аат. Түөн ууран эмтиир киһи. ☉ Специалист по прижиганию трутом, моксой
Эбээ Маайа — түөнньүт. С. Маисов
Киһи дьарҕатыгар түөнньүт ыалдьар киин сирин булар уонна кыаны саҕан, ыарыы киинигэр уурар. ФГЕ СТС. ТҮӨНЭ даҕ., фольк. Чүөччэрдии төгүрүк быһыылаах. ☉ Округлый, округлой формы
Түөнэ чопчу төбөбүнэн Түһэн төрөөбүтүм баар этэ. С. Зверев
Төлкөлөөх түөнэ маҕан түөрэх, Тэхтиргэ тэптэрэр, Очурга оҕустарар буолаайаҥыный! Туску-уо!.. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түөнэ маҕан түһүлгэбин тартым, Дьиэрэ дархан олохпун тэрийиҥ. Саха сэһ. 1977

туохт. Түөннэ уур, түөнүнэн эмтээ. ☉ В практике народной медицины: прижигать моксой больное место
Кэнники уола түөннээбитин билбит. Саха сэһ. II
Онтутунан иҥиирдэрэ хоҥнубут, эттэрэ быстыбыт дьону түөннээн эмтиир. С. Маисов
ср. др.-тюрк. түгнэ ‘прижигать’

төгүрүт 1 диэнтэн бэй
туһ. Былыр саас үйэ тухары Саха оҕонньотторо, Төһөлөөх эмэ сыра күүһүнэн Төҥүргэс тулатын чүөччэрдээн, Уйан баһымньы биитинэн Улуу буору күөргэллээн — Дүөдэ кытыытыгар Түөн оннун саҕаны төгүрүтүнэллэрэ. С. Васильев

үтүөрт диэнтэн төхт
көрүҥ. Аал уотун оттон, алаһа дьиэтин ититэн, уолаттарын үтүөрдүтэлээн, үөрэн-көтөн, өһөгөйдөөҕүн өлөрөн, киһи-хара буолан, үөскээн-үөдүйэн олорто үһү. Саха фольк. Хата ону эбэм түөн уурталаан, түргэнник үтүөрдүтэлээбитэ. С. Маисов

эммэний диэнтэн дьаһ
туһ. Аҕыс чардын иһиттэн, Тоҕус ыйга дурдалаан, Угаарыскай күөх окко Угунньалыыр буурайга, Эримэх бэйэтин эммэнитэн Энэлгэн-сыналҕан эҥээрдээн, Түөнэ чопчу төбөбүнэн Түһэн төрөөбүтүм баар этэ. С. Зверев
Кинилэр, эн кулгааххар сипсийэн, эккин-хааҥҥын эммэнитэргэ кыһаналлар. А. Сыромятникова

даҕ. Эт-хаан өттүнэн чэгиэн, доруобай. ☉ Не больной, здоровый, крепкий
Хараҕын сэрэҕинэн сэгэтэн көрбүтэ: хаҥас өлүөр хараҕа туман курдугунан ыйдаҥардан көрөр. Амма Аччыгыйа
Кинини хаһан көрсүбүккүнүй? Өлүөр, этэҥҥэ сылдьар дуо? Н. Якутскай
♦ Өлүөр эккэр түөн уурунума – алдьархайы ааҥнатыма. ☉ Не напрашивайся на беду, не кличь, не ворожи беду (букв. здоровое тело не лечи прижиганием). Доруобай сылдьан өлүөр эккэр түөн уурунума дииллэрэ чахчы эбит
□ Суох, оннук сатаммат, эрэбиисийэ кэллэҕинэ, миигиттэн иэстиэ, өлүөр эппэр түөн ууруммаппын. «ХС»
◊ Өлүөр өйдөөх – итирбэккэ, холуочуйбакка, ама өйүнэн сылдьар. ☉ Трезвый, не пьяный
Үлэ, олох өрөгөйдөөх Муусукатын истэбин. Үөрүүбүттэн, өлүөр өйдөөх, Илэ-бааччы итирэбин. Күннүк Уурастыырап
Сакылааттаһыам даҕаны этэ, биир даҕаны өлүөр өйдөөх киһи сөбүлэһиэ суоҕа. Н. Якутскай
ср. бур. элүүр ‘здоровый; трезвый’

и. д. от уур = 1) кладка, укладывание; возложение; погрузка; кирпииччэ ууруута кладка кирпича; венок ууруута возложение венка; 2) хранение, сбережение, вклад; ууруу харчы сбережение; сберкассаҕа харчы ууруута вклад денег в сберкассу; 3) приложение (печати, руки); 4) прикладывание чего-л. (с какой-л. целью); түөн ууруута прижигание больного места трутом; 5) постановление, решение; приговор; мунньах ууруута решение собрания; суут ууруута приговор суда.

күөх I диэнтэн нор
поэз. Түөнэ Моҕол аҕаккабыт, Күбэй хотун ийэккэбит, Күөхтүүр отто тэлгэттэриҥ! Ньургун Боотур убайыкпыт Кыайан-хотон иһэр эбээт! Суорун Омоллоон
Тыымпы күөлгэ балыксыт Туутун уга киириитин Күөхтүүр ойуур быыһынан Көрө-көрө кэлбитим. П. Тулааһынап
Бурдук туман тымныыны Муора диэки холдьоҕон, Күөхтүүр сааспыт барахсан Күөгэлдьийэн иһээхтиир. Т. Сметанин

аат. Кумах куйаар дойдуларыгар үөскүүр, биир эбэтэр икки бөкчөгөрдөөх кэбинээччилэр биистэрин ууһугар киирсэр улахан дьиэ кыыла. ☉ Верблюд
Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук (өс хоһ.). Таһаҕас ырдыммыт тэбиэннэр быа курдук субуллубуттар. Н. Лугинов
Кумах куйаар бэлиэ кыыла тэбиэн буолар. МЛФ АҮө
ср. бур. тэмээн, хак. тибе, др.-тюрк. девэ, тевэ, теви, эвенк. тэмэгэн, тэвен ‘верблюд’

аат. Тугу эмэ ирдэһэн суукка үҥсүү түһэрэр киһи. ☉ Истец, жалобщик, податель иска
Кыра дьон өттүттэн Степан диэн үҥсээччи көстөн кэлбит. Эрилик Эристиин
Билигин үҥсээччи быраап буолар үйэтэ үүннэ, үҥсүллээччи түөн саҕа айыыта суоҕа дакаастаннаҕына да, үҥсээччи син биир ханнык да буруйга-сэмэҕэ тардыллыбакка хаалар. Е. Неймохов
Суут аһыллыбыта: судьуйа үҥсээччилэр уонна туоһулар ааттарын-суолларын, саастарын, олохторун илгэтин, тугу-ханныгы үлэлииллэрин ыйыталаата. А. Бэрияк