сов. разг. өйгүттэн таҕыс, туймаарый.

туймаарый диэнтэн холб. туһ. Олус уолуйаммыт биһиги бэйэ-бэйэбитин көрсүһэ түһээт туймаарыһан хааллыбыт... В. Короленко (тылб.)

туймаарый диэнтэн дьаһ
туһ. Кыынньа турар кымыс курдук, Ойуур сыта туймаарытар. Л. Попов

сыһ. Туймаарбыт, туймаарыйбыт курдук (көр). ☉ Так, как будто перед глазами всё плывёт, туманится; неясным, мутным взглядом (смотреть)
[Маайыс] уутугар аҥаарыйбыт курдук, туймаарыччы көрөн сылдьар буолла. Амма Аччыгыйа
Өлөксөөс …… мин диэки туймаарыччы көрөн кэбистэ. А. Бэрияк

даҕ. Сүдү, сүҥкэн. ☉ Великий, величавый
Туллай уол Тулатыгар Маннык үлүгэр Чуураан айылҕа Тускуллуу-уруйдуу турбутуттан Нохтолоох тойон сүрэҕэ Туймаарыйа долгуйбут. П. Тобуруокап
Чуураан тымныы тууйа миинэр [чооруостары]. И. Эртюков
Утары буурҕа ытыйда, Чуураан сата улуйда. Т. Шевченко (тылб.)

I
табыгынаа диэнтэн холб. туһ. Киэҥ хочоҕо онон-манан табыгынаспыт талах арыылары аахсыбатахха, киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймаарыйан барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа
II
даҕ. Онон-манан таммалаппыт курдук, убаҕас. ☉ Редкий (напр., о рисунке ткани)
Уля түннүк таһыгар, ийэтигэр көхсүнэн турара, дьиэҕэ кэтэр үрүҥ табыгынас ойуулаах хараҥа күөх боростуой былааччыйалааҕа. А. Фадеев (тылб.)

аат. Туох эмэ тута көстүбэт күдэнэ, тумана. ☉ Мглистый туман
Эһэ туймаарыйда, Туруу бараан дойдута Туман-имэн тунаарыйда. Т. Сметанин
Бүгүн халлаан тымныыта сымнаан, тумана-имэнэ суох сырдык күн. П. Аввакумов
Света туман-имэн устун ыкса киэһээҥҥэ диэри сылдьыбыта. Э. Соколов
◊ Туман-имэн курдук — быһаарыыта, чуолкайа, дьэҥкэтэ суох. ☉ Неопределённый, неясный, мутный
Киргиэлэй олохтоох өйө-санаата суох, туман-имэн курдук, төрүт дьалбаа киһи. Болот Боотур
Эрэһиэтинньикэп туман-имэн курдук кэрэһиттэр киирбиттэрин, …… кини кумааҕыларын ырыталларын көрө олордо. Е. Неймохов
«Марха» сопхуоска көдьүүс чуолкайдык учуоттаммыта көстүбэт, бастайааннай сыһыарыллыбыт хаһаайыннар тустарынан эмиэ туман-имэн курдук. ПАК НТ

туохт.
1. Кими эмэ көрөр оҥор. ☉ Возвращать кому-л. зрение
«Тоойуом, Миичикэ хараҕа ыалдьан сабылынна. Эмп гыныах этэ, манна ииктээ эрэ» — диир. Аккаастаһабын да, ол убаҕас убайбын Миичикэни харахтыах тустаах үһү. Р. Кулаковскай
Бити итэҕэйэр эмээхситтэр Катяны кини доҕор кыыһа Галина «харахтаабыт» диэн быһаарбыттар. СД ТАББИ
2. Хараххынан көр, кимниин эмэ көрүс. ☉ Видеть, встречать кого-л., сталкиваться с кем-л.
Аата, эйигин харахтыыр, эн саҥаҕын истэр күннээх эбиппин ээ. Н. Неустроев
[Киис Бэргэн:] Мин хааны харахтаатахпына мэйиим туймаарыйар. И. Гоголев
Күөл үрдүгэр, үрдүк тиит чыпчаалыгар ханнык эрэ урут харахтаабатах көтөрүм түһэн олорор. Хомус Уйбаан
3. Муҥха кынатын хараҕынан тахсан иһэн иҥин (балык туһунан этэргэ). ☉ Попадаться в ячеях крыльев невода (о рыбе)
Күндүөбэй муҥха кынатыгар харахтаабыт. Н. Габышев
Мантан чугас, өрүс төбүлэҕэр, икки илими бырахпытым, баран көрбөппүт ээ, баҕар биир эмэ хаахынай харахтаабыта буолаарай? Е. Неймохов

туохт.
1. Аралдьый; туох эмэ элбэҕиттэн, өрүү биир күдьүс буоларыттан сылайан, тугу да арааран көрбөт буолан хаал. ☉ Отвлекаться, рассеиваться (о внимании); потерять способность четко различать предметы (устав от их однообразия или беспорядочного множества)
Киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймаарыйан барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа
Бу баһаар этэ. Ыстапаан манна кэлэн дьон элбэҕиттэн алаарыйан хаалла. И. Никифоров
Испиискэ хаатыгар маарынныыр биир тэҥ кэчигирэс суоруу дьиэлэрдээх кыбартаалга кэлэн, Үүйэ алаарыйан хаалла. Л. Попов
2. поэт. Сырдаан, кэҥээн көһүн (хол., халлаан, сир-дойду туһунан). ☉ Раскидываться, простираться (обычно о светлой шири земли и неба)
Алаарыйа арыллар Аҥаат-муҥаат эбэбит Ангараны санатар Арылыйар уулаах эбит. С. Тимофеев
Күөх окко харыйа күлүгэр умса түһэ сытар Лэппиэрэйдээх Булумдьу үрдүнэн күөрэгэй дьирибиниир, былыта суох күндэлэс күннээх киэҥкуоҥ, үрдүк халлаан алаарыйар. Л. Попов
Атым көмүс туйаҕа Битигириир. Мин бардым. Алаарыйа сыттаххын, Айгыр-силик алааһым! Д. Васильев
3. поэт. Сандаарыччы-күндээриччи тык (күн туһунан). ☉ Озарять своими лучами (о солнце)
Аан ийэ дойду араҥаччыта буолбут аҕыс сардаҥалаах аламай маҥан күн алаарыйа тахсан, кэлбитэ... Далан
Арыы тыабыт кэнниттэн Алаас ыалын өҥөйөн, Аламай маҥан күннэрбит Алаарыйан таҕыста. М. Доҕордуурап
Ото хомуллубут ходуһалаах Тоҕой Сэлэ үрдүнэн күн алаарыйа күлэр. Л. Попов
4. Сырдык, киэҥ, эйэҕэс хараххынан көр (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Смотреть светлыми, широко раскрытыми глазами
Чараас халтаһалаах, алаарыйбыт киэҥ саһархай харахтаах, саас ортотугар ситэ тиийэ илик дьахтар киирэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Байбаралаах Малаанньа алаарыйа көрбүт сып-сырдык харахтарын аһаҕастык мичилиппитинэн Бииктэргэ туһаайда. Л. Попов

I
1.
тур диэнтэн хай. аата. Микиитэ саҥардыы нухарыйан эрдэҕинэ, туруу буолла. Амма Аччыгыйа
[Улаан] сарсыарда сылгылаппакка туруубар бэйэтэ аттыбар баар буолар. Н. Заболоцкай
2. түөлбэ. Табанан сылдьарга ырааҕы кэмнээһин: таба сынньалаҥын икки арда биир көс курдук. ☉ Привал, остановка (для отдыха оленей, примерно через 7-8 километров пути)
Аны биир туруунан Дьааҥы үрдүгэр тиийдэхпитинэ, кыылларга уолдьаһыахпыт. А. Софронов
Аны биир туруу холобурдаах хаалла. Сотору тиийиэхпит. С. Тумат
Аҕам хайбыт сиригэр тиийэрим аны биир туруу хааллаҕа. ИИА КК
♦ Туруу бараан (дьаҕыл) дойду көр дойду
Орто туруу дьаҕыл дойду диэн Оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
Туруу бараан дойду тускуллаах олоҕун долгуттулар. Н. Түгүнүүрэп
Эһэ туймаарыйда, Туруу бараан дойдуга Туманимэн туналыйда. Т. Сметанин
◊ Күн туруута көр күн
Түүнү быһа айаннаан күн туруута алааспытыгар дьэ кэллибит. Өрө туруу көр өрө. Өрөбөлүүссүйэни утары өрө туруу буолбут. Амма Аччыгыйа
Үрүҥ баанда хас өрө туруута барыта үлтү сынньыллан испитэ. А. Бэрияк
Петербурга декабристар ыраахтааҕы былааһын утары өрө туруулара буолбута. «ХС»
Өрүс туруута көр өрүс. Өрүс туруутун саҕана дойдубар кэлбитим. Суол туруута көр суол. Суол туруута от тиэйдилэр. Сыарҕа <суолун> туруута көр сыарҕа. Сыарҕа суолун туруута оҕонньор бултуу барбыта. Туруу бараан дьиэ көр дьиэ I. Туруу бараан дьиэҕэ Көтөн түһэн көрбүтүм. С. Зверев
ср. др.-тюрк. турук ‘жилище, стоянка, местопребывание; пастбище’, алт. тура ‘дом, изба; город’
II
1. даҕ. Сааһын сиппит, эт-хаан өттүнэн кыахтаах, чэгиэн (киһи). ☉ Зрелый, физически здоровый (о человеке)
Баһымньы баатыр …… хара куударалаах астаах, туруу киһи. ПЭК ОНЛЯ I
2. аат суолт. Сааһын сиппит, эт-хаан өттүнэн кыахтаах киһи. ☉ Зрелый, физически здоровый человек
Дьон туруута, дьон чулуута үксэ сэриигэ барбыта. «ХС»