харааһын диэнтэн атаах. Хара-хара тугутчаан, Хараастаахтыыр буолумаар Куттал суоһуур күнүгэр Өрүү миигин ыҥыраар. В. Лебедев (тылб.)

эм диэнтэн атаах.- аччат. Кырачаан тугутчаан, Ийэҕин эмээхтээн, Исчээниҥ кэлээхтээн, Көнньүөрэн, көччүйэн Көҥүллүк чэччийэн, …… Олус да ырааттыҥ. Болот Боотур

сыһ. Татыйык курдук. ☉ Как синица, подобно синице
Татыйыктыы ыллыаҕа Дьаралытар гитара. И. Эртюков. Ойон ис, ой, тугутчаан, Ойон ис татыйыктыы. Доҕордоһуу т.

кыырта маҥан көр кырта
Бу хап-хара харахтаах кыырта маҥан тугутчаан курдук сэргэх, кыраһыабай кыысчаан хорсун, сытыы-хотуу Токону сөбүлээбит. Н. Босиков
Барааттааччылар …… кыырта маҥан буурдары муоһалаан …… сыыдамнык ойуттулар. В. Протодьяконов

даҕ. Кыра гынан баран, мыс курдук мөкүнүк быһыылаахтаһаалаах (хол., киһини-сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ Маленький, кругленький (напр., о животных, человеке)
Тоспоҕор тугутчаан Топ-топ тоһугураан сиэлэн иһэр. П. Ламутскай (тылб.)

даҕ. Уһун уонна синньигэс (атаҕы этэргэ). ☉ Длинный и тонкий (о ногах)
Тугутчаан чуочаҕар атахтарыгар уйдаран нэһиилэ турда, иэҕэҥнии-иэҕэҥнии биирдэ, иккитэ хардыылаата. «Кыым»
[Дьиэлээх хотун] синньигэс чуочаҕар атахтаах курустаал таас иһиккэ кэмпиэти өрөһөлүү кутта. «Чолбон»

түрдэҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Тулуйа сатаабыт оҕонньор хаһыытаан тоҕо барбыта, хааһын түрдэҥнэппитэ. Далан
Лэйтэнээн көхсүн этиттэ, миигин көрөн баран хааһын түрдэҥнэттэ уонна ытар сир диэки хаамта. Т. Сметанин. Тугутчаан ойдоройор Сиһин дуомун түрдэҥнэтэн, Туйахтара охсор-охсор Ыллык тааһын тибиргэтэн. Доҕордоһуу т.

1. кирдиэхтээ диэнтэн дьаһ. туһ. Саас ортолоох киһи улаан аты миинэн хаамтаран кирдиэхтэтэн истэ. Суорун Омоллоон
   Дарыбыан бөһүөлэк таһынааҕы балыыһа диэки …… айаннатан кирдиэхтэттэ. В. Яковлев
   Айаннатан кирдиэхтэтэн …… сотору Куоллараҕа тиийэн кэллилэр. Л. Габышев
   [Тэлиэгэҕэ] Биир киһи бастаан уһуннук эҥээриччи тардан, тыына бүтүүтүн саҕана кирдиэхтэтэн, хаһаахтыы ыллыы иһэр эбит. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ тугу эмэ гынан (хол., кулунчук эмэн) түргэнник дьүккүҥнээ. ☉ Ритмично двигать головой, вытягивая шею (напр., в процессе сосания — о жеребенке)
   Бастакы энкэн (тугутчаан) эмэн кирдиэхтэтиэ. А. Кривошапкин (тылб.)

1. даҕ. Наһаа үрдүк, олус туруору. ☉ Очень крутой, отвесный
   Туруук тоҕой тумулга Өрө хааман тахсыбыттааҕым. С. Зверев
   Туруук очуос аннынан Дохсун өрүс быыппастар. Күннүк Уурастыырап
   Туруук хайа тумсугар Тунаар буруо унаарыйда. Эллэй
2. аат суолт. Сиртэн уһулу ойон тахсыбыт курдук турар олус туруору таас хайа. ☉ Очень крутая, отвесная скала, утёс
   Чубуку кыыллыын этэҥҥэ Туруукка ытта оонньуоҥ. М. Ефимов
   Харыстаа, Чыыбааҕылаах чыыстайдаргын, Чубукулаах турууктаргын. Чэчир-68. Этиий, тоҕо туруукка Дьулуһаҕын Эн биир мээр? Доҕордоһуу т.
   ◊ Туруук таас (хайа) көр туруук
   2
   [Тугутчаан] Туйахтара туллаллар Туруук тааһы табыйарга. С. Дадаскинов. Дьоннор бу таба туруук таас хайа иччитигэр түбэспитин сэрэйбиттэрэ. Эвен фольк.

киэн тутун — 1) Туохтан эмэ астын, дуоһуй; туох эмэ үчүгэйгинэн, киһи ордугургуоҕунан өҥүн. ☉ Гордиться кем-чем-л.; испытывать чувство удовлетворения от чего-л.
Саха сиригэр [алмаас] көстүбүтүнэн мин улаханнык киэн туттабын. Суорун Омоллоон
Өрүү мин киэн туттабын Саха тыллаах буолбуппунан. С. Данилов
Сэргэчээн Кулаковскайы эт бэйэтин көрбүтүнэн киэн тутта сананара. Болот Боотур; 2) кэпс. киэмсий, киэбир. ☉ Быть высокомерным
Тойон-хаан ньуурдааҕа, Улуутук туттара: албыны сатыыра, баайдааҕа — Онон киэн туттара. С. Данилов; Киэн туттунуу көр киэн туттуу
Мадьярдар — былыргы үрдүк култууралаах омук. Национальнай киэн туттунуулара олус күүскэ сайдыбыт. Багдарыын Сүлбэ
Хоту сир киэн туттунуута, Туҥуй атах, тугутчаан! Доҕордоһуу т. Улахан уонна Аччыгый Өлүөрэ диэн күөллэр — бу дьүкээгирдэр киэн туттунуулара. С. Курилов (тылб.); Киэн туттуу — туохтан эмэ астыныы, дуоһуйуу. ☉ Чувство удовлетворения чем-л., гордость за кого-что-л.
Уолаттарын ааттара бастыҥнар ахсааннарыгар киирдэҕинэ киэн туттуу истиҥ иэйиитэ кини дууһатыгар кутуллан киирэргэ дылы. «Кыым»
Бу үрдүк сыанабыл — кини тутааччыларын уонна олохтоохторун киэн туттуулара. «ХС»