трут # кыа уга бот. чернобыльник.

уст. мешочек для хранения трута.

уст. огниво; кыалыктаах хатат огниво с трутом.

мокса (конусообразный кусочек трута, сжигаемый на больном месте тела).

аат., эргэр. Кыаны уонна чокууру уга сылдьарга аналлаах кыра тирии саппыйа (биир өттүгэр хататтаах буолар). ☉ Маленький кожаный мешочек, в котором держат трут и кремень (с одной стороны прикрепляется огниво), трутница
Баһыыкка куруттан сүөрэн, хататтаах кыалыгы Ньургуһуннаах уолларыгар бэлэхтиир. Суорун Омоллоон
Ол олорон дьонуттан хаалбыт өйдөбүллэрин: тирии кыыннаах саха быһаҕын уонна хататтаах кыалыгын аттыгар ууран баран, имэрийтэлээбитэ. Далан
Ол тирии кырачаан лоскуйчаанын мин хататтаах чокуурбун уктар кыалыкпар кыбыппытым. Н. Абыйчанин

аат. Эмтээһин ньымата: этэ быстыбыт эбэтэр дьарҕалаах киһиэхэ кыаны уматан, ыалдьар сиригэр уураллар. ☉ Метод лечения: конусообразный тлеющий кусочек трута (моксы) прикладывают к определённым точкам на теле, прижигание
Ону ити эн ааҕар түөҥҥүнэн быһыта сиэппиттэрэ. Суорун Омоллоон
Кырдьаҕас оҕонньор, түөн дьөлүтэ сиэн кэбиспит көхсүн уотугар сырайан, аргынньахтаан олорор. Н. Якутскай
Хотун Төҥүлү күөлэ Хонуутунуун, уутунуун Түөн оннун эрэ саҕа Төгүрүйэн көһүннэ. И. Эртюков
ср. алт. төөн ‘трут из сердцевины бузины; берёзовый гриб, нарост’, монг. төөнө ‘прижигание (в народной медицине)’, бур. төөн ‘отметина, пятно’

сильно тереть.

и. д. от уур = 1) кладка, укладывание; возложение; погрузка; кирпииччэ ууруута кладка кирпича; венок ууруута возложение венка; 2) хранение, сбережение, вклад; ууруу харчы сбережение; сберкассаҕа харчы ууруута вклад денег в сберкассу; 3) приложение (печати, руки); 4) прикладывание чего-л. (с какой-л. целью); түөн ууруута прижигание больного места трутом; 5) постановление, решение; приговор; мунньах ууруута решение собрания; суут ууруута приговор суда.

аат.
1. Отунан, онтон да атын умайымтыа матырыйаалынан оҥоһуллубут чокуурунан уоту саҕан ыларга аналлаах күөдьүтүү. ☉ Фитиль из высушенной травы или другого легко воспламеняющегося материала, загорающийся от искры при высекании огня, трут
Убайын чокуура уонна кыата туһунан хаалааҕа, оттон хатата бөҕө тирбэҕэ быанан баалла сылдьара. Далан
Макаар сиэбиттэн саппыйатын таһааран, удьурхай хамсаҕа табах уурунна, хататынан кыаҕа саҕан уматынна, оборбохтоон күөх буруону бурҕаҥната үрдэ. В. Протодьяконов
Уматынаары саппыйатын сиэбиттэн кыа, чокуур таас куһуогун ылла. Тумарча
2. Эт быстыбыт эбэтэр дьарҕалаах киһи ыалдьар сиригэр ууран уматан, этин сиэтэн эмтииргэ туттуллар чороччу эриллибит от. ☉ Конусообразный кусочек трута, который, поджигая, прикладывают на больное место на теле, мокса
Мин кыаны мэлдьи хаһаанабын. Кинини уматан түөн уурабын. И. Гоголев
Били кыа киһи этин дьөлө сиир, табыллан ууруллубут буоллаҕына, уот сиирэ биллибэт, көннөрү сылыйан, нүөлүйэн киирэр. ФГЕ СТС
◊ Кыа ото көр кыа уга. Тиэргэҥҥэ үүнэр чыычаах ото, кыа уга элбэх ыарыыларга абыраллаахтар. Ордук ити кыа от — айыы ото. Кыа тэллэйдэрэ (кунаахтара) — маска үүнэр кытаанах мастыйбыт эттээх биир эбэтэр элбэх сыллаах бөлөх тэллэй. ☉ Трубчатый гриб, растущий на деревьях, трутовый гриб. Кыа уга (кыа от) — аат., бот. Түүлээх кубаҕай сарадахтыы сэбирдэхтээх, кыһыллыҥы сибэккилээх кураайы сиргэ (үксүн бааһына кытыытыгар, өтөххө) үүнэр эрбэһинниҥи от үүнээйи. ☉ Чернобыльник (разновидность полыни)
Иэдьэгэй да суох буолла. Кииһилэ, кыа уга аһылыктаннылар. Амма Аччыгыйа
Ымыйаҕынан, кыа угунан тарга ытыйан үөрэ оҥоһуллар. Бу Өймөкөөн олохтоохторо былыр бэркэ биһириир астара эбит. Багдарыын Сүлбэ
Биһиги, оҕолор, күнүскү аһылык кэнниттэн өтөхтөрүнэн, алаастарынан сылдьан кыа угун хомуйабыт. И. Сосин. Кыа хаан — хаан элбэхтик тохтубута. ☉ Обильно пролитая кровь; все, весь в крови
Охсуһуу буолбут хонуутугар Мэхээчэ уонна Түҥ Хабырылла, киһи аатыттан ааһан, кыа хаанынан уста сыталлара. Л. Попов
Киһи өлүгэ бөҕө сылбахтанар, таҥнастыбыт сыарҕалар аттылара барыта кыа хаан. Н. Якутскай
Хаппытыан сирэйэ-хараҕа көстүбэт кыа хаан. А. Сыромятникова
тюрк. каҕ, кау, куу

собака; пёс || собачий; псиный; булчут ыт охотничья собака; куобахчыт ыт гончая; киҥнээх ыт овчарка; кусчут ыт собака, с которой охотятся на уток; көлүүр ыта борзая (быстроногая, в упряжке); тайахсыт ыт собака, с которой охотятся на лося; тииҥньит ыт собака, с которой охотятся на белку; дьиикэй ыт дикая собака; харабыл ыт дворняжка; саха ыта якутская собака; сыаптаах ыт цепная собака; атыыр ыт кобель; тыһы ыт сука; ыт оҕото щенок; ымыылаах ыт а) защищенная (от злых духов) собака; б) собака, не подпускающая к дому злых духов; ыт айыыһыта божество, покровительствующее собакам; ыт тыһа собачья лапа; ыт тириитэ собачья шкура; ыт үрүүтэ собачий лай; ыт саҕынньах собачья доха; ыт этэ собачина; кусчут да ытынан булуоҥ суоҕа погов. и с охотничьей собакой не сыщешь (соотв. днём с огнём не найдёшь); сыаптаах ыт (курдук ) погов. (как) цепная собака (говорится о злом человеке); ыт курдук ымсыы посл. жаден, как собака (соотв. как собака на сене); ыт сыҥсыйбытыгар дылы погов. как собачья понюшка (говорится о чём-л. незначительном); ыт ууну салаабытыгар дылы погов. словно собака лакала воду (употр., когда говорят о чём-л. без всяких к тому оснований); ыт үрбэт , ымыы ыллаабат и собака не лает, и птица не поёт (т. е. ни одной живой души) # хааннаах ыт тириитин курдук көр = брезговать, гнушаться кем-чем-л. (букв. смотреть, как на кожу окровавленной собаки); хара ыт бран. негодяй, мерзавец (букв. чёрная собака); ыкка биэр = забраковать (букв. отдать собаке); ыккын үрдэримэ груб, не ори (букв. не заставляй рычать свою собаку); ырдьыгыныыр ыт бран. хам ; ыт атаҕын тут = остаться с пустыми руками; ыт атах лёгок на ногу (букв. с собачьей ногой); ыт буола сыс = едва не погибнуть из-за пустяка; ыт да тэппитин саҕа суох пустяки; ыт да үрбүтүгэр холоомо = оставить что-л. без всякого внимания; ыт курдук ньылаҥнаа = лицемерить; ыт куоска курдук (олороллор) (живут) как кошка с собакой; ыт өлүүтүн көр = напрасно трудиться (букв. испытать собачью участь); ыт мас клячи невода (палка, края прикрепляется к верхней и нижней бечеве крыла невода на расстоянии четверти от конца); ыт мунна берёзовая губа; трут (букв. собачье рыло); ыт мунна баппат (ойуура ) лесная чаща; ыт сирэй бран. мерзавец (букв. собачья морда); ыт сыппат ото плохое сена (букв. сено, на которое даже собака не ложится); ыттан тириитин сүлүөҥ дуо ? разве с собаки шкуру сдерёшь? (говорится о том, кому нечем платить долг); ыт тиҥилэҕэ княженика; ыт тыла пиявка; ыт тыһын курдук кылгаата у него пороху не хватило (букв. он укоротился, как собачья лапа); ыт уола бран. сукин сын; ыт уос буол = остаться ни с чём; ытын киллэрбит он в дурном расположении духа.