туох гынаары этэҕин

I
ыйыт. солб. аат. Киһиттэн ураты тыынар уонна тыыммат предмети ыйытан бэлиэтиир тыл. ☉ Вопросительное местоимение, указывающее на предмет речи (животное, неодушевлённый предмет): что? Туох көтө сылдьарый?
II
аат сыһыан т.
1. Этиллэр предмет бэлиэтин иэйиилээх күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление признака предмета речи: что за. Туох үчүгэй оҕотой! Туох күүстээх ардаҕай!
□ Бу туох элбэх сибэккитин үргээтиҥ? М. Доҕордуурап
«Туох иҥсэлээх кутуйахтарай!» — диэн Олоо кыланна. Т. Сметанин
2. Сөбүлээбэккэ, түгэх түһэн, кыыһыран ыйытыыны көрдөрөр. ☉ В вопросе или восклицании выражает недовольство говорящего: что за, какой
Оо, туох муҥун көрдөмүй? П. Ойуунускай
Ол мин туох үлэтин кыайыам буоллаҕай? С. Ефремов
Эн миэхэ туох сүбэһит көһүннүҥ? Н. Островскай (тылб.)
♦ Туох баарынан көр баар I. Уол туох баарынан сүүрдэ. Туох да эгэлгэтэ суох кэпс. — ол-бу диэбэккэ, мунньаҥнаабакка, кубулҕаттаммакка, көнөтүнэн. ☉ Без всяких капризов, вздорных требований, каких-л. выходок (делать что-л.)
Туох да эгэлгэтэ суох бүгүн бурдук быһыытыгар бар. ГНС СТСДТ. Туох иннигэр (иһин) (сөбүлэммэт, буолуммат, баҕарбат) — олох, букатын (аккаастыыр). ☉ Ни за что, ни в какую (не соглашаться)
Таһаҕас тиэйэ барарга туох иннигэр сөбүлэммэт. НАГ ЯРФС II
Туох иһин бу дойдуттан барыан баҕарбат. НАГ ЯРФС II. Туох тэһэ анньан кэпс. — тугу эрэ гынарга эмискэ санаа киирэн (ону гыммыттан үөрүү эбэтэр кэмсинии). ☉ соотв. с какой стати; какого дьявола (чёрта, беса, лешего, шута)
Аата абаккам да эбит, туох тэһэ анньан оонньоон сытыйбытым буолуой? А. Софронов. Туохха да уурбат — кими, тугу да сыаналаабат, аанньа ахтыбат. ☉ соотв. ни во что не ставить кого-что-л. [Ыларов:] Миигин олох туохха да уурбат, хоҥоруутугар хоннорбот эбит ээ. «ХС». Туох эрэ саҕа саныыр — кыраны да оҥорбутун улаатыннарар, өҥө туттар. ☉ Считать особой заслугой своё незначительное участие в чём-л., возвеличивать сделанное самим собой
[Көстөкүүн:] Дьоннор мабылысаассыйаҕа биир-икки күн үлэлииллэрин туох эрэ саҕа саныыллар. Күндэ
◊ Туох баара көр баар I
Туох баара барыта түөрт сыллааҕыта саҕаламмыта. В. Яковлев
Туох (тугу) баҕарар диэ — туох да диэ диэн курдук. Барбытым кэннэ туох баҕарар диэтиннэр. Софр. Данилов
Туох да диэ көр диэ. Чэ, туох да диэ, ити эн дьыалаҥ буолбатах. С. Ефремов. Туоххунан истэҕин сөбүлээб. — киһи этэрин хайдах өйдөөбөккүн. ☉ Выражает недовольство с оттенком недоумения (букв. чем же ты слушаешь). «Туоххунан истэҕин?!» — диэн ийэтэ оҕотун мөҕүтүннэ

туох аатай диэн курдук
Туох аата буоларый, киһини ыттааҕар куһаҕаннык көрөр диэн! Н. Якутскай
Туох аата буоларый! Миигин сөбүлээбэт буолан баран, тоҕо ойох ылбыккыный? «ХС»

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, абааһы көрүүнү, бырачыаһы, сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование, протест, недовольство (куда это годится, боже мой, что за чёрт, что за безобразие)
Итинник түбэлтэҕэ саҥарбакка хаалар диэн туох аатай! Софр. Данилов
Туох аатай, ханнык эрэ таас иһин... Бэйи, ол эрээри, кырдьык алмаас буоллаҕына, оччо даҕаны сыаналаах буолуон сөп. Н. Якутскай
Тугу да өйдөөбөппүн. Туох аатай! С. Ефремов
Бу кыысчааҥҥын буой, киһини мэнээк үөхтэримэ. Туох аатай! «ХС»

туох аатай диэн курдук
Туох аатай доҕор, барыттан-бары куттана, хайыҥ охсуна сылдьар диэн. Софр. Данилов
Туох аатай доҕор, оннук быһыыланар! «ХС»

туттул. сыһыан. холб. Саҥарааччы олус уһаабыт, салгыппыт көстүүгэ сөбүлээбэт сыһыанын ардыгар мунаарар, билэ сатыыр дэгэттээх көрдөрөллөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение, иногда с оттенком недоумения, по поводу чего-л. неожиданного или надоевшего (неужели, что так). Ыалга тахсан баран, туох айылааҕын өр буоллуҥ?
□ Дьэ үлүгэр эбит
Ити туох ааттааҕын, атын сир баранан, биһиги улуустарбытыгар кинилэри ыыталлара буолуой? Н. Якутскай
Туох айылаах буоллуҥ, ол? Д. Таас

туттул. сыһыан холб.
1. Саҥарааччы ким-туох эмэ уһулуччу хаачыстыбатын сөҕөрүн-махтайарын көрдөрөр. ☉ Выражает восхищение исключительным качеством кого-чего-л. (до чего)
Бу туох ааттаах бултаах сирэй. П. Ойуунускай
Туох ааттаах үчүгэй суолай. Н. Заболоцкай
2. Саҥарааччы абаккатыйарын, сөбүлээбэтин, суланарын көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, недовольство, сетование (что за)
Туох ааттаах доппуруостаан хааллаҕай. Суорун Омоллоон
Туох ааттаах хара сорой! Бу туох икки муостааҕа искэр киирбитин этэн абыраарыый! «ХС»
Туох ааттаах муҥнаах олоҕо эбитэй! Ч. Айтматов (тылб.)

саҥа алл. сыһыан холб. Сөбүлээбэт, сэмэлиир сыһыаны ардыгар кыыһырыы былаастаан этэри көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование (какого чёрта)
Туох абааһытын, итинник сымыйа хоту кэпсии сылдьаҕын! Туох абааһытын, тыаны булан, бүгэн сытаҕын. Н. Габышев

сыһыан холб. Тугу эмэ сөбүлээбэккэ абааһы көрөн, сэмэлээн этэри көрдөрөр. ☉ Выражает резкое неодобрение, осуждение чего-л. (какого дьявола, какого же чёрта, да ну его)
Туох абааһытын баран, маны да ылыам суоҕа. Туох абааһытын баран, дьыалалаһан хааллыгыт? «ХС»
Ол, туох абааһытын баран, Лариса бачча күрүлүүр күнүс Витька-мотуруоһу кытары арыгы иһэ олороро буолуой! В. Яковлев

туох ааттааҕын

туох ааттааҕын

туох аатай диэн курдук
Биир да күн сынньанар кыах суох. Бу туохха түбэстим. Бу туох булкуурай, туох алдьархайай! Суорун Омоллоон

туох баҕайытай

саҥа алл., сыһыан холб. Сөҕүүнү мунаарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает интерес с оттенком недоумения (что же это такое)
Туох баҕайыный доҕоор! Тоҕо кэллиҥ? Суорун Омоллоон
«Туох баҕайыный доҕоор! Тоҕо дьиктитэй!» — диэн ботугуруу-ботугуруу, маһынанотунан күлүктэнэн, олох ыкса кэлбитэ: симилээҥки буолан хаалла. Г. Колесов

саҥа алл., сыһыан холб. Сөбүлээбэт сыһыаны, дьиксиниини көрдөрөр. ☉ Выражает страх, сомнение (что это такое)
«Хааным бэркэ хамнаата, сүрэҕим бэркэ мөҥүһүннэ! Туох баҕадьытай?» — дии санаан баран, иккиэннэрин ойоҕолуу хааман иһэн саҥара истэ. Ньургун Боотур

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, абаккаланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование (что это такое, что за безобразие)
Туох баҕайытай доҕор, бииргэм хоойго киирээри гыммыт хоноһо курдук, тула эргийэн хаалламый. Суох, уум кэлиэ суох! Суорун Омоллоон
Туох баҕайытай доҕор, мин тылбыттан иҥнэн хааллаҕай! Софр. Данилов
Түксү! Түксү! Туох баҕайытай доҕоор. Мунньах ахсын кириитикэһиттэринэн умайар уот айахтар, оттон үлэ тирээн кэллэҕинэ, аккаастанартан атыны билбэттэр. С. Ефремов
Туох баҕайытай, эдэр киһи үлэлээн-хамсаан иһиэхтээххин. Сырдык аартыгынан сылдьыахха, туох баҕайытай. Д. Таас

туох абааһытын диэн курдук
Ээ кэбис доҕор, туох баҕайытын, эмиэ саҥарсан бардыгыт. Н. Неустроев
Тууй-сиэ, туох баҕайытын, дьааһыйан хаалламый доҕоор. Суорун Омоллоон

ким билэр диэн курдук
Туох билиэй, доҕу-ур, дьоннор туох-туох буолалларын. Күндэ
Туох билиэй, онно ханныкханнык уларыйыылар киириэхтэрин. В. Яковлев
Туох билэр, киһи-киһи тустуспа, аҥаардас баай ымсыыта сиэппэтэ ини. А. Сыромятникова

туох билиэй

туттул. сыһыан. холб. Саҥарааччы баар быһыыгамайгыга, инники этиллибиккэ улахан буолбатах, тулуйуллар дьыала диэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к создавшейся ситуации, как к чему-л. несущественному, не имеющему большого значения (ничего)
Чэ, туох буолуой, биһиги кинилэри атын оҥоруохпут. Амма Аччыгыйа
Туох буолуой! Отдел соҕотох Дроздов буолбатах. В. Яковлев

абааһытын баран диэн курдук
Доҕоттоор, туох буолуох баҕайытын! Түксү, кэбис, этиһимэҥ. Н. Неустроев

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи быһыытыгар саҥарааччы хомолто дэгэттээх сэмэлиир, хомуруйар, сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, упрёк, недовольство с оттенком сожаления, высказанные в адрес собеседника по поводу его поступков (ну и ну, ну что такое, ну как это так). Туох бэрдэй, мантан тэйэ да тохтуохха баар этэ. Туох бэрдэй, маны сыҕарытан биэриэххин. Туох бэрдэй, таарыччы сылдьан кэлиэххин

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы утары этэрин, аккаастыырын, сөбүлээбэтин көрдөрөр. ☉ Выражает возражение, отказ, неодобрение говорящего (зачем же). Туох гынаары, онно да баран абыраныах биллибэт. Туох гынаары, күнү быһа утуйарый. Бу, туох гынаары, бачча эрдэ хаар түстэ

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этиитин кытта саҥарааччы дьэ кырдьык оннук диэн сөбүлэһэ охсорун көрдөрөр. ☉ Выражает согласие говорящего со словами собеседника, поддержку сказанного им (что и говорить)
Тугу гынаары этэҕин. Чэ ол кини сырыттын даҕаны, оннооҕор бүгүн киһи көмүллэригэр Суон Дьаакып кыыһа сылдьар ээ. А. Софронов
— Ыа, дьэ табаарынан кыраны-кыамматы кучугуратыыһылар. — Һэ, дьэ, туох гынаары этэҕин. Күндэ

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа хайдах да эргит-урбат, син биир оннук диэн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемая мысль с точки зрения говорящего такова вопреки иным суждениям (что ни говори)
Туох да диэ, син биир үчүгэй бырайыак. Н. Лугинов
Чэ, туох да диэ, аны саас бэйэбинэн суорумньу буолан көрүөм буолуо, оттон. Кустук
Туох да диэ, быйыл ыһыыны эрдэ бүтэрэр буоллубут. «Кыым»

төһөтүн да иһин диэн курдук
Туох да диэбит иһин, быйыл күһүн бары-барыта хайдах эрэ ордук тупсубукка дылы. Софр. Данилов
Туох да диэбит иһин, дьону алдьаппыт Хоҥор түөкүттэрин саралааһыны булгуччу ситиһиэхпит. «ХС»

туох да диэбит иһин

саҥа алл., сыһыан холб. Кэпсэтиигэ хос ыйытыы форматынан абаран-сатаран, кыыһыран-уордайан сыһыаннаһары көрдөрөр. ☉ В диалоге в форме повторного вопроса, выражая крайнюю степень возмущения, имеет следующие значения что ты сказал? (что-что?!, что-о?)
«Туох даа?!» — Сыллай сирэйэ-хараҕа бүтүннүү түрүтэ тыытан барда. Амма Аччыгыйа
Туох даа? Өссө мин уолум сириксэннээх дии! Көр эрэ маны! И. Гоголев
Туох даа? Эйиэхэ уон суукка өссө кыра эбит! Букатын өйдөммөтөххүн! И. Семёнов

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа сатамматын утары этэр дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение сказанного или возражение ранее сказанному (с какой целью, ради чего, с какой стати)
Тыый, баачыка, ити туох диэн ыйыттаҥый? А. Софронов
Кырдьаҕас киһини туох диэн күһэйдэҥий, бэйэтэ буоллаҕа дии. С. Ефремов
Мин, бу курдук көҥүл сылдьан, дьэ, туох диэн холкуоска тахсаммын хам кэлгиллиэмий? «ХС»

(ЭТТЭХХИНИЙ, ЭТТЭХХИТИЙ) туттул. сыһыан холб. Дьиктиргээһин, сөҕүү дэгэттээх утары этиини көрдөрөллөр. ☉ Выражает возражение с оттенком удивления, изумления (зачем так говорить, что ты говоришь, да что ты, о чём ты)
Тыый, тукаам, туох диэн эттэҥий? Мин эрэйдээх киһи санаатын хайдах мээрэйдиэм буоллаҕай. Н. Неустроев
Тыый, туох диэн эттэххиний, Милан Егорович. Итинник эппиэттиэх соругу ылынар эрээри, ааҕансуоттаан бөҕө буоллаҕа дии. В. Ойуурускай

хайдах дуу диэн курдук. Мантан барабыт дуу, туох дуу. Манан уурайыахха дуу, туох дуу
□ Дьиэҕэр төнүн, дьонуҥ күүтэллэр диэн дуу, туох дуу... И. Семёнов

саҥа алл., сыһыан холб. Суланыыны, курутуйууну, кэмсиниини көрдөрөр. ☉ Выражает обиду, отчаяние по какому-л. поводу (никто не может помочь)
Дьоло суох күҥҥэ төрөөммүн, итэҕэс оҥорууланаммын, күн сириттэн сүтэрим кэллэҕэ. Туох истиэ-көрүө баарай. А. Софронов
Эн бу сир үрдүгэр суоххуттан кэмсиммитим иһин, туох истиэ баарай, Алёша. С. Федотов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ оннук буолуохтааҕа көстөн турарын туһунан бэлиэтээн ааһарын көрдөрөр. ☉ Выражает неизбежность отрицательного результата какого-л. действия (ничего не поделаешь, иначе и быть не может). Талаан суох аата суруйа сатыыр да, туох кэлиэй, хоһоонноро мөлтөхтөр. Оҕолор бары үлэлииллэр да, туох кэлиэй, түмүк олус кыра
□ Дьэ онтон, туох кэлиэй, хаалаары гыммыты харайдаҕым дии. В. Ойуурускай

туох кэ- лиэй диэн курдук. Кинилэр тэрээһиннэрэ, туох кэлээхтиэй, саргы-сатаҕай буоллаҕа дии. Нууччалыы аанньа билбэт киһи, туох кэлээхтиэй, санаатын толору кыайан эппэтэҕэ

туох баҕайытай доҕор диэн курдук
«Туох сатанатай, күн аайы ардах да ардах! Күн аайы бэргээн иһэр быһыылаах. Туох сатанатай доҕор, ситэри...» — аны хараҕын кытта үөхсэн «айыыны» этэ сыһан иһэн тохтоото. Д. Таас

туттул. сыһыан. холб. Туох эмэ хаачыстыбатын сөҕөн-махтайан этэри көрдөрөр. ☉ Выражает удивление говорящего (что за, какой). Туох үлүгэрдээх бөдөҥ хортуоската үүммүтэй
□ Туох үлүгэрдээх Тороххой дорҕоонноох Туһулаатаҕай диэммин Толкуйдуу истим. С. Зверев

туох үлүгэр- дээх диэн курдук. Туох үлүгэрин оту маннык куһаҕаннык охсор дьонуй?
□ Убайым, туох үлүгэрин ньылбы сытыйдыҥ. Л. Попов

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, недовольство чем-л. (что это такое, какой ужас, что за безобразие)
Биэс киһи биир киһиттэн куттанара диэн туох үлүгэрэй. Күннүк Уурастыырап
Ама! Сымыйа ини... Туох үлүгэрэй! Настя, ити кырдьык дуо? Н. Якутскай
Туох үлүгэрэй! Туоххатуохха тиэрдэҕин? С. Ефремов

туох үлүгэрэй диэн курдук
Бэйэтэ үс чаас устата үлэтигэр суох, аны эрдэ кэлбит дьону үлэҕит чааһын сарбыйыам диидии дибдийэр. Туох үлүгэрэй бу. В. Яковлев

аадахый диэнтэн көстө түһүү (соччо тут-бат ф-ттан)
Тимир Чохчордоон обургу Атын үлүгэрдик Аадахыс гынан Аһара охсон биэрдэ. П. Ядрихинскай
Уот Уһутаакы хантан кээлтэ биллибэккэ, аадахыс гына түһэр. «ХС»

аадьай диэнтэн көстө түһүү. Илин диэки иэҕэс гынна, Арҕаа диэки аадьас гынна, Соҕуруу диэки суодьас гынна. П. Ойуунускай

аҕырый диэнтэн көстө түһүү. Хаар эмискэ-эмискэ хойдон, өрө-таҥнары ытыллымахтыыр, онтон эмиэ аҕырыс гынан, оргууй аҕай түһэн барар. П. Аввакумов
Саа тыаһа өссө хойунна. Эҕирийэн ылардыы, аҕырыс гына-гына күүһүрэн барда. А. Сыромятникова
— Хантан баран маннык киһиттэн сыбааркаһыт тахсыаҕай? — аҕырыс гыммыт чуумпу ортотугар Фурсиков саҥата доргуйда. В. Яковлев
Утуу-субуу дэлби ыстаныылар кэннилэриттэн, өстөөх атааката аҕырыс гынна. Г. Колесов

адаарый диэнтэн көстө түһүү. Куоластааһыҥҥа тиийбэккэ, бадаарыспыт хара тарбахтаах илиилэр адаарыс гынан кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Ата бидилгэхтээн, бадарааны саҥа туораан эрдэҕинэ, эмискэ иннигэр-кэннигэр саалаах дьон адаарыс гына түстүлэр. А. Сыромятникова
Ким эрэ илиитэ адаарыс гынан ааста, саа уоһа күөрэс гынна. Суорун Омоллоон

дьүһ. туохт. Эмискэ түргэнник хамнан, ой, сүүр-көт (уһун, накыгырдыҥы атахтаах көнтөрүк киһи туһунан). ☉ Быстро двигаться, бежать вприпрыжку (прыгнуть, шагнуть — о человеке с долговязой фигурой и длинными полусогнутыми ногами)
Адакыс-адакыс ойон кэлэр. П. Ойуунускай. Тэҥн. адахыс гын

дьүһ. туохт. Эмискэ ойон тур, баар буол (үрдүк уҥуохтаах, уһун илиилээх-атахтаах көнтөрүк киһи туһунан). ☉ Вдруг возникать, бросаясь в глаза своей нескладной фигурой с длинными руками, ногами
Соҕотох харахтаах, былларыттыбытсылларыттыбыт сирэйдээх Уот Уһутаакы адаҥкыс гына түһэр. П. Ойуунускай

дьүһ. туохт. Эмискэ түргэнник хамнан, тура эккирээ, ой (уп-уһун илиилээх-атахтаах көнтөрүктүҥү киһи туһунан). ☉ Быстро двинуться (встать, прыгнуть, шагнуть — о человеке с долговязой фигурой и длинными неуклюжими ногами, руками)
Адьарай уола Адахыс гынан Аһаран баран, Куораан далай ытыһын Кум-хам тутта. П. Ойуунускай. Тэҥн. адакыс гын (ой)

адырый диэнтэн көстө түһүү. Арбайбыт баттаҕа адырыс гынна

адьырый диэнтэн көстө түһүү. Хахай кыыл улуу тумул тумсугар адьырыс гына ыстанан тахсыбыт да, өрө көрөн туран, ынырыктык ырдьыгынаан ыкпытынан барбыт. Амма Аччыгыйа

айҕаарый диэнтэн көстө түһүү. Биһиги күн ортото тиийдибит, өҥөс гына түһээт көрдөххө, дьэ сүдү дойду айҕаарыс гына түстэ. М. Чооруоһап

акый диэнтэн көстө түһүү. Оҕонньор таһырдьа акыс гынан хаалла

туохт. Эмискэ салгын охсорунуу биллэ түс (туох эмэ сыт туһунан). ☉ Вдруг обдать как дуновение ветра (о каком-л. запахе)
Уйгубыйаҥҥа тиийэн, Араҕас илгэ сыта ал гынан, Аарахтаах кымыһынан утахтанныбыт, Сөҥ сүөгэй төлкөлөннүбүт, Хойуу тунах олохтоннубут. Саха нар. ыр. III

аллай диэнтэн көстө түһүү. Алдьаммыкка дылы Амаан-дьамаан айаҕа Ахпа-дьахпа курдук Аллас гына түстэ. П. Ойуунускай

амай диэнтэн көстө түһүү. Атын үлүгэрдик Амах гына түстэ [түөһэйбит оҕонньор]. П. Ойуунускай
Арсах-арсах гын-на, Амах-амах гынна, Тыллаах-өстөөх Тыыннаах тылбаас буолла. П. Ойуунускай

туохт. Эмискэ арыллан, аһылла түс (киэҥ хайаҕас, дириҥ көҥүс туһунан). ☉ Внезапно раскрыться, обнажиться (о большой щели, глубокой пропасти)
Сүрдээх чугас, иннигэр Алдьархайдаах дойду аҥас гынна эмискэ. Күннүк Уурастыырап
[Куһу] Ыга тутар санаанан Ырбыы нөҥүө ыстан уол! «Албын» мууһум, күр гынан Аҥас гына түспэт дуо? Р. Баҕатаайыскай
Суох! Аат айаҕа Аҥас гына Аһылла түспэтэ, Атомнай да буомба Эстэн эҥсэлийбэтэ. П. Тобуруокап

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, салгын туһунан). ☉ Резко обдавать запахом, холодом
Халҕаммыт дьэ аһылынна, умайа турар лаампа уота олус сырдыктык күлүмнүү тыкта, сып-сылааһынан, аһыы көлөһүн уонна кырааска сытынан аҥкылыс гынна. Н. Габышев
Арай биир киэһэ Аҥааттар халҕан Арылла түһэн, Аргыардаах тымныы, Аҥкылыс гынна. Эллэй. [Уолаттар] күнү быһа сэлээркэҕэ, бэнсииҥҥэ миккиллэн-миккиллэн бараннар, биэрэстэлээх сиртэн аҥкылыһан кэлэллэр. И. Семенов

аҥый диэнтэн көстө түһүү. Күлүктэр, тыаһа суох сыылан, Күдэриктийэ бигииллэр
«Күнүскүнэн» аҥыл гынан, Итии салгын тыына билиннэ. Күннүк Уурастыырап
Аан аһылла биэрбитэ, күһүҥҥү сииктээх тымныы аҥыл гына түспүтэ. М. Горькай (тылб.)
ср. бур. ангил ‘распространяться (о благоухании)’

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, тымныы салгын туһунан)
Резко обдавать (о запахе), резко дуть (о холодном воздухе). Уу буолбатах эбит, Даша муннугар бэнсиин сыта аҥылыс гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Нартаахап ойон тиийэн, күрүчүөгү үөһэ эһэн, халҕаны тиэрэ аста. Тыбыс-тымныы аҥылыс гынна. Софр. Данилов
Бу кэмҥэ кэргэнэ, уһун кубаҕай дьахтар, ынахтарын ыан, үүтүн умуһахха ууран киирдэ. Хотон сыта аҥылыс гынна. П. Аввакумов

туохт. Саба биэр (салгын туһунан). ☉ Обдавать, резко дуть (о воздухе)
Үөрэ сөхпүт санаабар Алаас тыала аҥыс гынар. С. Данилов
Ардах түһэн ааста, Аҥыс гынна сиккиэр, Алын былыт аста Арылынна бэлиэр. А. Бродников

аппай диэнтэн көстө түһүү. [Уот Уһутаакы] бэйэтиттэн бэйэтэ кэлэйэн, үс хос куйаҕын тимир тиһиликтэрин төлүтэ анньар
Куйаҕа сииктэринэн аппас гына түһэр. П. Ойуунускай
Үсүһүн төхтүрүйэн сүгүүтүгэр очуос хайаны лөглү үтүрүйэн хайа анньан, аппас гыннаран, иһиттэн киирэн, инитин булан ылар. Суорун Омоллоон

аппай диэнтэн көстө түһүү. Үс күннээх түүнү мэлдьи таһыйдаххына — Саар булгунньах саҕа Сараччы үллэн тахсан Айаҕын аппах гынан Аһан биэриэҕэ. П. Ойуунускай
Убайдара пинцетинэн үөнү-көйүүрү кэҕэ оҕотугар ылан биэрэн иһэрэ, анарааҥҥыта айаҕын аппах гыннара-гыннара, ыйыстан иһэрэ. И. Федосеев

арбай диэнтэн көстө түһүү. Ол гынан баран кини [Тимур] оннугар түннүккэ Коля Колокольчиков иирсибит баттахтаах төбөтө арбас гыммыта. А. Гайдар (тылб.)

туохт. Ыһылла сылдьар баттаххын эмискэ бурал гыннар. ☉ Резко взметнуть вверх взлохмаченными волосами
Аҕабыыт арбахыс гына ойон туран утары үөгүлээтэ. Амма Аччыгыйа

ардьай диэнтэн көстө түһүү. Абааһы уолугар маарынныыр киһи кыыһыран ардьас гына түстэ
□ Данила үөрэн ардьас гына түстэ, кумааҕы харчылары тэнитэн аахпыта: уон алта солкуобай баар эбит. БТТ

көр ардьас гын
Киһийдээн араҕас аһыытынан манньыаты ытырбахтаата уонна ардьах гынан мичээрдииргэ дылы гынна. И. Гоголев

арсай диэнтэн көстө түһүү. Адьарайым ааттааҕа Антах хайыһан Арсах гына түстэ, Сөпкө эттэ ээт диэн Сөбүлээтэ быһыылаах Тордохтоох ньуура Ньолох гына түстэ. П. Ойуунускай

арый диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ аһыллан ыл (түннүк сабыытын, кинигэ илииһин уо. д. а. туһунан). ☉ Резко приоткрываться (о шторах, книжной странице и т. п.)
[Дьахтар Кулун Куллустууру] төбөтүн оройугар үрэн сирилэппитигэр били ап чалахайа итии силим курдук саба тибиирэн кэбиспитэ арыл гына түспүтэ. ПЭК ОНЛЯ III
Ыстаап дьиэтин аһаҕас түннүгүнэн киэһээҥҥи сиккиэр тыалтан үрүҥ болотуна түннүк сабыыта арыл гынар. А. Сыромятникова

арылый диэнтэн көстө түһүү. Сып-сырдыгынан сыдьаайан эмискэ аһылла биэр. ☉ Внезапно раскрываться, освещая ярким светом
Халлаан оройугар арҕааттан өрө үтэн тахсан иһэр былыт, арылла биэрдэ да — аан дойду көхсө сандал сырдыгынан арылыс гына түстэ. П. Филиппов
Алааска кини киирдэҕинэ Арылыс гына түһэрэ, Сибэкки сиигин тэбиирэ, Күөрэгэй көрүлүүрэ. С. Данилов
Аптаах кинигэни арыйбыт курдук, Ааспыт барыта арылыс гынна: Сортон дьолго олуктан олук Солообут суолбут сыыйыллан сытта. П. Тобуруокап

туохт. Эмискэ быыстаах, арыттаах буолан көһүн. ☉ Внезапно показаться, выделяясь своими широкими промежутками
[Кытай Бахсылааны уус] Аҕыс анньыыны Адаарыччы аспыт курдук Дьэбин күөх тиҥсири хара тиистэрэ Дьэбидийэн атыгыр гына түстүлэр. П. Ойуунускай

атый диэнтэн көстө түһүү. Буркун сүрэҕэ итии тимиргэ хаарыйтарбыттыы атый гынан ылла. И. Гоголев
Уол сүрэҕэ атый гынна, оччоҕо Саһыл Сыһыы бүттэҕэ дуо? Софр. Данилов

көр аһый гын
Сүрэҕим аһыс гыммыта, Кычыгыламмыта — хатыылаах дөлүһүөн угугар. П. Тобуруокап
Улуҥу муҥнаах Сөтүөлүүр көлүччэтигэр Төттөрү сүүрдэ, Хатыҥ төрдүн көрбүтэ — Кыыһа мэлигир. Сүрэҕэ аһыс гынна. С. Зверев

баадай диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ икки төгүл үрдүк, үскэл Никифоров баадас гынан иннин диэки биир хардыыны оҥордо. Болот Боотур
Үс бараа хара күлүктэригэр Үстэ үҥэн-сүктэн сүгүрүйдэ. Бастыҥ ороҥҥо баран баадас гына олоро түстэ. П. Ойуунускай

баадахый диэнтэн көстө түһүү. Түү Сирэй билэр сиригэр кэлбиттии туттан, улгум үлүгэрдик эрэһээҥки быыс аанын диэки баадахыс гынна. Болот Боотур. Онтон Эрдэситов хаҥас илиитинэн остуолу лап гына оҕуста, сүр чэпчэкитик баадахыс гына ойон турда. А. Федоров

багдай диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ логлоруттубут сүүнэ хайалар аарыма арҕастара өрө багдас гына түспүттэрэ. «ХС»
Били өксөкү кыыл Араат Мохсоҕол Бастыҥ сэргэтигэр Багдас гына олоро түстэ. С. Васильев
Массыына өрө ньирилии түһээт, кэннинэн хааман олорор дьааматыттан эмискэ биирдэ үөһэ багдас гына түһэр. С. Никифоров

көр бокук гын
Оҕонньор такымҥа оҕустарбыт киһилии бакык гына түстэ. «ХС»
[Абааһы бухатыыра] Быгдас гына-гына быакалдьыйда, Бакык гына-гына баадалдьыйда. П. Ойуунускай
[Оҕонньор] үҥкүүлээбитин кубулуппата; хаччаххай кыра төбөтүн арыт күүскэ илгистэн ылар, арыт бэрт эрэйинэн бакык гынар. И. Тургенев (тылб.)

бакый диэнтэн көстө түһүү. Быыпсай бакыс гынан, оронун кытыытыгар турда. А. Сыромятникова
Биир атах Бакыс гынна, Иккис атах Иэгэс гынна – Умса баран, Охто сыстым; Инним диэки Дьулустум. АТП ОАаММӨС

дьүһ. туохт. Биирдэ баар буолан хаал, эмискэ көһүн (туох эмэ улахан туһунан). ☉ Вдруг показаться, возникнуть (о чем-л. крупном)
Хатан саҥа Микиитэ үрдүгэр чаҥкынаата, кэнниттэн кууспут киһи сылгы тыһа томороон үтүлүктэрэ балтас гыннылар. Амма Аччыгыйа

биирдэм тыас туохт. Күүскэ ууга охсуллар тыаһы таһаар (хол., туох эмэ улахан, ыарахан). ☉ Произвести шум от сильного удара по воде (напр., от падения чего-л. большого, тяжелого)
Мааса кыыс кистээн, сыыҥын тыаһа бар гына түһэ-түһэ, күллэ. Эрилик Эристиин
Силлибит Кулгаах [киһи аата] мээнэ иннин хоту ыстанабын диэн муустаах хараҥа ууга бар гынан хаалла. И. Гоголев
◊ Бар гыннар сөбүлээб. – санаабычча этэн кэбис (куһаҕан өрүттээҕин кэрэйбэккэ). ☉ Высказать то, чего не следовало бы (обычно имеющее отриц. последствия), брякнуть
Тугу эмэ сөбүлээбэтин даҕаны утарытынан этэн-саҥаран бар гыннара сылдьар киһи. Софр. Данилов
Кини, бука, уолун хайдах эмэ быыһыыр санааттан бар гыннаран кэбистэҕэ. И. Гоголев
Сүрэҕэ бар гынар көр сүрэх. Никита өрө көрө түстэ, эмискэ сүрэҕэ бар гыммытынан ойон туран, синньигэс борук-сорук көрүдүөр устун аан диэки ыстанна. Н. Лугинов
«Оо, эһэ!» – Киргиэлэй өрө хонойдо. Ньургун сүрэҕэ бар гынна. Болот Боотур

биирдэм тыас туохт. Хойуу тыаста төлө биэрэн таһаар. ☉ Производить густой резкий звук. Оҕонньор сыыҥтаан барк гыннарда

туохт. Эмискэ борук-сорукка улаатан күлүк курдук көстө түс. ☉ Внезапно возникнуть, промелькнуть тенью в сумерках
Арҕаа тыа үрдүнэн, билигин да боруҥуй турар халлааҥҥа, хара суор соҕотохто барыкыс гына түстэ. Амма Аччыгыйа

барый диэнтэн көстө түһүү. Онтон тыас дэлби ыстанар да, Уот Уһутаакы бухатыыр илэ бэйэтинэн барыс гына түһэр. П. Ойуунускай
Аҕыйахтык хаамарын кытта, сылбах күрүө барыс гына түстэ. Суорун Омоллоон
Дьиэтин диэки дөдөрүйэн эрдэҕинэ, хайыы-үйэ иннигэр икки аттаах дьон барыс гына түстүлэр. А. Сыромятникова

туохт.
1. Тугу эмэни оҥор, ханнык эмэ дьарыктаах буол (туһалааҕыттан-туһата суоҕуттан, үлэ буоларыттан-буолбатыттан, тутулуга суох, муҥутуур киэҥ уонна уопсай суолталаах). ☉ Делать что-л., заниматься чем-л., поступать, действовать каким-л. образом, предпринимать что-л. (гл. с предельно широким и общим знач.)
Манна тугу гынаҕын? Уоппускаҕар тугу гынаҕын? Дьиэбэр ону-маны гыныам. Кини тугу гыныан булбат. - Бу сүөһүлэри хайдах гыныахха сөбүй?- Хайдах гыныахпытый, турдуннар ээ,- диир Уйбаан Тылбыыкап. Н. Якутскай
Хайдах эмэ гынан бэһис камера дьонун манна көһөрөн аҕалларгыт. Сибээстэһэргэ олус дөбөҥ буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн:] Билигин тула өттүбүтүгэр бандьыыт хаайан ыган киирэн истэҕинэ, тугу да гыммакка, субу курдук олорон хаалар сатаныа суоҕа. Күндэ
2. Аат тыллартан, даҕааһыннартан, сорох солбуйар ааттартан, ахсаан ааттартан, аат туохтуурдартан, сорох сыһыаттартан дьүһүннүүр, тыаһы үтүктэр тыллартан уонна нуучча тылыттан киирбит туохтуур олохторуттан араас суолталаах туохтуурдары үөскэтэр. ☉ Употребляется в функции служебного глагола, образующего составные глаголы широкого спектра значений от имен существительных, прилагательных, некоторых разрядов местоимений, числительных, причастий, звукоподражательных и образных слов и глагольных основ, заимствованных из русского языка
Хотон иһигэр тыас тыаһа лүһүгүр гынар. Н. Неустроев
Бары көмөлөөтөххүтүнэ, ынахтар сыл тахсар отторун өр гыммат инигит. Далан
Суоҕу булан, баар гынарга, Тиийбэт өттүн дэлэтэргэ, Суола суохха - суол солуурга Дьиҥнээх киһи дьулуһуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Хабырыыс мөккүһүннэрбэт гына хотуулаахтык көрбөхтөөн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киһитэ: «Бу маны ыстаан, сон гын», - диэн туох эрэ суппуун курдук халыҥ сон таҥаһын биэрэр. Күндэ
Табаарыһым эрээри, Мөккүрдээнэп, сыыһа гынаҕын. М. Доҕордуурап
Обсерватория олус кыахтаах, бөдөҥ гына былааннанарыттан киһи соһуйуон табыллыбат этэ. В. Яковлев
Ким эмэ эһиэхэ ити курдук гыныҥ диэн сүбэлээбитэ дуо? Д. Таас
Дулҕалаах кытаҕы киирэн мээрэйдээн, алта гына быһа аста. М. Доҕордуурап
Хараҥа буруйдаах, хааннаах фашистары хаһан да бырастыы гыныахпыт суоҕа. Т. Сметанин
Арай ханна эрэ аан аһылларга дылы гыммыта. Н. Заболоцкай
Киһи сөбүлээбэт буоллаҕына, кыраны да тэппи гыммат эбит. «ХС»
тюрк. кыл

1. ыйыт. солб. аат. Ханнык киһи эбэтэр туох (түмэр суолт.). ☉ Кто, что (собир.)
   Ким-туох кэллэбарда? — Аргыылап ким-туох кэлбитин сибикилээн, уһукта сатаабыта буолан, сирэйин-хараҕын ньухханан, өрө көрөн сыппахтаата. Софр. Данилов
2. аат суолт. Ким эмэ хайдаҕа, ис дьиҥэ, кырдьыга-сымыйата. ☉ Истинная сущность кого-л.
   Кимим-тугум биллэн хаалыа диэн түүннэри-күннэри куттал. М. Ефимов
   Эн кимҥин-туоххун күн бүгүн билиэхпит. С. Ефремов
   Кырдьар сааспар киммин-туохпун бар дьоммор көрдөрүүм дэниэн эмиэ сөп. С. Федотов
   Хаһыаччыт кимэ-туга «Эдэргэ» эллэннэҕинэ биллэр. «ЭК»
   ◊ Ким-туох буолан (киммин-туохпун диэн) — ханнык да тустаах аата-суола, балаһыанньата, сыһыана суох буолан баран; хайдах. ☉ Не имея соответствующего социального статуса, положения; как, каким образом
   Ханна барыай кимтуох буолан, Муҥнаах сири быраҕан? С. Данилов
   Оттон билигин кимминтуохпун диэн мантан тахсыамый? Н. Лугинов. Кимэ-туга биллибэт — төрдө-ууһа суох, мөлтөх төрүттээх-уустаах; хайдаҕа биллибэт (киһи, дьон). ☉ Неизвестного, незнатного происхождения, рода; неопределенной сущности, неизвестно кто (о человеке, людях). Кини кимэ-туга биллибэт, соҕотох киһи этэ. Кимэ-туга биллибэт дьон элбэх

туохханнык иннинэ диэн курдук
Туох-хайа иннинэ, чуолкайдаан истибит эбит. Эллэй
Санаатыгар, ыарыһаҕын, быччыҥа-иҥиирэ мөлтөҕүн, туох-хайа иннинэ, сирэйэ кэпсии сылдьар курдуга. «ХС»
Эдэр дьон, туох-хайа иннинэ, материальнай интэриэстээх, үлэ түмүктэрин астынар санаалаах буолаллар. «Кыым»

сыһыан холб. Хайааһын бэрээдэгин саҥарааччы бэйэтин көрүүтүнэн сааһыланарыгар аан бастакынан туруорулларын көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное определение порядка действий, указание на необходимость совершения данного действия в первую очередь (прежде всего, в первую очередь, первым долгом)
Кини, туох-ханнык иннинэ, бастаан оҕуруотун аһын кэрийэн көрбүтэ. А. Фёдоров
Ол аата оскуола үлэтин тупсарар туһугар, туох-ханнык иннинэ, салалтаны тупсарыан наада. Софр. Данилов

ыйыт. солб. аат. Толору, сиһилии хоруйу күүтэр ыйытыы. ☉ Вопросительное слово, требующее подробного ответа (что и как)
«Дьэ, тойоммут Хаххан, хайдах-туох сиргэ баран кэллиҥ?» — диэбиттэр. Суорун Омоллоон
Бу эргин ыаллар хайдах-туох олороллор? ГНС СТСДТ

I
туохт.
1. Бэйэҥ санааҕын кимиэхэ эмэ саҥаран иһитиннэр, тиэрт. ☉ Сказать, говорить
Хантан эрэ биир саллаат кэлэн биһиги лейтенаммытыгар тугу эрэ эттэ. Т. Сметанин
[Оҕонньор — ыалдьыттан:] Мин ааппын эн хантан биллиҥ? Ону эйиэхэ ким эттэ? И. Данилов
[Кыыс] биирдэ күнүс кимиэхэ да эппэккэ халдьаайыга ийэтигэр тахса сырытта, онно өр баҕайы олорон дэлби ытаата. МСС ДЭ
2. «Кук-куук» диэн саҥаны таһаар, оннук саҥар (кэҕэни этэргэ). ☉ Куковать (о кукушке)
Үөһээ тыабыт үрдүгэр Өтөн кыыллар үөттүлэр, Кэрии тыабыт кэтэҕэр Кэҕэ кыыллар эттилэр. Күннүк Уурастыырап
Ырыых-ыраах, өрүс тэҥкэтигэр кэҕэ этэн чоргуйар. Н. Якутскай
Сайылыктарын куулатыгар, халдьаайытыгар хаппыт тииттэр төбөлөрүгэр кэҕэлэр олорон, этэн чоргуһаллара. И. Федосеев
3. Улахан ньиргиэрдээх тыаһы таһаар, ньириһий (этиҥи этэргэ). ☉ Греметь (о громе)
Эмискэ нүксүлгэн Этиҥнэр эттилэр. Болот Боотур
Биир сайын томторбутугар оонньуу сырыттахпытына, үрдүбүтүгэр этиҥ эппит. ССС ОББ
Былыт суоҕа буолан баран, халлааҥҥа этиҥ эппит. М. Горькай (тылб.)
♦ Айыыгын эт көр айыы III. Таҥара иннигэр айыыгын эт, чэпчиэҥ
□ Төрөөбүт ийэтэ эрдэ, уол таҥараҕа аан бастаан айыытын этэр дьылыгар, оҕолонобун диэн өлөөхтөөбүтэ. В. Яковлев
Ол чочуобунаны, сэттэ сааһын туолан айыы этээри, сайын аҕабыыт кэлбитигэр Хачыгыр аҕатын кытта сылдьан көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Айыыны быһа эттэххэ көр айыы III. [Күөх Көппө:] Эчи, айыыны быһа эттэххэ, бэйэм да тэпсэн кыайдым быһыылаах. Суорун Омоллоон
Арай, айыыны быһа эттэххэ, мин оҕом Аргунтай бардаҕына, Баргузин бириискэтин эн тыла суох ийэҥ Сотто аһынан салгыа этэ дуо? Эрилик Эристиин
Айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй) көр айыы III. Мин оҕом оҕолоро буолуох эдэр кыргыттар сорохторо, чэ айыыны кистээбэккэ эттэххэ, сүрэҕэлдьииллэр. Амма Аччыгыйа
Баһан эт көр бас I. Баһан этэллэр: «Сотору ыанньыксыттар, били былыргыларын курдук, ньирэйдэри, ынахтары бииргэ көрүөхтэрэ». С. Федотов
Арааһа, аһара басыһан, Атаһым, суруйар эбиккин, Умнубат эбит диэн махтанан, Баалыам дуо, баһан да эппиккин. М. Хара. Маны истэн олорбут Владимир Ильич тыл кыбыппыта: «Елизавета Васильевна, арааһа, кыратык баһан эттиҥ дуу!» М. Прилежаева (тылб.)
Баһын быһа эт көр бас II. Саҥарыма, кэпсэтимэ — Баскын быһа этинимэ: Өйдөөх киһи эбит дэтиэҥ, Бэрт уһун үйэлэниэҥ. Л. Попов
Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа) көр алаас. Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө, кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа (өс хоһ.). Быһа (быһахото) этимэ — быһа этимэ диэн курдук (көр быһа I). Кэргэммэр, Соняҕа, тугу да быһа-хото эппэппин. П. Аввакумов
Кини [Даайыс] барыларыттан сааһынан аҕа. Ол иһин эбитэ дуу, кини бу кыргыттары туохха да холооботтуу быһа-хото этэн кэбиһээччи. А. Сыромятникова
«Түксү, манна кураанаҕынан куолулуур сир буолбатах!» — Ханчаайап быһа-хото эттэ. «ХС»
Быһа этимэ көр быһа I. Василий хаһан да Бүөккэҕэ да атыттарга да билбэтин-көрбөтүн быһа эппэт буолара. А. Сыромятникова
Ол эрээри билиҥҥиттэн, Суолбун ортолоон иһэммин, Иннибин быһа этимиим, Суҥхарымыым ирээппиттэн. М. Тимофеев
[Тойоттор — Толомон Ньургустайга:] Оҕобутун эйигин Уу харахтаах Утары көрбөтүн, Быыра тыллаах Быһа эппэтин. ТТИГ КХКК
Быһыта баттаан саҥар (эт) көр баттаа. «Онуоха-маныаха дылы сиринэн, син, биһиги туһанан хаалыахпыт», — диэн оҕонньор быһыта баттаан этэн кэбистэ. П. Ойуунускай
Бэйэ икки ардыгар (ыккардыгар, иккэрдигэр) эттэххэ көр икки I. [Аркаас — Сибиэтэҕэ:] Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, булка-алка иҥсэ көбөрө кимиэхэ баҕарар тэҥ буолуо суоҕа дуо? П. Аввакумов
Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, мин сөбүлээмээри гынабын ээ. И. Никифоров. Көмүрүө курдук этэн кэбис көр көмүрүө. Эмээхсин сэнээн саҥараары гыммытыгар кыыс, толлон турбакка, көмүрүө курдук этэн кэбистэ
□ Тугу баҕарар, кими баҕарар көмүрүө курдук этитэлээн кэбиһээччи. Г. Нынныров
Көрөртөн да сүөргү, этэртэн да эриэккэс көр көр I. [Туйаарыма Куо] Көрөртөн көрө сүөргү Көстөр бэрт, Этиэхтэн да Эттэр эриэккэс. П. Ойуунускай
Этэртэн да эриэккэс, Көрөртөн да сүөргү, Күндү тааһым барахсан Күлүбүрээбит бэйэтэ Күнтэн көспүт сардаҥалаах эбит. С. Зверев
Кулгаах-харах көмүстээн этэр көр кулгаах. Кулгаах-харах көмүстээн этэр (өс хоһ.). Кырыа-хоруо курдук эт (саҥар) көр кырыа-хоруо. Уоһуттан уоһаҕа куурбакка сылдьан кырдьаҕас дьону кырыа-хоруо курдук этэр буолбут. М. Доҕордуурап. Өс кэпсээ, тыл эт көр өс II. [Күн Тэгиэримэн бухатыыр] Өс кэпсии, Тыл этэ, Тойук туойа турбута үһү. КММ БМБ. Сиик тэстибэт гына (эт) көр сиик I. Ийэм аҕабар миэхэ саҥа бэлисипиэт ыларбытын сиик тэстибэт гына эттэ
□ [Кинээс Мохооҕо] ханан да сиик тэстибэт гына этэн түмүктээтэ. ОИП Х. Сирэйгэ эт — кимиэхэ эмэ тугу эмэ тус бэйэтигэр, утары көрөн туран хайдах баарынан эт, саҥар. ☉ соотв. говорить прямо в лицо
«Мин ол содурбун дуу, күлүгээммин дуу дьахтар быраҕан барыаҕын? Эн сирэйбэр эт», — Туоскун тыла-өһө дьыбарсыйан барда. Софр. Данилов
Кини халы-мааргы тыллаах-өстөөх, сытыы, бэргэн уобарастара суох айымньылары туох баарынан сирэйгэ этэртэн тардыммат. Күннүк Уурастыырап
Этэбин эйиэхэ сирэйгэр: Дьиҥнээх бүрүкүрээт эбиккин. Баал Хабырыыс
Сиэллээн-кутуруктаан эт (саҥар) көр кутуруктаа. [Абааһы уола:] Ааттаһар да ахсааннаах, көрдөһөр да күттүөннээх. Чэ, ону бэйэҥ бил! Итинтэн ордугу сиэллээнкутуруктаан этэрим суох! — диэтэ. Ньургун Боотур
Тылы сиэллээн-кутуруктаан, наһаа эрийэн, таптаан этэр. Н. Босиков
Ити баҕаҕын табаарыскар тылгынан кэпсиир буоллаххына, уһатанкэҥэтэн, сиэллээн-кутуруктаан, эргитэн этиэххин сөп. ЧМА СТС СЭ. Тиһэх тылын этэ илик көр тиһэх I. Гриша бу сырыыга убайыгар хапсаҕайдаан хоттордо гынан баран, тиһэх тылын этэ илик
□ Үһүс миэстэҕэ улахан эрийсии буолуох курдук
Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ да тиһэх тылларын этэ иликтэр. «Кыым»
Тыллаах эппитин, <кырыыстаах кыраабытын> курдук көр тыллаах. Тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оо, тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук буолан иһээхтиибит. «ХС»
Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор (киһитэ) көр тыллаах. Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тылыттан тылыгар <эт, кэпсээ, түһэр> көр тыл II. Учууталыҥ туох диэтэй, тылыттан тылыгар эт. Тыһы кылы тыыра этэр көр тыһы. Тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах киһи (өс хоһ.). Эн курдук тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах оҕонньор көрдөһүүтүн хайа дьахтар аккаастыай? Болот Боотур
Уот этэр көр уот II. Чэ, ол кини эппитэ да, уот эппитэ да син биир. Н. Неустроев
Кырдьыксыт киһини «уот этэрин курдук тыллаах» киһи диэн буолар. «ХС»
[Сахалар] уот «этэрэ», итэҕэл быһыытынан, «уот иччитэ» дьону кытары кэпсэтэрин курдук санааннар, уот хаһан даҕаны сымыйалаабат диэн саныыллар. «Чолбон»
Уоттаах харахтаах (харах) утары көрбөтүн — татаар тыллаах таба эппэтин диэн курдук (көр татаар II). Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн, татаар тыллаах таба эппэтин! Саха фольк. Утары эт көр утары. [Уоһук:] Утары эрэ эттэргин, дьэ, тугу хоргутуоҥуй. Н. Неустроев
«Үс мөлүйүөнтэн баҕас итэҕэһэ суох инигит», — диэтэ утары эттэрбэттик. Софр. Данилов
Хоруо курдук эт (саҥар) көр хоруо. Арай Айдар баар дии, туохтан да иҥнэрэ-толлоро диэн суох, барытын хоруо курдук этэн кэбиһэр. Н. Лугинов
«Энмин» дэһэн сылдьыбыт Атастарындоҕотторун, Аймах-билэ дьоннорун Хоруо курдук этитэлиир Холур-холуон быһыыланна. М. Ефимов
Вера, сэттис кылааһы биир да «орто» сыаната суох наар үчүгэйинэн бүтэрбит эдьиий киһи, бэһис кылааһы сыһыллан-соһуллан нэһиилэ «ортонон» эрэ тахсан олорор быраатын хоруо курдук этэргэ бырааптаах курдуга. И. Сысолятин
Элэ-была тылгын эт көр элэ-была. Иккиһин, үсүһүн, төрдүһүн хаһыытаан элэ-была тылын этэн көрдө да, ким да омурҕанныах быһыыта суоҕа. М. Доҕордуурап
Ити киэһэ кыыстара, олус эрэйдэнэн, элэ-была тылын этэн, киһини барытын куттаан, ууга-уокка түһэрэн, халлаан сырдыыта өлбүт уол оҕону төрөппүт. Т. Находкина
Эппит тыл биир көр тыл II. [Ньургуһун Ньукулай:] Эппит тылым биир. Этиэм суоҕа. Күндэ
Эппит тылгар тойон буол көр тыл II. Хаһан баҕар эппит тылгар тойон буоларыҥ ордук. Эппит тылгын (этиллибити, этиллибит тыллары) төннөр көр төннөр. Оччоҕо ити эппит тылгын бэйэҕэр төннөрүөм! Ону өйдөө эрэ! Ньургун Боотур
Көрбүт хараҕын чыпчылыйыа, Туппут илиитин мүччүрүтүө, Эппит тылын төннөрүө суох Кытаанах санаалаах Кыыс дьахтар быһыылаах. А. Софронов
Чэ, хайыахпытый? Этиллибит тыллары төннөрбөккүн. Н. Лугинов. Эппит хоту сыл- дьар — мөккүспэт, утарыласпат, киһи тугу эппитин толорон иһэр. ☉ Легко повинующийся, послушный
Харычыана эрэйдээх киһи этэрин хоту сылдьар сымнаҕас майгыннаах. П. Аввакумов
Эппит хоту сылдьар бу боростуой эмээхсин буолбатах. ПНИ АДХ
Эппэт кэлэҕэй көр кэлэҕэй II. [Аан Далбар:] Оҕобун ким уоран сиэбитин билээри Оннооҕу-маннааҕы ааттаах ойууннарга Көрүү көрдөрө сатаатым, Өлүөхсүт аатын этэн иһэн Куттанан эппэт кэлэҕэй буолаллар. И. Гоголев
Кыыһырдар эбэтэр омуннурдар эрэ, эппэт кэлэҕэй буолан хаалааччы. М. Доҕордуурап
Савва кутталыттан уҥуоҕа халыр босхо баран, эппэт кэлэҕэй, саҥарбат тардыас буолла. Л. Габышев. Эт <да> этимэ — киһи тылын истибэт, баардыылаабат, онон этэн туһа суох (эппит да эппэтэх да син биир). ☉ соотв. хоть кол на голове теши
Эйиэхэ эт да этимэ, син биир. Н. Неустроев. Этиэх бэтэрээ өттүнэ (өттүгэр, икки ардыгар, түгэнэ, түргэнинэн) — олус түргэнник. ☉ В мгновение ока
[Тыҥырахтаах көтөр] этиэх түгэнэ ситэ баттаан ылан тэбэн, хайыы үйэҕэ өлөн аллара сурулаан эрэр тыыраахыны ууга тириэрдибэккэ, салгыҥҥа лып гыннаран ылла да, тыа диэки көтө турда. Амма Аччыгыйа
Ити барыта наһаа түргэнник буолла, этиэх бэтэрээ өттүгэр бүттэ. Болот Боотур
Этиэх икки ардыгар, Тимир эрэһэ сүүрүк Тэбэр долгунун үрдүгэр Тирэччи тирэммитинэн, Дириҥ куоллараан устун Тимирэн иһэр эбиппин. С. Васильев
Тэҥн. көрүөх бэтэрээ өттүгэр. Этиэхтэн эриэккэс көр эриэккэс. [Айталыын Куо] Таҥас бүтэй Талба-нарын Тамана көстөр, Эт бүтэй Этиэхтэн эриэккэс Уҥуоҕа умайар, Силиитэ дьалкыйар. П. Ойуунускай
Этиэхтэн эриэккэс, Саныыртан талыыкан, Эдэртэн эйэҕэс, Өлөөнчүк барахсан. Эллэй. Эттэ да этириэс — эппитин туох да иһин уларыппат. ☉ соотв. сказал как отрезал
Лоп гынна да догобуор, эттиҥ да этириэс (өс хоһ.). [Үчүгээйэп:] Мин кинини атын үлэҕэ анаан турабын. Ити туһунан тыл көтөҕө да сорунума. Эттим да этириэс. С. Ефремов. Этэ да барыллыбат — ким, туох эмэ туһунан этиллибэт, саҥарыллыбат даҕаны. ☉ И говорить не приходится (о ком-чём-л.)
Аймахтарбыттан көмө туһунан этэ да барыллыбат, хата бэйэбиттэн көмө көрдүүллэр. Этэ дьиэһий көр дьиэһий. Өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа, иккилээх дьэс эмэгэт буолан этэ дьиэһийэн ааһыаҕа. Ньургун Боотур
[Алта удаҕаттар] Татынньахтыы сытар Таас килиэ оҕону Эрийэ охсон, этэ дьиэһийэн, Эрийэллэрин аҕай кытта [тыас дэлбэритэ ыстанна]. П. Ойуунускай. Этэн баран хаалар көр хаал. Дьүөгэм этиэхтээҕин этэн баран хаалар киһи
□ «Мин этэн баран хаалар киһибин, оттон кини сүрэҕэ суох!» — Маайа эбии күллэ. «ХС»
<Этэн баран> эҕирийиэх бэтэрээ өттүнэ (иннинэ) — этиэх бэтэрээ өттүнэ (өттүгэр) диэн курдук. «Сөп!» — эрэ диэтэргин Сипсибилигин, Этэн баран Эҕирийиэх иннинэ Тус хоту бараммын Туһааннаах убайгын Түптүр дьуоҕаттан босхолуом. П. Ядрихинскай
Тэҥн. көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар). Этэ сэлээр көр сэлээр II. Тиһэҕэр, Кухайа ойоҕо диэн аһаҕас эттээх өмүрэх эмээхсин этэ сэлээр буолан, мэнэрийэн бараары гыммытыгар, дьэ тохтоотулар. Болот Боотур
Энэлийэн ыла-ыла этэ сэлээрбит эркээйилээх, кутуран ыла-ыла холкулла олорбут хойгуолаах …… өлүү дьөлөҕөс үүтүнэн үргүөр үргүйдэ. Эрилик Эристиин
[Күкүр Уус] иһин түгэҕиттэн дириҥник мэҥийэн, иччилээх тыллары дьүөрэлээн, этэ сэлээр буолан иһэн, устунан салҕалас буолбут кылыһахтаах күөмэйигэр кэһээн ыллаан дьүрүһүтэн барар. Г. Колесов. Ээҕин эттэ — кытаанах эрэйи-кыһалҕаны көрсөн, улаханнык моһуогуран, кэһэй буолла, чуурун биэрдэ. ☉ Получать от кого-чего-л. суровый урок, быть сломленным кем-чем-л.
Эрэй кытаанаҕын эрэйдээтилэр, Ээхпин эппэтим биирдэ да. Эллэй
[Ыстапаанньыйа:] Дьоннору тимир чуумпурунан таһыйатаһыйа хас да хонугу мэлдьи аһаппакка хараҥа оҥкучахха хаайаллар үһү ээ… Ээҕин этиэр диэри. Күндэ
◊ Кистээбэккэ эттэххэ — кырдьыгынан, хайдах баарынан эттэххэ. ☉ Если быть честным, сказать как есть, если говорить, не тая
[Хоодуотап:] Чокуурап бөҕөхпүн диир буолан баран, кистээбэккэ эттэххэ, кини да аһыан баҕарар быһыылаах. С. Ефремов
[Петя:] Кистээбэккэ эттэххэ, мин ити күн үөрэн атаҕым сири билбэт буолбута. И. Данилов
Күөйэ-хаайа эт (эт-тыын) көр күөй-хаай. [Аан Далбар:] Оҕоҥ кэскилин күөйэ этимэ, Тыл сэттээх. И. Гоголев
Манна <маныаха, итиниэхэ, итиннэ> даҕатан эттэххэ көр даҕатан. Манна даҕатан эттэххэ, Иирэлээххэ ууну тутар үрдүк быһыт дьэндэйэн турар. И. Данилов. Оонньоон эт — элэк-хаадьы оҥостон сымыйаны саҥар, эт, көрүдьүөстэнэн албыннаа. ☉ Обманывать ради шутки, говорить в шутку, пошутить
«Оҕолоор, кэлиҥ! Тыыннаахпын! Оонньоон этэбин!» — диэбит били сүппүт уол. Суорун Омоллоон
[Варя (үөрэн күлэ түһэр, ийэтин кууһар, ууруур, эргичитэр):] Дьэ, ити туох диир эбит диэн, оонньоон эппитим. С. Ефремов
[Панас:] Эдьиэй, ааттыыбын, оонньоон этэбин. Эн бэйэҥ баҕаҕынан үҥкүүлээбэтэҕиҥ, — диэтэ. «ХС»
Сымнаҕастык эттэххэ — сымнатан эттэххэ диэн курдук (көр сымнат). Ол остолобуойтан, сымнаҕастык эттэххэ, ыйытыллыбакка ылыллыбыт курууска этэ. Н. Заболоцкай. Сымнатан эттэххэ көр сымнат. Айаммыт, сымнатан эттэххэ, унньуктаах, сылаалаах буолла
□ Кинилэртэн сорохторо [гороно, районолар эппиэттээх үлэһиттэрэ] ити ыстатыйаны, сымнатан эттэххэ, сураҕын эрэ истибит этилэр. «Кыым»
Таарыччы эттэххэ (аҕыннахха) көр таарыччы. Таарыччы этэн аһардахха, нуучча сирэ үөскүөҕүттэн ыла бу дойдуга олорор табыллыбат. И. Тургенев (тылб.)
Талбытынан эттэххэ көр талбытынан. Талбытынан эттэххэ Таракаан эмиэ муостаах. П. Ойуунускай. Чуолаан эттэххэ — тугу эмэ ордук чуолкайдаан, чопчулаан эттэххэ. ☉ Если быть точным, конкретизировать в словах
[Вера:] Онно баҕар эһиги, чуолаан эттэххэ, эн да буруйдаах буолуоҥ. С. Ефремов. Эн эппэтэҕиҥ буоллун — этиллибит туоллун, этиллибит курдук буоллун диэн баҕа санааны биллэрии. ☉ Пусть исполнится сказанное, пусть будет так, как сказано (говорится в случае желания исполнения сказанного)
Эн эппэтэҕиҥ — таҥара эппитэ буоллун (өс хоһ.). Эн эппэтэҕиҥ — Иэйиэхсит эттэҕэ буоллун! П. Ойуунускай. Эппиккэ (этэргэ) дылы — туох эмэ диэн эппит курдук, туох эмэ диэбиттии. ☉ Как говорится
Эппиккэ дылы, боруоста «үчүгэй» уол. «Кыым»
ср. др.-тюрк. айыт ‘позволить говорить; спрашивать’, кирг. айт ‘говорить, сказать’
II
аат.
1. Өлөрүллүбүт кыыл, сүөһү эбэтэр көтөр аһылыкка туттуллуон, ыстанан сиэниллиэн сөптөөх чааһа, көп өттө. ☉ Часть туши убитого животного или птицы, употребляемая в пищу, мясо
Мин тотуохпар диэри эти дэлби сиэтим. Н. Неустроев
Дьиэ ыһаарыламмыт эт сытынан аҥылыйар. Софр. Данилов
Оҕонньорум икки үтэһэҕэ сыалаах эти үөлэ охсон уотун кытыытыгар анньыталаата. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Киһи эбэтэр кыыл тыыннаах буолан, олох олорорун кэрэһэлиир бүтүн бэйэтин бүттүүнэ: сымнаҕас эттигэ, хаана-сиинэ, уҥуохтара. ☉ Плоть, тело, организм (человека или животного)
Көһүйбүт эккин көннөрөн, Көллүбүт уҥуоххун хамнатан, Утуйбут буолларгын Уһуктар кэмиҥ кэллэ. П. Ойуунускай
Сарсыарда сылаабытыттан эппит көһүйэн хаалан, атахпытын нэһиилэ соһор буолбут этибит. Т. Нутчина
Киһи этин сүрүн чаастара: төбө, моой, көҥдөй көҕүс, илиилэр уонна атахтар. МЛФ АҮө
3. көсп. Уларсыкка туһаныллар көлө иһин төлөбүр. ☉ Плата за пользование чужим рабочим скотом
[Дьаакып:] Ыстапаан, атыҥ этин төһө диигин? А. Софронов
Көлө этэ бара-кэлэ уон икки сүүс. Амма Аччыгыйа
Ыраах сырыыларга ыппыт охтуу ыстаннарабын, …… Этинэн төлөбүргэ элээрдэн бараттыыбын. Р. Баҕатаайыскай
♦ Аһаҕас эттээх көр аһаҕас
Туох баар иэйиитин, өйүн-санаатын истэбилэ турар сылаас дууһалааҕар, аһаҕас эттээҕэр эбии ыга сыһынна. Н. Босиков
Абааһы, иччи аһаҕас эттээх дьоҥҥо көстөр, иһиллэр дииллэр. И. Федосеев
«Сир түннүгүнэн» аатырар ураты муударай аар кырдьаҕастар, эбэтэр «аһаҕас эттээх» «көрбүөччү», аптаах-хомуһуннаах улуу ойууттар эрэ өтө көрөн этэр кыахтааҕынан аатыраллара. Эрчимэн
Буордаах эт көр буор. Үөннээх эт сүгэһэрдээх, Буордаах эт аһылыктаах, Муҥутуур түөкүн аатырбыт Мин муҥнаах буоллаҕым. С. Зверев
Буутун этэ буспут (муҥутаабыт) <сиһин этэ сиппит> көр буут I. [Манчаары:] Эн буоллаххына Буутуҥ этэ буһарыгар, Холуҥ этэ хойдоругар, Самнан биэрбэт саргылан, Түһэн биэрбэт төлкөлөн. Эллэй
Быстар дьадаҥы ыал уоллара Бичик Сэмэн сүүрбэ сааһыгар тиийэн, холун этэ хойдубута, буутун этэ муҥутаабыта, сиһин этэ сиппитэ. Н. Якутскай
«Буутун этэ бустаҕына, холун этэ хойуннаҕына былыргы мин саҕа бухатыыр буолсу», — диэн уурайан туран, киһитин хайҕаата. Эрилик Эристиин. Бүтэй эттээх көр бүтэй II. Сөдүөт, бүтэй эттээх буолан, өтөххө куттаммакка хонно
□ Абааһыны аһаҕас эттээх-сииннээх дьоннор көрөллөр дииллэр
Оттон Сайыына бүтэй эттээх. Г. Угаров
<Икки, сэттэ> кэрэх этиттэн маппыт көр кэрэх I. Икки кэрэх этиттэн маппыкка дылы (өс хоһ.). Сэттэ кэрэх этиттэн маппыт Нэлээһэйгэ дылы. Саха фольк. Инчэҕэй эттээҕи <таба> туппат көр тут I. Бу [оҕо] да турбата. Инчэҕэй эттээҕи таба туппатыбыт. Н. Түгүнүүрэп
Инчэҕэй эттээх тулуйбат көр тулуй. Салгын титирээн, сир дьигиһийэн, уу оргуйан олорор, инчэҕэй эттээх тулуйбат үлүгэрэ соҕотохто таҥнары сатыылыыр. С. Васильев
Таһырдьа үүт сылытар оһохторо суох буолан, Муоча күнү быһа дьиэтигэр уот оттон, инчэҕэй эттээх тулуйбат итиитэ. С. Никифоров
Иэдьэгэй эттээх көр иэдьэгэй. Иэдьэгэй эттээх Иринньэх оҕо Эрдэхтэн ыла, Иҥсэлээх тойот Илимэр иҥнэн, Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй
Көрдүгэн эттээх көр көрдүгэн. Оҕобут көрдүгэн эттээх буолан, алааска, тыаҕа барбаппыт, дьиэбитигэр олоробут. Кыһыл этинэн көрөр көр кыһыл. Кыһыл этинэн көрбүт, ириҥэнэн көрбүт, мээнэнэн өлбөөдүччү көрбүт. П. Ойуунускай
Ньиччэҕэй эттээх — инчэҕэй эттээх диэн курдук (көр инчэҕэй). Түрмэҕэ өр туталлара буолуо. Ньиччэҕэй эттээх тулуйбат сирин кэпсииллэр. Болот Боотур
Этиһэн тэҥнээҕин Булбатах туура. Ньиччэҕэй эттээҕи Тулуппат дууһа. Баал Хабырыыс
Германияҕа ньиччэҕэй эттээх тулуйбат сорун-муҥун көрбүппүн санаан кэллэхпинэ …… тыыным хаайтарар. М. Шолохов (тылб.)
Өлүөр эккэр түөн уурунума көр өлүөр. Өлүөр эккэ түөн ууруллубат (өс хоһ.). Суох, оннук сатаммат, эрэбиисийэ кэллэҕинэ, миигиттэн иэстиэ, өлүөр эппэр түөн ууруммаппын. Далан
Хайа атыыһыт, этэргэ дылы, эргиэн бириинсибин кэһэн, өлүөр этигэр түөн уурунуой? С. Федотов
Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан көр сүрэх I. Хас хоһоон барыта сүрэхтэн эт тардан, хаан хабан тахсыахтаах! П. Тобуруокап
Маяковскайтан сабыдыаллаах кырдьык даҕаны сүрэхтэн эт хабан, хаан тардан тахсыбыт поэзия! Н. Тобуруокап
Арай «хоһоон сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан тахсыахтааҕын» бэйэтинэн билбит биир улахан бэйиэппит Пётр Тобуруокап ханнык эрэ ыстатыйатыгар «тыл сытын-сымарын, тыл амтанын билиэххэ» диэһинэ итиннэ кэм чугас, уруулуу, атылыы соҕус буолара эбитэ дуу. С. Федотов
Уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи көр уҥуох. Убайым уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи. Үүтүнэн ииктиир, этинэн саахтыыр көр үүт I. Үүтүнэн ииктиир, этинэн саахтыыр ынах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эт атаҕынан көр атах. Сорохтор киэҥ Сойууһу, атын да дойдулары эт атахтарынан уһатытуора сыыйаллар. С. Федотов
Эт атаҕынан кэлиэх диэтэххэ ыраах сир. А. Сыромятникова
Чулуу тылбаасчыты [Владимир Державины] Семён Данилов эт атаҕынан эккирэтэн, көрдөөн булбута. «Кыым». Эт бэйэтинэн — ким эмэ бэйэтэ, тус бэйэтинэн. ☉ Он сам, лично, собственной персоной
Эн хамначчыт уолунаҕын, баай батталын эт бэйэҕинэн билбит киһигин. Амма Аччыгыйа
Баһыттан атаҕар диэри хаары бүрүммүт, сирэйэ-хараҕа бурҕаҥнас кырыа киһи уһун суолу эт бэйэтинэн эмиэ өтүүктээн барда. И. Никифоров
Кини эт бэйэтэ билбитин-көрбүтүн тутатына ис-иһиттэн күүстээхтик иэйэн этэр ураты дьоҕурдаах. «ХС»
Тэҥн. сирэй бэйэтинэн. Эт илиити- нэн — кыһыл илиитинэн диэн курдук (көр кыһыл). «Оо, сорум да баар эбит! Оннооҕор аҕалаатар аҕабын, эт илиибинэн тутан-хабан, ийэ буоругар харайбат сорум кэллэҕэ!» — Маппыр тииһин хабырынна. Л. Попов
Тимир кэбэрэни булларан уокка кытардан баран, эт илиитинэн тутан туран кыһыл тылынан сырдырҕаччы салаан кэбистэ. ИПН АОК
Былырыын күһүн …… худуоһунньуктар, ускуустуба үлэһиттэрин бүтүн биригээдэлэрэ тахсан былааннаан, биир нэдиэлэни быһа бэйэлэрэ эт илиилэринэн мусуой экспозициятын оҥорон биэрбиттэрэ. «ХС»
Этин <да> тартарбат — минин (иҥин) да тартарбат диэн курдук (көр тартар). Ити хаптаһыннара билигин ыллаһан да бардахтарына, соччо этин тартарбакка эрбии, көөбүллүү турууһу. Н. Заболоцкай
Кэрэмэс көрөн турбахтаата. Кыыла этин да тартаран көрбөт. Р. Кулаковскай
Ийэтэ, кини [Дьөгүөссэ] саҥатыттан этин да тартарбакка, хараҕын чыпчылыйбакка килэччи көрөн, айаҕын аҥаччы атан …… сытта. М. Доҕордуурап. Этин сааһа аһылынна — эмискэ ис-иһиттэн тоҥон, дьагдьайан ылла; туохтан эрэ олус улаханнык куттанна-куойда. ☉ соотв. мороз по коже дерёт; мурашки бегают по спине
Маайа, бу сэһэни истэ олорон, хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталыы сырытта. Н. Якутскай
[Соня (кыбдьыгырыыр, дьигиһийэр):] Оо, хайдах эрэ куйахам күүрэн уонна этим сааһа аһыллан, тоҥон бардым. В. Протодьяконов
Кыысчаан бу дьулаан сэбэрэттэн куттанан этин сааһа аһыллыбыта, мэктиэтигэр куйахата үмүрүтэ тыыппыта. «Чолбон». Тэҥн. этэ атыйар. Этин сүүйтэрбит — кырдьан, ыалдьан, улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит, этэ-сиинэ ииммит. ☉ Терять тело от старости, худеть. Эбэм, кырдьан, этин сүүйтэрбит. Этин тартарда — куттанан, соһуйан, ходьох гынна. ☉ Судорожно дёргаться
Испирдиэн эмискэ Этин тартарда, Эргиллэ хайыста, Олоро түстэ, Ойон түстэ. А. Софронов
Андрей Иванович бастаан этин тартаран дьигиһис гына түстэ. Р. Кулаковскай
Этин ыт сиэбэт буол- бут — этин ыт сиэбэт гына диэн курдук (көр сиэ). Ити кэмҥэ Охотскай эҥээригэр өстөһөн эттэрин ыт сиэбэт буолбут хас да бандьыыт бөлөхтөрө баар этэ. Амма Аччыгыйа
Матасыыкылынан кэрийбитим буоллар эппин ыт сиэбэт буолан эргиллиэх этим. П. Егоров
Кии бөҕөнү күрдьүбүппүт, ходуулу таспыппыт, барытын илбийэнмиинньиктээн кэбиспиппит. Эппитин ыт сиэбэт буола сылайбыппыт. КИ АДББ
Тэҥн. элэтэ эһиннэ, былата быһынна. Эт киһи (дьон) элэйдэ, сыа киһи (дьон) сылайда көр сылай I. Ити иһэн, Эт киһибит Эргэ нэмэттэ курдук Имиллэн, Элэйэн барбыт, Сыа киһибит Сындааһын иҥиирэ сыыйыллан, Сылайан барбыт. П. Тобуруокап
Үс төгүрүк сыл сатыы айаннаан, сыа дьон сылайан, эт дьон элэйэн кэлбиттэрэ. Д. Апросимов
Эт кулгаахпынан (истибитим) көр кулгаах. Кини ырыатынтойугун, олоҥхотун эт кулгаахпынан истэн, илэ харахпынан көрөн итэҕэйбитим диэтэхпинэ, бука, омун буолуо суоҕа. Күннүк Уурастыырап
[Начаалынньыктар] саҥа дьылтан АТС үлэҕэ киириэҕин туһунан эрэннэриилэрин эт кулгаахпытынан хаста да истэн турабыт. «Кыым»
[Чацкай:] Туох баҕайытай? Эт кулгаахпынан иһиттим! А. Грибоедов (тылб.)
Эт лахса көр лахса. Биир суон соҕус эт лахса киһи түргэнник лобурҕаччы хааман киирэн, бартыбыалын остуолга лис гына бырахта. А. Софронов
Ыҥыырга суон төҥүргэс курдук лип-бааччы олорор кэтит сарыннаах эт лахса аргыһа үгэһинэн көбүөлээн хардьыгынаата. И. Гоголев
[Ымсыы Хонооһой] эт лахса уҥуохтаах, биэс уонуттан тахсыбыт, кырдьа барбыт көрүҥнээх киһи. «ХС»
Эт мэйиитинэн көр мэйии. Икки атахтаах Иэгэй күлүк Эт мэйиитинэн эридьиэстээн, Салаҕай дугуй санаатынан сатаан Туппут-оҥорбут оҥоһуктара эбит. С. Зверев
Эт мэйиитинэн, дьаһалынан, ама, киниэхэ [Кагаҥҥа] тэҥнээх аҕыйах ини! «ХС»
Эт саастыы көр саастыы. Эт саастыы кыргыттаргын көрөн киһи үөрэр. Софр. Данилов
Ньургуһун Лоокууттуун эт саастыы этилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Ньыыкан — кыыһыгар Балаайаҕа:] Бу мин өлбүт оҕобун Сүөдэри кытта эт саастыы. Н. Борисов. Эт сирэйинэн — хайдах баарынан, кырдьыгынан, тугу да кистээбэккэ (кэпсэт). ☉ Начистоту, откровенно, ничего не скрывая (разговаривать). «Эт сирэйинэн кэпсээ, тугу гынныгыт?» — диэтэ аҕата буруйдаах уолугар
□ Аата ньии, тугу таайса сатыы олордохпутуй? Иккиэйэхпит дии, эт сирэйинэн кэпсэтиэх. Болот Боотур
Эт сүрэҕинэн көр сүрэх I. Ол хаһан да сурукка суруллан, маассабай үөрэх буолбакка, биирдиилээн уус тус эрэйинэн, эт сүрэҕинэн булбут улуу дьоҕура буолар. ЧАИ СБМИ. Эт тардарын курдук — кыратык, биллэ-биллибэттик (ыалдьыбыт киһи бэрт кыратык үтүө буолан иһэрин этэллэр). ☉ Чуть-чуть, самую малость (идти на поправку — о больном человеке). Эмээхсин онтон ыла эт тардарын курдук үтүөрэн испитэ
□ Хор, Ипатий эт тардарын курдук, бэттэх диэки санаата кэлэн эрэр эбит. М. Доҕордуурап
Эт тилэҕинэн — эт атаҕынан диэн курдук (көр атах). [Бурҕаллай:] Эргэнэ хара тыам Иннэ-кэннэ биллибэт Эҥин эгэлгэ систэрин Эт тилэхпинэн Кэмниир эрэйбиний? П. Тобуруокап
Эт тилэҕинэн элбэх сири мээрэйдээбитэ. В. Барабанскай. Эт тиэтэлинэн түөлбэ. — олус ыксаллаахтык, суһаллык. ☉ В срочном порядке, крайне спешно
Киэһэриитэ Дьөгүөрэп оҕонньор мин олорор ыалбар эт тиэтэлинэн дабдыкычыйан ааспыта. Н. Заболоцкай
Яковтаах Дормидонт сержаннарыгар тылларын былас түһэрэн, аҕылаан-мэҥилээн киирэн, туох буолбутун эт тиэтэлинэн кэпсээтилэр. «ХС»
Эт туппут көр тут I. Манчаары уруккутааҕар эт туппут, хаана хараарбыт. А. Софронов
Настаа кыыһа эт тутан төлөһүйэн эрэрин үөрбүт хараҕынан астына, киэн тутта көрбүтэ. П. Аввакумов
Туох буолуой, кыратык уойбуппут, Хобулук үрдүгэр эргийбэт буолбуппут, Ол аата биһиги бүгүн «эт туппуппут», Сүүрбэлээх саастартан куоппуппут. АМА ХКУ. Эт туруйар буол көр туруй. Оҕом, улаатан, эт туруйар буолбут. Эт хараҕынан (көрбүт) — сурах хоту буолбатах, дьиҥ бэйэтинэн көрбүт (онон чахчыта саарбаҕа суох). ☉ Собственными глазами, своими глазами (увидеть)
[Дьэллэм Дьэбдьиэ] Аттакылар дэриэбинэлэригэр баран, судаарыскайдар олорор дьиэлэригэр кыабакыс гынан киирбитин эт харахпынан көрбүтүм. Болот Боотур
[Ананий] сүүрүк күүһүрбүтүн, уу дэбилиҥнии анньа кэлэ турарын эт хараҕынан көрөн, өйө-санаата көтөҕүллэ үөрдэ. М. Доҕордуурап
Урут хаһан даҕаны тыыннаах бандьыыты эт харахтарынан көрө илик дьон, сүрэхтэрэ быллыгыраата. «ХС»
Эт чаллах көр чаллах. Кини эт чаллах, үскэл көрүҥнээх, ортону үрдүнэн уҥуохтаах, хара бараан дьүһүннээх киһи. «ХС»
Кыырыктыйбыт баттахтаах эт чаллах киһи …… Юрканы уһун уктаах сиппииринэн сүнньүгэ доргутан биэрээри, эккирэтэн аҕай эрэр эбит. А. Гайдар (тылб.)
[Павлуша] пиибэ олгуйун саҕа улахан төбөлөөх, нүксүгүр, эт чаллах уол. И. Тургенев (тылб.)
Этэ аты- йар — этин сааһа аһылынна диэн курдук. Этим атыйан дьар гынна, өрүтэ даллаҥнаатым. П. Ойуунускай
[Сүллүкү ойуун] этэ атыйталаан, дьагдьайан, тииһигирэн барда. Болот Боотур
Этэ дьар гынна көр дьар гын I. Тыгырыана киһини …… атыҥырыы көрдө, куһаҕаннык санаата, куттанан этэ дьар гынна. Болот Боотур
[Миша] этэ дьар гынар — кинини тымныы харахтар өтөрү-батары көрөллөр. Н. Лугинов. Этэ (этэ-сиинэ, этэ-хаана, эт-этэ) илдьирийдэ (илдьи барда) кэпс. — олус улаханнык сылайда, сылайда-элэйдэ, сэниэтэ олоччу быстыар диэри сылбадыйда. ☉ соотв. валиться с ног; устать как собака
Тамахтара наһаа хаппыт, эттэрэ иилэн ылбат гына илдьирийбит. А. Софронов
Дьулустаан, туохтан эбитэ буолла, бүгүн хаһааҥҥытааҕар да олус илистибит, эт-этэ илдьирийбит, сылайбыт курдук сананна. Э. Соколов
Дьэ маны ааттыахха сөп уол оҕо сындааһына сыыйыллар, эт-этэ илдьирийэр идэмэрдээх үлэтэ диэн. «ХС»
Этэ (этим) салаһар көр салас I. Дьыбар сыыгыныыр, тоһуттар… Өссө да тымныйыа турдаҕа. Ыччака! Этим салаһар, Тымныыбын умнубут буоллаҕым. С. Данилов
Мин оҕонньор бу кэпсээн дьүһүлэнэ олороруттан этим саласта, куйахам күүрэргэ дылы гынна. И. Никифоров
Бандьыыт, тойонун ыгыытыттан этэ салаһан дугуҥнуу-дугуҥнуу, илдьи кырбанан атаҕар нэһиилэ уйуттар кыһылы …… балаҕаҥҥа илдьэн испит. «ХС». Этэ тардан көрбөт — олох куттаммат, куттанар диэни билбэт. ☉ соотв. не знать страха, ни один мускул не дрогнул
Ньирэй, кутталы билбэт буолан, бөрөттөн этэ тардан көрбөт. Этэ тардар көр тарт. Тыа саҕатыгар тиийэн, кэннибин хайыспытым, онуоха этим тардыбыта, сүһүөҕүм хамсаабыта, сүрэҕим ыарыылаахтык «дьар» гыммыта. Е. Неймохов
[Мөрүөн] кими эмэ көрсүөм диэн, этэ тардар, дьиксинэр. Д. Таас
Бөрө, төҥкөс гынан ыллыгы сытырҕаан көрдө уонна, этэ тардан, туора ыстанна. Р. Кулаковскай
Этэ умайар көр умай. Тоҕо этиҥ умайар? Тоҕо төбөҥ ыалдьар? И. Гоголев
Суорҕанын сабыннаҕына итииргиир, этэ умайар. Н. Лугинов
Кыра кыыһа — түөртээх Сэрбэкэ этэ умайан, мөхсөн, ынчыктаан уутун көтүттэ. Болот Боотур
◊ Атах эт көр атах
[Кээрэкээн] хаары таптайан сомоҕолоон баран, муннун тоҕо охсунан, ол хаанынан хаарын тас өттүн кытарда сууйан-сотон, атах эт оҥорбут. Саха ост. II
Эдьиийим Ксения Егоровна, атах эти хоспох үрдүгэр хоҥноро сылдьан, сыыһа үктэнэн сууллан түспүтэ. ВНЕ НЭНь
Быдьырхай эттээх ыстаал көр быдьырхай. Быдьырхай эттээх ыстаалтан оҥоһуллубут саа. Дьилэй эттээх (куҥнаах, эттээхсииннээх, эттээх-хааннаах) көр дьилэй. Биһиги дьилэй эттээх буоламмыт саҥаны, бастаан иһэри билбэккэ, көрбөккө, сатаабакка олорорбут буолуо. В. Протодьяконов
Ол ынырык күннэр-дьыллар содулларын биһиги дьилэй эттээхтэр тута билбэтэхпит иһин, үрдүк баҕалаах, үтүө дьулуурдаах өттүгэр хааччах-хаайыы буолбутун дьэ истэн-билэн эрдэхпит. Күн т. Көҕөн эт көр кө- ҕөн III. [Айыы бухатыыра] күүс иҥиирэ, көҕөн этэ бары бүк-тах тарта. Ньургун Боотур
Икки илиитин иҥиирдэрэ Лычыгырыы күүрдүлэр, Лыҥкыныы түстүлэр, Көҕөн эттэрэ Күүрэн таҕыстылар. П. Ойуунускай
[Кини] хас оҕустаҕын аайы көҕөн эттэрэ күүрэн логлоруттан тахсаллар. М. Доҕордуурап
Көм эт көр көм. Ыт Түүлээхтэн арахсыбатаҕа, охторо сылдьан бууттары, эмэһэтин көм эттэри илдьи убахтаабыта. Суорун Омоллоон
Көм эт — буут этэ (сап, быа хатарга). Хомус Уйбаан
Биир кыргыһыыга Мэхээс хаҥас өттүгүн көм этин сэнэрээт үлтүркэйэ тоҕо солоон ааспыта. Н. Кондаков
Кырбас эт көр кырбас II. [Оҕонньор:] Оо, дьэ, диэ даа! Киһи аны биир кырбас эти сиирэ, биир быһыы килиэби сиирэ, биир чааскы чэйи иһэрэ — барыта туора көрүүлээх, барыта хааччахтаах. П. Ойуунускай
[Суккун сонноох Суут албын] ойоҕо ойон тура эккириир да, үс тоҥ кырбас эти таһыттан киллэрэн күөскэ угар. Суорун Омоллоон
Кинээһиҥ эйиэхэ хас да сордоҥу уонна икки-үс кырбас эти аҕалла. И. Федосеев. Саатар эт (сэп) көр саат I. Суор эт көр суор II. Уол, илиитин быччыҥнарын күүрпүтүгэр, суор этэ мөкүнүйэн таҕыста. Тоҥ эт көр тоҥ II. Сахалар тоҥ эти сөбүлээн сииллэр
□ Тоҥ эти харса суох сиэтэ. П. Ойуунускай. Эт аһылыктаах — этинэн аһылыктанар тыынар тыыннаах. ☉ Питающийся мясом, плотоядный
Бөрө, эһэ — эт аһылыктаах кыыллар. Эт бэргэ харах көр бэргэ. [Уот Уһуму] Эт бэргэ буолбут Эҥэрэ чүөмпэ харахтаах. П. Ойуунускай
Эт мөҥүрүөн көр мөҥүрүөн. Аҕам титииктэн эт мөҥүрүөн тыһаҕаспытын сиэтэн таһаарда. Ф. Постников
Эти ылыыга хаһаайыстыбалар биир дьоһуннаах соруктара — түргэнник төлөһүйүмтүө, эт мөҥүрүөн сүөһүнү булан, талан иитии. АДГ СКУо
Көлө тиийбэт буолан, Лээһэҥкэ диэн ааттаах эт мөҥүрүөн кылгас атахтаах хара маҥаас атыыр оҕуһу от кэбиһиитигэр көлүйэр этилэр. «Чолбон»
Эт сааһа көр саас III. [Бүөтүр:] Ок-сиэ, оҕолор! Өйдөөн көрдөххө, биһиги эппит сааһа суоҕа, уҥуохпут бүтэйэ, тириибит халыҥа сүрдээх даҕаны. А. Софронов
Эмээхсин уолугар бэркэ наллаан, киһи этин сааһынан киирэрдии эппитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Киһи этин сааһын курдаттыы сылааһынан угуттуур ылааҥы күн үүммүт. «Кыым». Этэ ууммут — силгэтэ, быччыҥа эчэйбит, эмсэҕэлээбит. ☉ Растянул мышцы, связки
Эт ууммутун ардыгар тоҥ сүгэ ончоҕунан кыһарыйа баттыалаан үтүөрдүү эмиэ баар. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк. ет ‘мясо; плоть, тело’, алт. эт, каракалп. ет ‘мясо’

аат. Киһи уонна тыыннаах харамай эттигин уопсай бүтүннүүтэ (манна уҥуох, хаан, куҥ эт барыта киирэр). ☉ Организм, плоть (человека, животного)
Мин суунан этим-сииним чэбдигирбит, сылаам ааспыт. Далан
Топпут омунугар, бөрө этэ-сиинэ сылаанньыйан, иэҕэҥнэс буолан хаалла. Н. Заболоцкай
Хоргуннаах итии миини истэҕин аайы, Семён Иванович этэсиинэ итийэн барда. Т. Сметанин
◊ Тириигин (эккин-хааҥҥын, эккинсииҥҥин) тэнит көр тэнит
Сэрээккэлээн эккин-сииҥҥин тэнит. Этэ-сиинэ (этэ-хаана) уолла көр уол I. Эттэрэсииннэрэ эрдэлээн уоллаҕа, икки чанчыктара маҥхайдаҕа. М. Попов
ср. др.-тюрк. ет йин ‘плоть, тело’

этэ-тириитэ баранна (эт-тирии эһиннэ) — 1) күүһэ-күдэҕэ эһиннэ, улаханнык сылайда. ☉ Сила его улетучилась
Моойторугу [ыт аата] кытта аччарыһан эт-тирии баранна. Сэмээр Баһылай
Биһиги эппит-тириибит бараныар диэри эҥин араас эрчиллиилэри оҥорон күрэхтэһэрбит. КИ АДББ
Уһуннук сэриилэспиттэр. Икки өттүттэн эт-тирии эстибит. «ХС»; 2) улаханнык эрэйдэн, эрэйи-муҥу көр. ☉ Претерпевать страдания, измучиваться
Биир тылы таба туппакка Эппиттириибит баранар, Ырыабыт таҕылын таппакка Киҥмит-наарбыт алдьанар. С. Данилов
Былыр Дайыылалааҕы аармыйаҕа сырыттахтарына, эттэрэ-тириилэрэ бараныар диэри сыылларан, хаамтаран, сүүрдэн сордуур буолаллара. Софр. Данилов

туохт. Үлүһүйэн, күүрэн туран ыпсарыылаахтык саҥар-иҥэр. ☉ Говорить пылко, складно, с воодушевлением, увлечённо
Оҕо-оҕо эрдэххэ Оонньоомохтоон хаалыаҕыҥ, Эдэр-сэнэх эрдэххэ Этэн-тыынан биэриэҕиҥ. А. Софронов
Үөрүөх-көтүөх Күнүм үүннэ, Ыллыахтуойуох Санаам ыкта, Этиэх-тыыныах Кэмим кэллэ. Күннүк Уурастыырап
Ол гынан баран, кини үөрбүтүн-көппүтүн, эппитин-тыыммытын көрүөҥ этэ! Амма Аччыгыйа
◊ Этэн-тыынан кимилдьит көр кимилдьит
Этэн-тыынан кимилдьитэр кэмигэр, мэктиэтигэр, омуннаах бэйиэт кэриэтэ этэ. С. Федотов

эт-сиин диэн курдук
Эмиэ да этим-хааным утуйар эмкэ үөрэниэ, эмиэ да уум кэлбэтэҕинэ иэдээн диэн дьиксинэрэ. Сэмээр Баһылай
Куобах этэ уонна сыата хоту киһи этигэр-хааныгар олус туһалааҕын үөрэтэн, биир сүрүн аһылык оҥостуоҕуҥ. ЯВВ КЭКТ
Кыыл мэйиитин эдэр уонна доруобай дьон сиэтэхтэринэ, киһи этэ-хаана сөптөөхтүк үлэлиирэ кэһиллэр диэн буолара. БББ
♦ Дьилэй эттээх (куҥнаах, эттээхсииннээх, эттээх-хааннаах) көр дьилэй
Лаҥкыыны «уҥа сыста» диигин дуу? Туох долгуттаҕай? Дьилэй эттээххааннаах буолуох тустааҕа дии?! А. Сыромятникова
Тириигин (эккинхааҥҥын, эккин-сииҥҥин) тэнит көр тэнит. Кинилэр [ыттар] сүүрэн-көтөн, арыт оонньоон, арыт охсуһан ардырҕаһан көһүйбүт эттэрин-хааннарын тэнитэллэрэ. «Чолбон». Эти-хааны алдьат — кими эмэ кыыһырт, кыйахаа. ☉ Рассердить, разозлить кого-л. [Иванов:] Көр эрэ, бу саҥара турдаҕын! Барар сиргэр бар, киһи этин-хаанын алдьатыма! «ХС». Эттиин-хаанныын бэрин — кимиэхэ, туохха эмэ сүрэххин, дууһаҕын ууран туран, олус бэриниилээх буол. ☉ Быть очень преданным комучему-л. (букв. вложив душу и сердце)
Бу боппуруоска эттиин-хаанныын бэриммит ыанньыксыт Анна Васильевна Колодезникова олох сөбүн этэр. «Кыым». Эттээх-хааныттан иэстээ — кими эмэ буруйун иһин улаханнык кырбаан, хаанын таһааран ситис, боруостас. ☉ Битьём заставлять кого-л. расплачиваться за содеянное
Эппит тылбын умуннаргын эрэ Эккиттэн-хааҥҥыттан иэстиэм буолуо, Үрүҥ үөнү Үрдүгэр үҥкүүлэтиэм! П. Ойуунускай
Үҥэр таҥараны умнубуккун эккиттэн-хааҥҥыттан иэстээн биллэриэхтэрэ! М. Доҕордуурап
Булбут сэлииҥ билигин ким эмэ булан сүтэн хааллаҕына, эйиэхэ ордук куһаҕан буолуоҕа: эккиттэн-хааҥҥыттан иэстэһиэхтэрэ. П. Ламутскай (тылб.)
Этэ (эт-этэ, этэ-хаана) илдьирийдэ (ал- дьанна, илбирийдэ) көр эт II. Эттэрэ-хааннара илдьирийэн эмсэҕэлээн бараннар, күн дьонун көмүскэлинэн босхоломмут тапталлаах уруу-хаан дьон курдуктар. Амма Аччыгыйа
Этэ-хаана алдьанан туран атаҕастаммытыттан хараастан кини [Маайа] бэйэтэ ханна да баарын билбэт гына уй-май барыталаата. Эрилик Эристиин
Этэ-хаана тэнийэр көр тэний. Эт-хаан тэнийэн, эр-биир дайбаан, Эрэттэр охсон истилэр. Дьуон Дьаҥылы

мест. 1) вопр. что (по отношению к человеку не употр.); итинэн тугу этээри гынаҕын ? что ты этим хочешь сказать? тугу аҕаллыҥ ? что ты принёс?; тугу баҕарар что угодно; тугу гыныамый ? а) что мне делать?, чем мне заняться?; б) что поделаешь, делать нечего; тугу гыныахха ? что делать?; тугу да эт что ни говори; тугу диэм баарай ! что и говорить!; что я могу сказать; тугуҥ ыалдьар ? что у тебя болит?; туохха тэһэ астараммын? и чего это я вдруг?, и зачем это я вдруг? (говорят, осуждая свой опрометчивый поступок); туохха тэһэ астараммын онно ыстаммытым буолуой ? и чего это я вдруг туда сунулся?; туох ааттааҕын өр буоллуҥ ? что ты так долго? (говорит тот, кто ждёт): туох баарынан всё, что есть; туох баарынан киниэхэ көмөлөһөр он помогает ему, чем может; туох күүһэ баарынан сүүрдэ он побежал изо всех сил; туохтан үөрэҕин ? чего ты радуешься?; до радости ли тут?; туох-туох диигин ?! что же это ты говоришь?!; как ты можешь так говорить!; туох туһугар ? ради чего?; туох харсай терять нечего; была не была; туоххунан истэҕин ? неодобр, чем ты слушаешь?; туох эрэлэй чего доброго; 2) неопр., употр. в сочет. с частицами эмэ , эрэ , да, даҕаны , ханнык : туох эрэ что-то; кини тугу эрэ кэпсиир он что-то рассказывает; ыраах туох эрэ хараарар вдали что-то чернеет; туох да (даҕаны ) ничего; ничто; кинини туох да тохтотуо суоҕа его ничто не остановит; туох да буолбатаҕын курдук как будто ничего и не случилось; как ни в чём не бывало; туох да буолтун иһин что бы ни случилось; туохха да уурбат он ни во что не ставит кого-что-л.; туохха да туһата суох ни к чему не годный; абсолютно бесполезный; мин тугум да ыалдьыбат у меня ничего не болит; туохтааҕар да күндү дороже всего, что есть (на свете); тугу да диэбит иһин что ни говори; туох эмэ что-нибудь; туохта эмэтэ аҕалыҥ дайте что-нибудь; туох ханнык а) ничего; туга ханныга биллибэт ничего определённого; б) что за...; туох ханнык дьоннорун билиэххэ надо узнать, что за люди; тугун баҕайытай неодобр, что же это такое; тугун баҕайытай , аныаха диэри утуйа сытарыҥ ! что же это такое, до сих пор спишь!; туох аатай что это, что это такое; туох аатай , тоҕо биһиги кинилэр оннуларыгар үлэлиибитий ? что это, почему мы за них работаем?; туох ааттаах что за; туох ааттаах үчүгэй уолай ! что за красивый парень!; туох баҕайытын выражает неодобрение, недоумение говорящего по поводу надоевшего явления; туох баҕайытын дьааһыйан хааллым ! и что за зевота на меня напала!; туох билиэй кто его знает, кто знает; туох билиэй , буолуо даҕаны кто его знает, может быть; туох буолуой ничего; туох буолуой , кини да бардын ээ ! ничего, пусть и он идёт!; туох үлүгэрэй выражает несогласие, возмущение говорящего: туох үлүгэрэй , биир киһиэхэ итиччэ үлэни сүктэрэллэр ! что это такое, как можно навалить на одного человека такую работу!; туох ханнык иннинэ прежде всего; кини , туох ханнык иннинэ , гөрөппүттэригэр сылдьыбыта он прежде всего навестил родных.

1) мясо || мясной; эмис эт жирное мясо; ынах этэ говядина; сылгы этэ конина; таба этэ оленина; көтөр этэ дичь, мясо птицы; эт минэ мясной суп; мясной бульон; эттэ буһар = сварить мясо; 2) тело, туловище; плоть; этэ умайар у него жар (букв. у него тело горит); этим саласта у меня дрожь пробежала по телу; этин ыт сиэбэт буолбут погов. его тело и собака бы есть не стала (говорится об очень уставшем человеке); 3) плата (за пользование упряжным скотом); ат этэ плата за пользование лошадью # эт тут= взрослеть, мужать; этэ сааһа суох , уҥуоҕа үүтэ суох соотв. его пушкой не прошибёшь (говорится об упрямце).

тело, плоть.

говорить (охотно, безостановочно), разражаться тирадой.

см. эт-сиин .

1) говорить; сказать; тугу эттилэр? что они сказали?; тылла эт = произнести речь, сказать речь; кырдьыгы эт = говорить правду; утары эт = возражать; сымыйанан эт = лгать, говорить неправду; эппит тыл биир погов. сказанное слово неизменно; 2) куковать (о кукушке); 3) греметь (ө громе) # этимэ даҕаны модальное словосочет. употр. обычно в диалоге (и) не говори; сылайдыбыт даҕаны ! — Этимэ даҕаны ! — как мы устали!—И не говори!; этэргэ дылы модальное словосочет. как говорится; в самом деле; этэргэ дылы , бэрди бэрт баһыйар как говорится, лучшего лучший побеждает; этэргэ дылы , кырдьык куһаҕан буолуо в самом деле, будет плохо.

int. what

v. to do, make

n. flesh, meat; этимсэк a. meat-loving, carnivorous; этчит n. butcher, meat-cutter; эттээ= v. to butcher, to cut meat

v. to say; этин n. sentence, proposition