хата олорор. Күндэ
Ийэлэрэ эрдэ туран Абырахтаах эргэ куулга Ынах быатынан кэлгийдэ. С. Васильев. Этэрбэс быата — этэрбэһи бэрбээкэй үрдүнэн бобо баайар икки быа (этэрбэскэ тигиллэ сылдьаллар). ☉ Ремешки для завязывания торбасов чуть выше щиколотки (обычно пришиваются к торбасам)
Онтон тохтуу түһэн этэрбэһин быата сөллүбүтүн баана оҕустаҕа. Амма Аччыгыйа
Хачыгыр көтөн түһэн дьиэ ортотугар тиийэн эрдэҕинэ, били аан аспыт уол эккирэтэн кэлэн, этэрбэһин соһуллан иһэр быатыттан үктээтэ. Эрилик Эристиин
Аана оҕотун этэрбэһин быатын сөллүбэт гына кытаанахтык баайар. Дьүөгэ Ааныстыырап