уларыт диэнтэн төхт
көрүҥ. Хайа бараары гыммыт Харсыат туомнаах, Уруккуларыттан уларыталаабыт Улуу соннордоох. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Кыым:] Хапкааннаргын сотору-сотору көр, атын сирдэргэ уларыталаан ис. Суорун Омоллоон
Хобороос быспыт сыанатын уларыталаан кэбиспитэ элбэх буолара. А. Сыромятникова

туохт., фольк. Ытыктаа, убаастаа. ☉ Почитать, уважать кого-что-л.
Абааһы аймаҕар буоллаҕына …… Тоҕус дьөлөкөй тордуйаҕа Субай хаан утары тосхойон Дьоһуннуур туомнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Илбис кыыһыгар] Соллоҥноох суолгар Нохтолоох сүрэҕинэн Дьоһуннуур күммүт буолла. Саха фольк. Тойон убайым диэн дьоһуннаабатах. ПЭК СЯЯ

холон I диэнтэн хай
аата. Үгэс курдук «суох» диэн харда сымыйалыырга холонуу буолбатах, саха киһитэ айылҕаттан анаппыт сэмэйин туоһулуур тыл буолар, дьэ ити эрэ кэнниттэн икки өттүттэн уос өһүллүөхтээх. И. Никифоров. Бу икки туомнаах хомуурунньук Эрилик Эристиин айымньыларын толору соҕус таһаарарга холонуу буолар. Н. Тобуруокап
Скульптураҕа саха маҥнайгы холонуутунан талахтан кыһан оҥоһуллубут талах ынах оонньуурдар буолуохтарын сөп. АЭ СТМО

I
аат. Норуот итэҕэлигэр олохсуйбут үгэс, сиэр. ☉ Обряд, часть обряда, укоренившиеся в обычаях народа
Эһэни өлөрдөхтөрүнэ, араастаан алгыыллар, араас туомнары толороллор. Болот Боотур
Оҕото суох дьон бу кэмҥэ Айыыһыттан оҕо көрдөһөн «Айыыһыт тардар» диэн туому толороллоро. А. Фёдоров
Саха норуотун былыргы итэҕэлэ, араас бырааһынньыктара, туомнара эмиэ сылгы иитиитин кытта быстыспат ситимнээх. «ХС»
♦ Туому (эрэ) толорон — сиэри (эрэ) ситэрэн диэн курдук (көр сиэр I)
Итэҕэллээх дьон туомун эрэ толорон таҥара дьиэтигэр сылдьарга күһэллибиттэрэ. «Кыым»
ср. калм. тоом ‘внимание, глубокое уважение’
II
аат. Элбэх чааһынан тахсар кинигэ биир чааһа. ☉ Том (книги, издания). А.С. Пушкин суруйууларын тиһэх туома таҕыста. Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта уон биэс туомнаах буолуохтаах

туохт.
1. Тутаахха, укка киирэр ыга киирэр гына олохто оҥор (хол., быһахха). ☉ Мастерить основание к чему-л. (напр., к ножу). Хотууру тууралаа. Быһаххын модьу гына тууралаа
□ Кытыастар кыһыл былааҕы Хамнаабат гына хараҕалаан, Туллубат гына тууралаан Өрө анньан кэбистилэр. С. Зверев
2. көсп. Тугу эмэ төрүттээ, төрдүн оҥор. ☉ Делать, создавать основание, основу чего-л. [Сайыҥҥы халлаан] Толон самыыр оҥорон, Тоҕо суккуйан биэрэн, Туҥурбут дойдуну Туругурдан кэбиһэн, Турар-турбат Туһанарын тууралаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кытыастар кыһыл былааҕы Хамнаабат гына хараҕалаан, Туллубат гына тууралаан, Өтүйэлээх сиэрпэ бэлиэлээн Өрө анньан кэбиһэн баран, Кэс тылын кэлгийбитэ, Туомнаах тылын туһаайбыта. С. Зверев

аат., эргэр. Кэлим туоһу түөрт муннуктарынан бүүрэ тутуталаан убаҕаһы кутар гына оҥорбут судургу иһит. ☉ Берестяная четырёхугольная или квадратная посудинка (коробица, лоток, чуманчик), сколоченная из одного листа берёсты деревянными гвоздиками и имеющая вид кузовка или лукошка
Абааһы аймаҕар буоллаҕына …… Тоҕус дьөлөккөй тордуйаҕа Субай хаан утаҕы тосхойон, Дьоһуннуур туомнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Туос тордуйа оҥорон, хатыҥ үөһэ чэй оргутуммут. Амма Аччыгыйа
Маны [туоһу] сулбу тардан ылла уонна ууга сүүрэн киирэн, илитэн баран, тордуйа оҥорон киирэн барда. Суорун Омоллоон
◊ Бүлтэгэр тордуйа — халыыпка баттаммыт тимэхтиҥи быһыылаах төгүрүк киэргэл. ☉ Штампованное украшение в виде пуговок, бляшка. Муннуктаах тордуйа — халыыпка баттаммыт түөрт муннуктаах киэргэл. ☉ Штампованная четырёхугольная бляшка (украшение). Тыҥырахтаах тордуйа — халыыпка баттаммыт уһун ньолбоҕор, кытыытынан тыҥырахтыҥы быһыылаах киэргэл. ☉ Штампованная, продолговатая, по концам когтевидная бляшка (украшение). Хаҥнык тордуйа — халыыпка баттаммыт үс муннуктаах киэргэл. ☉ Штампованная трёхугольная бляшка (украшение). Хаҥнык тордуйа — саха киэргэлэ

I
сыһ.
1. Өссө төгүл, өссө; хаттаан, хат. ☉ Ещё, ещё раз, в добавление, вдобавок к чему-л.; опять, снова
Бука, эмиэ тугу эрэ, тосту туораны соруйаары гыннаҕыҥ буолуо. Софр. Данилов
Ол оҕонньор ынаҕа эмиэ уолара буолуо. Күндэ
Куолубутунан биир киэһэ эмиэ кустуу киирдибит. Үһүөн тус-туспа тарҕастыбыт. Т. Сметанин
2. Ким, туох эрэ курдук, туохха эрэ маарынныырдык. ☉ Тоже, так же, как и, также
Тогойкин эмиэ иһиллээн сэгэллэн турда. Амма Аччыгыйа
Оҕолор эмиэ эбэлэригэр олус убаммыттара. Далан
Лоҥкууда хоту сиһигэр дүрбүөннээх үлэ салҕанан бара турда. Оттон өтөх сирдэри хорутааччылар үлэлэрэ эмиэ бэркэ барда. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. йемэ ‘и, также, ещё’, гаг. һем, йем ‘и’
II
сыһ. сыһыан т.
1. Сөбүлээбэт, сүөлүргүүр сыһыаны көрдөрөр (сүнньүнэн ыйытыы ф-лаах этиилэргэ тут-лар). ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего к содержанию высказывания (употр. в основном в вопросительных предл.)
Ол учууталлааҕы эмиэ тоҕо ыҥыран бэһирдиҥ? Хайа, балай эмэ саҥарар-иҥэрэр этиҥ дии. Н. Неустроев
«Оонньуох дьону, оҕолору, эмиэ тоҕо үүртэлээтиҥ?» — диэн Даайыс сэмэлиир соҕустук киһититтэн ыйытта. Н. Заболоцкай
[Варвара эмээхсин киирбитигэр Егор Егорович:] Хайа, бу эмиэ туохпут соһуллан киирдэ? Манна тоҕо кэллиҥ? С. Ефремов
2. Үгэргиир, сиилиир, сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает иронию, презрение, осуждение говорящего относительно содержания высказывания (тоже мне!)
Бу эрэйдээх эмиэ киһи буоллаҕым буолан, дьон сиилээх-хоһулаах, эмиэ ырыаоонньуу туомнаах диэн дэлби элэк-хаадьы гыныахтар этэ. П. Ойуунускай
[Кэтириис таҥаһы көрөр уонна:] Сандааран түһэн эмиэ таҥас бөҕө дии, сиидэ төрөөн. С. Ефремов
«Эмиэ хайа тойоммут кэллэҕэй?» — дии-дии Андриан түннүгүнэн көөртө Никифоров кинээс уолунуун эбиттэр. М. Доҕордуурап
III
ситим т.
1. Саҥарааччы туох эмэ буоларыгар дуу, буолбатыгар дуу саарбахтыырын көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение говорящего или противоречивость действий, о которых идёт речь в высказывании
Эмиэ да мас хайытар, эмиэ да дьаарыстыыр. И. Федосеев
Сороҕор кыыһыран ыйытар, сороҕор эмиэ сымнаан, намыын куолаһынан ыйытар, онтон эмиэ өрө көбдьүөрэр. Т. Сметанин
Тойоммут булкуллар-тэккиллэр — эмиэ да киириэн саныыр, эмиэ да кииримиэн баҕарар. Чэ, быһата, булкуур буолла. А. Бэрияк
2. Тэҥҥэ холбуур суолталаах ситим тыл быһыытынан ааҕар суолталаах уонна биир уустаах чилиэннэри, тэҥ суолталаах этиилэри, этии чаастарын холбооттуур. ☉ Выступает как перечислительный союз, объединяющий отдельные члены предложения, части сложносочинённого предложения
Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сылаас астан араҕан. Сылбай ууну быраҕан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
Өтөр буолаат инники иһээччилэр саҥа ырыаны саҕалаатылар: эмиэ да кырдал, эмиэ да хайа, эмиэ да туруйа, эмиэ да тураах туһунан. Софр. Данилов
Ыттыы эмиэ үрэр дииллэр, Ынахтыы эмиэ маҥырыыр дииллэр, Хас, хас тылы билэрин Хантан ким ситэн ааҕыай?! Т. Сметанин