көр иҥэһэ
Улааммын ыҥыырдаммытым, ол туран көрбүтүм, аны икки иһэҥэм кытта мэлийбит этэ. Н. Заболоцкай. Бырахсыы тумуһаҕар биир тимир иһэҥэни сыал уурбут уонна Тыгын уолаттарыныын ити киэҥ алаас уҥуоргу өттүгэр баар Мэҥэлээх тумуһаҕар тахсыбыттар. Саха сэһ
1977
Хоруобугар алдьаммыт мас ыҥыыр, тимир иһэҥэ, ойуулаах кытыйа бааллара. БИГ ӨҮөС

саккынньахтаа диэнтэн холб. туһ. О-ол көстөр тумуһаҕынан хааман саккынньахтаһан иһэн, халты тэбинэн тиэрэ нанас гынным ээ. П. Аввакумов
«Хата, биһиги оонньуур гыныахпыт. Иэхэйбитин!» — били оторой-моторой оҕолор эккирэһэн саккынньахтаһаллар. Айталын

дьүһ. туохт. Умса туттан, түҥ-таҥ үктээн, тиэтэйэсаарайа күүһүҥ баарынан хаамп, сүүр. ☉ Наклонившись, торопливо идти, бежать нетвёрдым неровным шагом
«Мин билигин чаас аҥаарынан кэлиэм», — диир да, арҕаа диэки сүүрэн таҥкычахтыы турар. Саха ост. I
Тумуһаҕынан таҥнары хаар маҥан баттахтаах Эмээхсин таҥкычахтаан түстэ. И. Гоголев
«Оо, хата, тугу-тугу туойан бардым оҕолоор», — эмээхсин үөһэ тыынан ылла, хаҥас диэки таҥкычахтаата. В. Протодьяконов
△ Ыараханнык ойуолаан сүүр (сылгы, сүөһү туһунан). ☉ Бежать неверной неровной рысью, галопом (о лошади, рогатом скоте)
Мин атым муҥнаах биэтэккэ саамай кэнникинэн таҥкычахтаан кэлээхтээтэ. Оо, абам! И. Семёнов
Сайылык ынахтара бары тигээччилээн кутуруктарын өрө тутан баран …… көлүйэ диэки сырсан таҥкычахтыы турбуттара. «ХС»

даҕ.
1. Көстүбэт тыыннаах (абааһылаах диир кэриэтэ). ☉ Имеющий духа-хозяина
Хас сир-уот, хас үрэх, улуу тумуһахтар, таас дьааҥылар, аартыктар - бары иччилээхтэр. Саха фольк. Ааттаах иччилээх балаҕан. Амма Аччыгыйа
Үрэх баһын киһитигэр Уулаах Уйбааҥҥа бары барыта иччилээх, алаас барыта абааһылаах курдук. Эрилик Эристиин
Ааһар дьон бу тиити улахан иччилээх диэн тумналлар. Н. Павлов
2. Дьикти, кистэлэҥ күүстээх. ☉ Обладающий удивительной, таинственной силой
Иччилээх тыллаах, Иҥсэлээх хоһоонноох, Имэҥнээх этиилээх, Ичээн буоларга Этитиилээх эбиккин эбэ, нохоо! А. Софронов
Ол курдук үс түүн субуруччу олус иччилээх түүллэри көрөн турабын. Далан
Кириэстэн уонна Глафира иччилээх саҥатыттан дьулайда. Л. Попов
Мин иччилээх түүлү түһээтим! А. Сыромятникова
3. Иһигэр туохтаах эрэ (хол., иһит). ☉ Имеющий содержимое, с содержимым (о сосуде, мешке и т. д.)
Хата дьогдьоот сыл буолан, оҕонньор куобаҕы балачча бултаабыта, күнүн аайы сүгэһэрэ иччилээх киирэрэ. Далан
Биирдэ кинилэр иччилээх арҕаҕы булбуттар. М. Чооруоһап

1) клюв (у птиц); морда (у нек-рых животных); рыло (у свиньи); куоҕас тумса клюв гагары; ыт тумса собачья морда; собачий нос; тумсун дулҕаҕа соттор погов. вытирает свой клюв о кочку (о том, кто отпирается или постоянно прибедняется); эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор , хойутаан турбут чыычаах хараҕын хастар погов. ранняя птичка носок прочищает, а поздняя — глаза протирает; 2) перен. передняя или выступающая часть чего-л.; борокуот тумса нос парохода; атах тумса носок (ступни, обуви); сылабаар тумса самоварный кран; сыарҕа тумса передняя перекладинка саней (из тальника); чаанньык тумса носик чайника; кытаҕас тумса губы клещей; этэрбэс тумса носок торбасов; атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр он почти не видит (букв. может видеть только свой носок); атаҕын тумсуттан ырааҕы көрбөт он не видит дальше своего носа (букв. носка); 3) лесистый выступ; тумус тыа мыс, покрытый лесом; тумус арыы а) островок выступающего леса; б) полуостров; ср. тумуһах # тумсун оҕунуохтаа = а) помазать нос (о сомнительном обещании); б) угощать кого-л. в корыстных целях; тумус буол = быть заводилой (в каком-л. деле).

I
туохт.
1. Туох эмэ иирсибитин, бутуллубутун өһүл, сүөр, көннөр (хол., муҥханы, илими, быаны о. д. а.). ☉ Разматывать, распутывать, приводить в порядок что-л. запутавшееся
Буруоттан кыйдаран кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
Куммаа, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрэн баран, ыттар аалыктарын бэрийдэ. Н. Габышев
Бэл, муҥхаҕа муҥха өлүүтэ диэн туспа ууруллар — муҥхалаах киһи муҥханы бэрийэрэ, таҥара, бэйи, элбэх түбүктээх үлэ. Кэпсээннэр
2. Тугу эмэ бөхсүйэн, сааһылаан бэлэм оҥор (таҥаһы, туттар сэби-сэбиргэли о. д. а.). ☉ Приводить в порядок, подправлять, чинить что-л. «Былыр үйэҕэ эмтэниэх баара», — диэн Өксүү уоһун иһигэр ботугураата уонна дьиэлээх киһи курдук хаҥас диэки тиийэн иһити-хомуоһу бэрийбитинэн барда. Софр. Данилов
Суоҕу-баары бэрийэн, Солоҕунан оргутан, Сууйан-тараан, абырахтаан, Суорҕан, тэллэх оҥорбута. Күннүк Уурастыырап
Удаҕан таҥаһын уот сөҕүрүйбүтүн кэннэ, сараҕыта уурдулар, бэрийдилэр. Н. Босиков
Булчут арыый иллэҥсийэн кыһыҥҥы олоҕун оҥоһуннун, булдун тэрилин бэрийдин. «Кыым»
3. Кими, тугу эмэ көр, харай, биэбэйдээ. ☉ Присматривать, ухаживать за кем-л.
Кини [Өрүүҥкэ], хамнаска сылдьан, үс сылы быһа аттары бэрийэн тахсыбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Аана] сүүтүктээх илиитин оргууй күөрэҥнэтэн уһун түүнү иистэнэн тахсара, үс уолун, үс бухатыырын, бэрийэн кыратык утуйара, кыратык аһыыра. Н. Босиков
Кэҕэ баҕайы Бэйэтин оҕотун Биирдэ да Бэрийбэт диэн Бэрт өртөн ыла Биллэр буолбаат. П. Тобуруокап
II
дьүһ. туохт. Атыттартан улахан үрдүк буол, үрдээн көһүн; олус улахан, күлүктээх буолан көһүн (хол., хараҥаҕа, боруҥуйга). ☉ Быть ростом выше других; казаться очень большим и массивным (напр., в темноте)
Уолаттар тэҥҥэ хаһыытаһа түстүлэр да, уот күлүгүттэн бэрийэн тахсыбыт киһи диэки сүүрдүлэр. Амма Аччыгыйа
Бүтүннүү хаар буолбут киһи киирэн, суол аанынааҕы боруҥуй быыһынан бэрийэн турда. Күннүк Уурастыырап
Мин иннибэр оруос быыһыттан, соҕотохто субу курдук арай биир күтүр [ньиэмэс саллаата] эмиэ бэрийэн иһэр эбит. Суорун Омоллоон
Бэс чагда тумуһах тумулга Бэрийэр баараҕай харыйа. М. Тимофеев
♦ Бэрийэр бэрдэ — ким, туох эмэ саамай улахана, бөдөҥө, күүстээҕэ, саамай бастыҥа, чулуута. ☉ Самый крупный; лучший, отборный, отличный
Муннугар биирдэ эмэ тумуу да киирбэтэх, чэгиэн-чэбдик бэйэлээх, наһаа үчүгэй майгылаах уолан киһи бэрийэр бэрдэ этэ. Күннүк Уурастыырап
Кини иннигэр тойон кыыл бэрийэр бэрдэ, кэтэҕин чыначчы тартаран олордо. В. Яковлев
Лейтенант Аммос Аммосов икки бууттаах киирэни уон икки төгүл үөһэ анньара, оттон курсааннар саамай бэрийэр бэртэрэ баара эрэ аҕыс-сэттэ төгүл күөрэтэллэрэ. Ф. Софронов
[Бүөтүр] чохороонун сүөрэн ылан, тиити биир сиринэн тэһэ оҕуста уонна титиригинэн анньыалаары саҥардыы үҥүлүтэн эрдэҕинэ, атыыр кырынаас бэрийэр бэрдэ таһырдьа ыстанна. Р. Кулаковскай

I
аат.
1. Туох эмэ дьайыытын, сабыдыалын этинэн-хаанынан арааран өйдөөһүн. ☉ Ощущение, осязание, чувствование
Көрүү, истии, сыты, амтаны билии, бигээһин көмөлөрүнэн киһи тас объектар тустарынан сибидиэнньэлэри ылар. ДИМ
2. Тулалаан турар эйгэни, олоххо баар чахчылары өйгө-санааҕа иҥэринии, өйдөөһүн. ☉ Познание, приобретение знаний, постижение закономерностей объективного мира. Аан дойдуну билии
□ Олоҕу билии диэн, дьиҥ иһигэр, дьону билии, кинилэр өйдөрүн-санааларын, үөрүүлэрин-хомолтолорун, дьулуурдарын-баҕаларын билии. Софр. Данилов
Медицинскэй билиилэри өссө төрүт былыргы дьон мунньуммуттара. КФП БАаДИ
3. Тугу эмэ үөрэтэн, чинчийэн баһылааһын, онно үөрүйэҕи, сатабылы иҥэринии. ☉ Приобретение знаний, опыта, сведений о чем-л.. Кини техникаҕа олус сыстыгас, онно да билиитэ киэҥ
□ Норуот олоҕун үчүгэйдик билии — суруйааччы үлэтэ ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов
4. Үөрэх, наука эйгэтигэр киирэн, ханнык эмэ уобалас туһунан өйдөбүллээх буолуу. ☉ Овладение знаниями в какой-л. области
Болугур оҕонньор онно өйдөөбүтэ: кинигэ киһи өйүгэр, билиитигэр элбэҕи биэрэрин. Н. Якутскай
Дипломнай үлэ — бу биэс сыл устата мунньуммут билиигин түмэн оҥорор аан бастакы научнай үлэҥ. Н. Лугинов
5. Ханнык эмэ тылы үчүгэйдик баһылааһын. ☉ Владение каким-л. языком
Икки тылы билии туох да куһаҕаны аҕалбат. Далан
Элбэх тылы билии — биир күлүүскэ элбэх тыллаах буолуу (Вольтер). ЭБЭДьА
◊ Бас билии көр бас II
Соппуруон баай урукку хамначчыттара кини бас билиититтэн тахсан өрөпкүөм тэринэн олохторун уларытан барбыттара. Н. Якутскай
II
1. аат.
1. Икки үрэҕи, күөлү, сыһыыны быыһыыр кыра ойуур, томтор. ☉ Узкая полоса леса или возвышенность, находящаяся между двумя водоемами, полянами
Бу толоон уҥуоргу өттүнээҕи тыа чараас соҕус үрдүк билии буолуохтаах. Амма Аччыгыйа
Биирдэ икки алаас билиитинэн тумустаан киирбит тыаны быһа түһэн иһэн, тоһуурга түбэстибит. И. Федосеев
2. Чугас-чугас сытар күөллэри араарар хонуу эбэтэр күөл уута быстыах курдук синньиир сирэ. ☉ Полоса суши, разделяющая близлежащие озера или неглубокое узкое место озера, перешеек
Билигин оҕонньор киэҥ харахтардаах үс хоппуруон илими күөлү билиитинэн туора үтэ сытар. Л. Попов
Ол тумуһаҕынан күөл билиитэ дьара, хоту эҥээргэ олорор ыаллар арыыга бу билиинэн сылдьаллар. У. Нуолур
3. Тугу эмэ арыттыыр, араарар быыс. ☉ То, что разделяет на части какое-л. помещение, строение, перегородка
Кинилэри ортотунан билиилээх ампаар дьиэ хаҥас хоһугар киллэрэн, хаайталаан кэбистилэр. Эрилик Эристиин
Оҕонньор дьиэ уонна хотон икки ардынааҕы билиинэн биир муннукка тиийэн, эркин маһын халбарыччы аста уонна Кириһээни киир диэн ыйда. Д. Таас
Икки оҕонньор олбуордарын билиитигэр этиһэ хааллылар. Амма Аччыгыйа
4. Суол арахсар сирэ. ☉ Место разветвления дорог
Сэттэ суол билиитигэр тиийэн күүтүөм. Ньургун Боотур
5. Туох эмэ буолар быыһа-арда (бириэмэ, кэм ыккардыгар). ☉ Промежуток между чем-л. (во времени)
Итиитымныы былдьаһар билиитигэр сымнаһыар соҕус күн буолла. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Тугу эмэ араарар; быыс буолар. ☉ Разделяющий на части что-л.; отделяющий одно от другого; служащий межой
Сотору кини билии тыаны туораан, киэҥ от үрэххэ өҥөс гына түһэн тохтоон турда. Амма Аччыгыйа
Ньукуу дьиэ билии истиэнэтин аттынааҕы хараҥа муннук ороҥҥо дьылыйан сытта. С. Никифоров
Лоҥкууда үрэх ыбыллар билии тумуһугар киирэн, Ананий көҥүһү мээрэйдии сырытта. М. Доҕордуурап