частица модальная, выражает 1) с вопр. сл. риторическое отриц.: ким билбитэ баарай !? кто же знал!?; 2) отриц. с оттенком оправдания: мин диэбитим баарай не я же сказал; мин эрэ ылбытым баарай не только я брал; ср. баараа ; 3) усиление высказываемой мысли: хайдах гыммыт киһи ситиһиэ баарай? как же ему отомстить?; тугу диэҥ баарай ничего не поделаешь; туох истиэ-көрүө баарай никто не поможет (с оттенком сожаления); (дьэ ) тугу этиэҥ баарай ! а) ничего не скажешь!; б) экая досада!

мест. 1) вопр. что (по отношению к человеку не употр.); итинэн тугу этээри гынаҕын ? что ты этим хочешь сказать? тугу аҕаллыҥ ? что ты принёс?; тугу баҕарар что угодно; тугу гыныамый ? а) что мне делать?, чем мне заняться?; б) что поделаешь, делать нечего; тугу гыныахха ? что делать?; тугу да эт что ни говори; тугу диэм баарай ! что и говорить!; что я могу сказать; тугуҥ ыалдьар ? что у тебя болит?; туохха тэһэ астараммын? и чего это я вдруг?, и зачем это я вдруг? (говорят, осуждая свой опрометчивый поступок); туохха тэһэ астараммын онно ыстаммытым буолуой ? и чего это я вдруг туда сунулся?; туох ааттааҕын өр буоллуҥ ? что ты так долго? (говорит тот, кто ждёт): туох баарынан всё, что есть; туох баарынан киниэхэ көмөлөһөр он помогает ему, чем может; туох күүһэ баарынан сүүрдэ он побежал изо всех сил; туохтан үөрэҕин ? чего ты радуешься?; до радости ли тут?; туох-туох диигин ?! что же это ты говоришь?!; как ты можешь так говорить!; туох туһугар ? ради чего?; туох харсай терять нечего; была не была; туоххунан истэҕин ? неодобр, чем ты слушаешь?; туох эрэлэй чего доброго; 2) неопр., употр. в сочет. с частицами эмэ , эрэ , да, даҕаны , ханнык : туох эрэ что-то; кини тугу эрэ кэпсиир он что-то рассказывает; ыраах туох эрэ хараарар вдали что-то чернеет; туох да (даҕаны ) ничего; ничто; кинини туох да тохтотуо суоҕа его ничто не остановит; туох да буолбатаҕын курдук как будто ничего и не случилось; как ни в чём не бывало; туох да буолтун иһин что бы ни случилось; туохха да уурбат он ни во что не ставит кого-что-л.; туохха да туһата суох ни к чему не годный; абсолютно бесполезный; мин тугум да ыалдьыбат у меня ничего не болит; туохтааҕар да күндү дороже всего, что есть (на свете); тугу да диэбит иһин что ни говори; туох эмэ что-нибудь; туохта эмэтэ аҕалыҥ дайте что-нибудь; туох ханнык а) ничего; туга ханныга биллибэт ничего определённого; б) что за...; туох ханнык дьоннорун билиэххэ надо узнать, что за люди; тугун баҕайытай неодобр, что же это такое; тугун баҕайытай , аныаха диэри утуйа сытарыҥ ! что же это такое, до сих пор спишь!; туох аатай что это, что это такое; туох аатай , тоҕо биһиги кинилэр оннуларыгар үлэлиибитий ? что это, почему мы за них работаем?; туох ааттаах что за; туох ааттаах үчүгэй уолай ! что за красивый парень!; туох баҕайытын выражает неодобрение, недоумение говорящего по поводу надоевшего явления; туох баҕайытын дьааһыйан хааллым ! и что за зевота на меня напала!; туох билиэй кто его знает, кто знает; туох билиэй , буолуо даҕаны кто его знает, может быть; туох буолуой ничего; туох буолуой , кини да бардын ээ ! ничего, пусть и он идёт!; туох үлүгэрэй выражает несогласие, возмущение говорящего: туох үлүгэрэй , биир киһиэхэ итиччэ үлэни сүктэрэллэр ! что это такое, как можно навалить на одного человека такую работу!; туох ханнык иннинэ прежде всего; кини , туох ханнык иннинэ , гөрөппүттэригэр сылдьыбыта он прежде всего навестил родных.

I есть, имеется; существует || имеющийся, существующий; наличный; миэхэ саҥа кинигэ баар у меня есть новая книга; мин доҕорбор былыргы саа баара у моего друга было старинное ружьё; кылааска сүүрбэ үөрэнээччи баар в классе присутствует двадцать учеников; мин баарбар в моём присутствии; баар балаһыанньа быһыытынан по существующему положению; баар буол = а) явиться куда-л.; б) появляться, оказываться где-л.; онно быйыл эһэ баар буолбут в этом году там появились медведи; бүгүн кини куоракка баар буолбут сегодня он уже в городе; бырайыагы баар гын = представить проект; баар буоллаҕына если есть, если имеется # таҥара баарына ! уст. ей богу!
II частица модальная, образует составные ф. гл. и выражает 1) долженствование, необходимость часто в сочет. с ф. недост. гл. э= — этэ , эбит : кинини кулгааҕын үргүөх баар этэ надо бы надрать ему уши; дьиэттэн тахсыа суохха баар этэ не следовало бы выходить из дома; бара сылдьыахха баар эбит оказывается, необходимо съездить; ыйытыах баар следовало бы спросить; 2) возможность, допустимость, иногда в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ : өссө охсуо баар ещё может и ударить; букатын аккаастаан кэбиһиэм баар ээ возможно, я совсем откажусь; 3) сильную досаду, укор, обычно в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ , ээт , эбээт : саҥара охсубатыҥ баар ээ никогда ты сразу не отвечаешь; ити курдук этэриҥ баар ээт ! и надо же тебе так говорить!; наадалаах кэмҥэ суох буолан иһэриҥ баар эбээт в нужное время ты всегда отсутствуешь.

эб.
1. Наһаа күүркэтиилээх ыйытыы көмөтүнэн этиллэр хайааһыны (буоларын-буолбатын утары өттүнэн) бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Употребляясь в конструкции риторического вопроса, выражает утверждение противоположного (отрицательного или положительного) смысла названного действия
Миигин ким таптаабыта баарай? Күндэ. Киһиаймах олоҕун былаһыгар үлэһит дьон хаһан дэлэй аска-таҥаска олорбуттара баарай? А. Федоров. Сүрэх барахсан хаһан сымыйалаабыта, хаһан алҕаһаабыта баарай? С. Федоров
△ Ыйытар дэгэтин сүтэрэн, ордук ылыннарыылаах дэгэттэнэр. ☉ Может употребляться и не в вопросительной конструкции, приобретая оттенок убедительности
«Ону ким көрөн турбута баарай», – диэтэ киһим бөрүкү кыһаллыбатах намыын куолаһынан. Софр. Данилов
Урукку кэмҥэ соҕотох булчут сордоох хайаан ити курдук тэрийиэ, оҥоруо баарай. Н. Якутскай
Ону ким билиэ баарай. Н. Заболоцкай
Кини тугу-тугу оҥорботоҕо баарай. Г. Колесов
△ Күүһүрдэр интонацияланан ордук иэйиилээх дэгэттэнэр. ☉ С восклицательной интонацией приобретает более яркий эмоциональный оттенок
Хаһан биһиги атыттары сирбэккэ эрэ кими хайҕаабыппыт баарай! Амма Аччыгыйа
Оо, кыыс оҕо килбик-кэмчиэ муҥутаан, уолу таптыырын-сөбүлүүрүн хаһан билиммитэ баарай! Н. Якутскай
Сир ийэ барахсантан хайа эгэлгэ, минньигэс быйаҥы киһи сатаан ылан туһамматаҕа баарай! Суорун Омоллоон
△ Сорох этиилэргэ алы гыныы, көмүскэнии дэгэттэнэр. ☉ В отдельных контекстах приобретает оттенок смягчения, оправдания
Туох айдаанай, үүт сиргэ тохтубута баарай, торбос аһаатаҕа дии. С. Ефремов
Күүппүт киһитэ суоҕун хайыахпыт баарай. А. Сыромятникова
2. Кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта туттуллан, саҥарааччы иэйии дэгэттээх баҕарыытын көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами будущего времени, выражает желание говорящего с эмоциональным оттенком
Оо, кимнээх буоламмын, тыыннаах ордон, Сахам сиригэр тиийиэм баарай! Амма Аччыгыйа
Алтан түөстээх Далбарайдарын кытта хаамсан, Көрүлүөм-көччүйүөм, Көҥүлбүнэн тыыныам баарай! С. Зверев
3. Саҥарааччы абаланыытын, муҥатыйыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, негодование говорящего
Буос бээгэй, эйигиттэн туох иэстэһиэ баарай! Амма Аччыгыйа
Көстүбэт уолун Тумсун тууһун Туох истиэ баарай?!! Адьарай уолун Айаҕын абатын Туох көрүө баарай?!! П. Ойуунускай
Муҥнаах оҕо төрөөн Муҥнаан эрэҕин ээ, тугу этиэм баарай! Н. Неустроев

I
ыйыт. солб. аат. Киһиттэн ураты тыынар уонна тыыммат предмети ыйытан бэлиэтиир тыл. ☉ Вопросительное местоимение, указывающее на предмет речи (животное, неодушевлённый предмет): что? Туох көтө сылдьарый?
II
аат сыһыан т.
1. Этиллэр предмет бэлиэтин иэйиилээх күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление признака предмета речи: что за. Туох үчүгэй оҕотой! Туох күүстээх ардаҕай!
□ Бу туох элбэх сибэккитин үргээтиҥ? М. Доҕордуурап
«Туох иҥсэлээх кутуйахтарай!» — диэн Олоо кыланна. Т. Сметанин
2. Сөбүлээбэккэ, түгэх түһэн, кыыһыран ыйытыыны көрдөрөр. ☉ В вопросе или восклицании выражает недовольство говорящего: что за, какой
Оо, туох муҥун көрдөмүй? П. Ойуунускай
Ол мин туох үлэтин кыайыам буоллаҕай? С. Ефремов
Эн миэхэ туох сүбэһит көһүннүҥ? Н. Островскай (тылб.)
♦ Туох баарынан көр баар I. Уол туох баарынан сүүрдэ. Туох да эгэлгэтэ суох кэпс. — ол-бу диэбэккэ, мунньаҥнаабакка, кубулҕаттаммакка, көнөтүнэн. ☉ Без всяких капризов, вздорных требований, каких-л. выходок (делать что-л.)
Туох да эгэлгэтэ суох бүгүн бурдук быһыытыгар бар. ГНС СТСДТ. Туох иннигэр (иһин) (сөбүлэммэт, буолуммат, баҕарбат) — олох, букатын (аккаастыыр). ☉ Ни за что, ни в какую (не соглашаться)
Таһаҕас тиэйэ барарга туох иннигэр сөбүлэммэт. НАГ ЯРФС II
Туох иһин бу дойдуттан барыан баҕарбат. НАГ ЯРФС II. Туох тэһэ анньан кэпс. — тугу эрэ гынарга эмискэ санаа киирэн (ону гыммыттан үөрүү эбэтэр кэмсинии). ☉ соотв. с какой стати; какого дьявола (чёрта, беса, лешего, шута)
Аата абаккам да эбит, туох тэһэ анньан оонньоон сытыйбытым буолуой? А. Софронов. Туохха да уурбат — кими, тугу да сыаналаабат, аанньа ахтыбат. ☉ соотв. ни во что не ставить кого-что-л. [Ыларов:] Миигин олох туохха да уурбат, хоҥоруутугар хоннорбот эбит ээ. «ХС». Туох эрэ саҕа саныыр — кыраны да оҥорбутун улаатыннарар, өҥө туттар. ☉ Считать особой заслугой своё незначительное участие в чём-л., возвеличивать сделанное самим собой
[Көстөкүүн:] Дьоннор мабылысаассыйаҕа биир-икки күн үлэлииллэрин туох эрэ саҕа саныыллар. Күндэ
◊ Туох баара көр баар I
Туох баара барыта түөрт сыллааҕыта саҕаламмыта. В. Яковлев
Туох (тугу) баҕарар диэ — туох да диэ диэн курдук. Барбытым кэннэ туох баҕарар диэтиннэр. Софр. Данилов
Туох да диэ көр диэ. Чэ, туох да диэ, ити эн дьыалаҥ буолбатах. С. Ефремов. Туоххунан истэҕин сөбүлээб. — киһи этэрин хайдах өйдөөбөккүн. ☉ Выражает недовольство с оттенком недоумения (букв. чем же ты слушаешь). «Туоххунан истэҕин?!» — диэн ийэтэ оҕотун мөҕүтүннэ

туох аатай диэн курдук
Туох аата буоларый, киһини ыттааҕар куһаҕаннык көрөр диэн! Н. Якутскай
Туох аата буоларый! Миигин сөбүлээбэт буолан баран, тоҕо ойох ылбыккыный? «ХС»

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, абааһы көрүүнү, бырачыаһы, сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование, протест, недовольство (куда это годится, боже мой, что за чёрт, что за безобразие)
Итинник түбэлтэҕэ саҥарбакка хаалар диэн туох аатай! Софр. Данилов
Туох аатай, ханнык эрэ таас иһин... Бэйи, ол эрээри, кырдьык алмаас буоллаҕына, оччо даҕаны сыаналаах буолуон сөп. Н. Якутскай
Тугу да өйдөөбөппүн. Туох аатай! С. Ефремов
Бу кыысчааҥҥын буой, киһини мэнээк үөхтэримэ. Туох аатай! «ХС»

туох аатай диэн курдук
Туох аатай доҕор, барыттан-бары куттана, хайыҥ охсуна сылдьар диэн. Софр. Данилов
Туох аатай доҕор, оннук быһыыланар! «ХС»

туттул. сыһыан. холб. Саҥарааччы олус уһаабыт, салгыппыт көстүүгэ сөбүлээбэт сыһыанын ардыгар мунаарар, билэ сатыыр дэгэттээх көрдөрөллөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение, иногда с оттенком недоумения, по поводу чего-л. неожиданного или надоевшего (неужели, что так). Ыалга тахсан баран, туох айылааҕын өр буоллуҥ?
□ Дьэ үлүгэр эбит
Ити туох ааттааҕын, атын сир баранан, биһиги улуустарбытыгар кинилэри ыыталлара буолуой? Н. Якутскай
Туох айылаах буоллуҥ, ол? Д. Таас

туттул. сыһыан холб.
1. Саҥарааччы ким-туох эмэ уһулуччу хаачыстыбатын сөҕөрүн-махтайарын көрдөрөр. ☉ Выражает восхищение исключительным качеством кого-чего-л. (до чего)
Бу туох ааттаах бултаах сирэй. П. Ойуунускай
Туох ааттаах үчүгэй суолай. Н. Заболоцкай
2. Саҥарааччы абаккатыйарын, сөбүлээбэтин, суланарын көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, недовольство, сетование (что за)
Туох ааттаах доппуруостаан хааллаҕай. Суорун Омоллоон
Туох ааттаах хара сорой! Бу туох икки муостааҕа искэр киирбитин этэн абыраарыый! «ХС»
Туох ааттаах муҥнаах олоҕо эбитэй! Ч. Айтматов (тылб.)

саҥа алл. сыһыан холб. Сөбүлээбэт, сэмэлиир сыһыаны ардыгар кыыһырыы былаастаан этэри көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование (какого чёрта)
Туох абааһытын, итинник сымыйа хоту кэпсии сылдьаҕын! Туох абааһытын, тыаны булан, бүгэн сытаҕын. Н. Габышев

сыһыан холб. Тугу эмэ сөбүлээбэккэ абааһы көрөн, сэмэлээн этэри көрдөрөр. ☉ Выражает резкое неодобрение, осуждение чего-л. (какого дьявола, какого же чёрта, да ну его)
Туох абааһытын баран, маны да ылыам суоҕа. Туох абааһытын баран, дьыалалаһан хааллыгыт? «ХС»
Ол, туох абааһытын баран, Лариса бачча күрүлүүр күнүс Витька-мотуруоһу кытары арыгы иһэ олороро буолуой! В. Яковлев

туох ааттааҕын

туох ааттааҕын

туох аатай диэн курдук
Биир да күн сынньанар кыах суох. Бу туохха түбэстим. Бу туох булкуурай, туох алдьархайай! Суорун Омоллоон

туох баҕайытай

саҥа алл., сыһыан холб. Сөҕүүнү мунаарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает интерес с оттенком недоумения (что же это такое)
Туох баҕайыный доҕоор! Тоҕо кэллиҥ? Суорун Омоллоон
«Туох баҕайыный доҕоор! Тоҕо дьиктитэй!» — диэн ботугуруу-ботугуруу, маһынанотунан күлүктэнэн, олох ыкса кэлбитэ: симилээҥки буолан хаалла. Г. Колесов

саҥа алл., сыһыан холб. Сөбүлээбэт сыһыаны, дьиксиниини көрдөрөр. ☉ Выражает страх, сомнение (что это такое)
«Хааным бэркэ хамнаата, сүрэҕим бэркэ мөҥүһүннэ! Туох баҕадьытай?» — дии санаан баран, иккиэннэрин ойоҕолуу хааман иһэн саҥара истэ. Ньургун Боотур

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, абаккаланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование (что это такое, что за безобразие)
Туох баҕайытай доҕор, бииргэм хоойго киирээри гыммыт хоноһо курдук, тула эргийэн хаалламый. Суох, уум кэлиэ суох! Суорун Омоллоон
Туох баҕайытай доҕор, мин тылбыттан иҥнэн хааллаҕай! Софр. Данилов
Түксү! Түксү! Туох баҕайытай доҕоор. Мунньах ахсын кириитикэһиттэринэн умайар уот айахтар, оттон үлэ тирээн кэллэҕинэ, аккаастанартан атыны билбэттэр. С. Ефремов
Туох баҕайытай, эдэр киһи үлэлээн-хамсаан иһиэхтээххин. Сырдык аартыгынан сылдьыахха, туох баҕайытай. Д. Таас

туох абааһытын диэн курдук
Ээ кэбис доҕор, туох баҕайытын, эмиэ саҥарсан бардыгыт. Н. Неустроев
Тууй-сиэ, туох баҕайытын, дьааһыйан хаалламый доҕоор. Суорун Омоллоон

ким билэр диэн курдук
Туох билиэй, доҕу-ур, дьоннор туох-туох буолалларын. Күндэ
Туох билиэй, онно ханныкханнык уларыйыылар киириэхтэрин. В. Яковлев
Туох билэр, киһи-киһи тустуспа, аҥаардас баай ымсыыта сиэппэтэ ини. А. Сыромятникова

туох билиэй

туттул. сыһыан. холб. Саҥарааччы баар быһыыгамайгыга, инники этиллибиккэ улахан буолбатах, тулуйуллар дьыала диэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к создавшейся ситуации, как к чему-л. несущественному, не имеющему большого значения (ничего)
Чэ, туох буолуой, биһиги кинилэри атын оҥоруохпут. Амма Аччыгыйа
Туох буолуой! Отдел соҕотох Дроздов буолбатах. В. Яковлев

абааһытын баран диэн курдук
Доҕоттоор, туох буолуох баҕайытын! Түксү, кэбис, этиһимэҥ. Н. Неустроев

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи быһыытыгар саҥарааччы хомолто дэгэттээх сэмэлиир, хомуруйар, сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, упрёк, недовольство с оттенком сожаления, высказанные в адрес собеседника по поводу его поступков (ну и ну, ну что такое, ну как это так). Туох бэрдэй, мантан тэйэ да тохтуохха баар этэ. Туох бэрдэй, маны сыҕарытан биэриэххин. Туох бэрдэй, таарыччы сылдьан кэлиэххин

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы утары этэрин, аккаастыырын, сөбүлээбэтин көрдөрөр. ☉ Выражает возражение, отказ, неодобрение говорящего (зачем же). Туох гынаары, онно да баран абыраныах биллибэт. Туох гынаары, күнү быһа утуйарый. Бу, туох гынаары, бачча эрдэ хаар түстэ

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этиитин кытта саҥарааччы дьэ кырдьык оннук диэн сөбүлэһэ охсорун көрдөрөр. ☉ Выражает согласие говорящего со словами собеседника, поддержку сказанного им (что и говорить)
Тугу гынаары этэҕин. Чэ ол кини сырыттын даҕаны, оннооҕор бүгүн киһи көмүллэригэр Суон Дьаакып кыыһа сылдьар ээ. А. Софронов
— Ыа, дьэ табаарынан кыраны-кыамматы кучугуратыыһылар. — Һэ, дьэ, туох гынаары этэҕин. Күндэ

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа хайдах да эргит-урбат, син биир оннук диэн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемая мысль с точки зрения говорящего такова вопреки иным суждениям (что ни говори)
Туох да диэ, син биир үчүгэй бырайыак. Н. Лугинов
Чэ, туох да диэ, аны саас бэйэбинэн суорумньу буолан көрүөм буолуо, оттон. Кустук
Туох да диэ, быйыл ыһыыны эрдэ бүтэрэр буоллубут. «Кыым»

төһөтүн да иһин диэн курдук
Туох да диэбит иһин, быйыл күһүн бары-барыта хайдах эрэ ордук тупсубукка дылы. Софр. Данилов
Туох да диэбит иһин, дьону алдьаппыт Хоҥор түөкүттэрин саралааһыны булгуччу ситиһиэхпит. «ХС»

туох да диэбит иһин

саҥа алл., сыһыан холб. Кэпсэтиигэ хос ыйытыы форматынан абаран-сатаран, кыыһыран-уордайан сыһыаннаһары көрдөрөр. ☉ В диалоге в форме повторного вопроса, выражая крайнюю степень возмущения, имеет следующие значения что ты сказал? (что-что?!, что-о?)
«Туох даа?!» — Сыллай сирэйэ-хараҕа бүтүннүү түрүтэ тыытан барда. Амма Аччыгыйа
Туох даа? Өссө мин уолум сириксэннээх дии! Көр эрэ маны! И. Гоголев
Туох даа? Эйиэхэ уон суукка өссө кыра эбит! Букатын өйдөммөтөххүн! И. Семёнов

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа сатамматын утары этэр дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение сказанного или возражение ранее сказанному (с какой целью, ради чего, с какой стати)
Тыый, баачыка, ити туох диэн ыйыттаҥый? А. Софронов
Кырдьаҕас киһини туох диэн күһэйдэҥий, бэйэтэ буоллаҕа дии. С. Ефремов
Мин, бу курдук көҥүл сылдьан, дьэ, туох диэн холкуоска тахсаммын хам кэлгиллиэмий? «ХС»

(ЭТТЭХХИНИЙ, ЭТТЭХХИТИЙ) туттул. сыһыан холб. Дьиктиргээһин, сөҕүү дэгэттээх утары этиини көрдөрөллөр. ☉ Выражает возражение с оттенком удивления, изумления (зачем так говорить, что ты говоришь, да что ты, о чём ты)
Тыый, тукаам, туох диэн эттэҥий? Мин эрэйдээх киһи санаатын хайдах мээрэйдиэм буоллаҕай. Н. Неустроев
Тыый, туох диэн эттэххиний, Милан Егорович. Итинник эппиэттиэх соругу ылынар эрээри, ааҕансуоттаан бөҕө буоллаҕа дии. В. Ойуурускай

хайдах дуу диэн курдук. Мантан барабыт дуу, туох дуу. Манан уурайыахха дуу, туох дуу
□ Дьиэҕэр төнүн, дьонуҥ күүтэллэр диэн дуу, туох дуу... И. Семёнов

саҥа алл., сыһыан холб. Суланыыны, курутуйууну, кэмсиниини көрдөрөр. ☉ Выражает обиду, отчаяние по какому-л. поводу (никто не может помочь)
Дьоло суох күҥҥэ төрөөммүн, итэҕэс оҥорууланаммын, күн сириттэн сүтэрим кэллэҕэ. Туох истиэ-көрүө баарай. А. Софронов
Эн бу сир үрдүгэр суоххуттан кэмсиммитим иһин, туох истиэ баарай, Алёша. С. Федотов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ оннук буолуохтааҕа көстөн турарын туһунан бэлиэтээн ааһарын көрдөрөр. ☉ Выражает неизбежность отрицательного результата какого-л. действия (ничего не поделаешь, иначе и быть не может). Талаан суох аата суруйа сатыыр да, туох кэлиэй, хоһоонноро мөлтөхтөр. Оҕолор бары үлэлииллэр да, туох кэлиэй, түмүк олус кыра
□ Дьэ онтон, туох кэлиэй, хаалаары гыммыты харайдаҕым дии. В. Ойуурускай

туох кэ- лиэй диэн курдук. Кинилэр тэрээһиннэрэ, туох кэлээхтиэй, саргы-сатаҕай буоллаҕа дии. Нууччалыы аанньа билбэт киһи, туох кэлээхтиэй, санаатын толору кыайан эппэтэҕэ

туох баҕайытай доҕор диэн курдук
«Туох сатанатай, күн аайы ардах да ардах! Күн аайы бэргээн иһэр быһыылаах. Туох сатанатай доҕор, ситэри...» — аны хараҕын кытта үөхсэн «айыыны» этэ сыһан иһэн тохтоото. Д. Таас

туттул. сыһыан. холб. Туох эмэ хаачыстыбатын сөҕөн-махтайан этэри көрдөрөр. ☉ Выражает удивление говорящего (что за, какой). Туох үлүгэрдээх бөдөҥ хортуоската үүммүтэй
□ Туох үлүгэрдээх Тороххой дорҕоонноох Туһулаатаҕай диэммин Толкуйдуу истим. С. Зверев

туох үлүгэр- дээх диэн курдук. Туох үлүгэрин оту маннык куһаҕаннык охсор дьонуй?
□ Убайым, туох үлүгэрин ньылбы сытыйдыҥ. Л. Попов

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, недовольство чем-л. (что это такое, какой ужас, что за безобразие)
Биэс киһи биир киһиттэн куттанара диэн туох үлүгэрэй. Күннүк Уурастыырап
Ама! Сымыйа ини... Туох үлүгэрэй! Настя, ити кырдьык дуо? Н. Якутскай
Туох үлүгэрэй! Туоххатуохха тиэрдэҕин? С. Ефремов

туох үлүгэрэй диэн курдук
Бэйэтэ үс чаас устата үлэтигэр суох, аны эрдэ кэлбит дьону үлэҕит чааһын сарбыйыам диидии дибдийэр. Туох үлүгэрэй бу. В. Яковлев

тэҥнэһиэ дуо диэн курдук
Сергей, хайыа баарай, куотардыы туора ойон иһэн, туохтан эрэ иҥнэн, умса баран түспүтэ. В. Яковлев
Хайыа баарай, Нартаахап сирэйинэн умса түһэн, хамсаабакка сытарыгар тиийбитэ. «ХС»

I
1. туохт. Ханна эмэ илэ сырыт, чахчы буол. ☉ Быть, существовать, присутствовать
Бу улуу аармыйа кэккэтигэр саха норуотун буойун уолаттара эмиэ бааллара.Суорун Омоллоон. Бааллар манна умайар ордууттан Атах сыгынньах ордон кэлбиттэр; Бааллар манна: соһумар аһыыттан Маҥан баттахтаах буолбуттар – эдэрдэр. Эллэй
2. аат суолт.
1. Туох эмэ сирэйинэн сылдьара, дьиҥнээҕэ, чахчыта. ☉ Существование кого-чего-л.; подлинность чего-л.
Кинини мин илэ көрдүүбүн, Кинини мин түһээн көрөбүн, Суоҕугар бүтэйдии ахтабын, Баарыгар тылбыттан матабын. С. Данилов
Баай хара тыам Байанайдаах булдуттан Ойдоох бууру охторон Отууланар саҕа Уол оҕоҕо Улуу баарын билбэппин. С. Зверев
Анатоль баарыттан тоҕо эрэ киниэхэ [Наташкаҕа] кыараҕас уонна ыарахан буоларга дылы гынна. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Туох эмэ өйгө-санааҕа иҥэн сылдьара, арахпата, умнуллубата. ☉ Что-л. неизгладимое, незабываемое
Сүүһүнэн мөлүйүөн сүрэҕэр Ильич баарын мин билэбин. П. Ойуунускай
Арай өстөөҕү кырыыр өһүөн баарын мэлдьэһэр үһүбүөн. Р. Баҕатаайыскай
3. даҕ. суолт. Сирэйинэн сылдьар. ☉ Присутствующий, наличный
Хос иһигэр баар дьон бары ах баран имньим олороллор. Н. Якутскай
Лариса буоллаҕына атаҕын анныгар баар тааһы үҥкүрүтэ тэбиэлии турда. Эрилик Эристиин
Көтөҕүөх кыайыы бакаалын, Өрө уунуох Ыраас салгын устун Баар доҕотторбутун кытта тиксиһиннэриэх. Т. Сметанин
ср. тюрк. бар, баар
♦ Баара-суоҕа биллибэт – биллэ-көстө сатаабат, көрсүө, сэмэй. ☉ Неприметный, незаметный; скромный
Кини ырааҕынан уруута, кырдьа барбыт аҕыйах саҥалаах, баара-суоҕа биллибэт дьахтар дьиэһит буолан олорбута. Софр. Данилов
Баччааҥҥа диэри баара-суоҕа биллибэккэ, дьон Улаҕатыгар умса туттан олорбут, сүһүөхтээх улахан муруннаах киһи бэрт бытааннык төбөтүн өндөтөн көрдө. Амма Аччыгыйа. Баара эрэ – сыччах, дуона суох. ☉ Всего-навсего, всего лишь только
Бу киһи баара эрэ биир ынахтаах. Суорун Омоллоон. Хомойуох иһин Трест баара эрэ 644 тыһыынча солкуобайдаах үлэни ыытта, онон дуогабар туолуутун тохто. «Ленин с.». Баардарын-суохтарын (туох баардарын) барытын – тугу да ордорон хаалларбакка, бүтүннүүтүн (туох эмэ күндүтүк санаһар, сыаналанар). ☉ Всё, что есть; без остатка
Эмээхситтэр биирдэ кэлбит кийииттэригэр баардарын-суохтарын барытын туран биэрэргэ бэлэм этилэр. Далан
Сир түҥэтигэ буоллаҕына, били сордонно-сордонон туох баарбытын барытын ууран биэрэн, оҥорторбут солооһуннарбытын эмиэ ылыахтара. П. Ойуунускай. Баар суох – суоссоҕотох буолан олус күндү, харыһыктаах. ☉ Единственный, потому очень дорогой и любимый
Аны баар суох оҕобун мүччү тутуом диэн хайдах эрэ олус куттанар, аны киниэхэ туох эрэ алдьархай суоһуурунуу дьиксинэр буоллум. Софр. Данилов
Хараҕар ирбэнньик курдук буолан, баар суох оҕото Чүөчээски көстүмэхтээтэ. Суорун Омоллоон
Баар суох соҕотох ынахтарын уонна оҕус борооскуларын Лэглээриннэр аһатар отторо суох. Амма Аччыгыйа. Баарсуох күүһүнэн – кыаҕа, сэниэтэ тиийэринэн. ☉ Изо всех сил, что есть силы
Баар-суох күүһүнэн [Байыкка] эккирэтэн бакыаласта. Н. Заболоцкай
Табаарыһын сүкпүт саллаат Козлов баарсуох күүһүн мунньан, кыл тыынынан кэмниэ кэнэҕэс үрдэлгэ тиийбитэ. П. Аввакумов
Таҥара баарына көр таҥара. Таҥара баарына, кырдьык, аҕаа! Н. Неустроев
Айыы таҥара баарына, кырдьыгым. Итинник суолу, ама, сымыйалыам дуу? С. Ефремов
Мин нэһилиэгим дьонун көрөн туран, Үрдүк таҥара баарына, кырдьыкпын этэбин. М. Доҕордуурап. Туох баарынан – 1) кырдьыгынан. ☉ Начистоту, по чистой правде
Мичил туох баарынан, эппэккэ да, көҕүрэппэккэ да, барытын сиһилии кэпсии испитэ. И. Федосеев
Сахаар түөрэтин туох баарынан дьонугар кэпсээн биэрбитэ. В. Яковлев; 2) күүһүн муҥунан, муҥ кыраайынан. ☉ Во весь дух, изо всех сил. Кутталыттан туох баарынан иннин диэки түһүнэн кэбистэ
◊ Баар чахчы кин. – туох эмэ олоххо дьиҥнээҕинэн баара. ☉ Реальность (действительность)
Сайдыы процеһа диэн кыах баар чахчыга кубулуйар процеһа буолар. ДИМ
Билигин монополия баар чахчы буолла. В. Ленин (тылб.). Туох баара – барыта, бүтүннүүтэ, олорчута. ☉ Все целиком, полностью
Чүөчээски күрээтэҕин күн быһытын туох баарын барытын кэрийбитэ. Суорун Омоллоон
Туох баара барыта түөрт сыллааҕыта саҕаламмыта. В. Яковлев
Истэ түс, гетман, туох баары Эн тускар мин умнубутум. А. Пушкин (тылб.)
II
эб.
1. Кэлэр кэмнээх аат туохтууру уонна кини сыһыарыы түһүккэ форматын кытта ситимнэһэн хайааһын буолуохтааҕын, буолара наадатын баҕарыы дэгэтин көрдөрөр. ☉ В сочетании с причастиями будущего времени и их формой в дательном падеже выражает необходимость действия с оттенком желания (следует, нужно, надо)
Оҕонньору кытта сүбэлэһиэх баар. «ХС»
Бу кэтэн турар таҥаһын көрүөх баар. Софр. Данилов
Бастаан бэйэтин кытта кэпсэтэн көрүөххэ баар. А. Федоров. Эмэгэтин малытыахха баар. Н. Якутскай
△ Этэ эбиискэни кытта ааспыт кэм суолтата дэгэттэнэр. ☉ С частицей этэ получает значение прошедшего времени (следовало было, нужно было, надо было)
Сэрэниэх да баар этэ. Амма Аччыгыйа
Ол оттон бүгүн тиийиэххэ баар этэ. С. Ефремов
Хайдах эмэ гынан үөрэттэриэх баар этэ. Д. Таас
Кирдээх дууһалаах дьоннортон оҕолору араҥаччылыахха баар этэ. Софр. Данилов
2. Сөҕүүнү, сиилээһини, кыһыйыыны уо. д. а. дууһа долгуйуутун көрдөрөр (туохт. ааспыт кэмин, сорох ааттары кытта тут-лар). ☉ Выражает изумление, осуждение, негодование и т. п. эмоциональное отношение говорящего (употр. с ф. гл. в прош
вр. и нек-рыми эмоциональными именами). Маайа барахсан Даайыһы көрсүөм этэ диэн, бачча дойдуга ат аттанан кэлэн испитэ баар. А. Софронов
Ордук тиритэн уонна титирэстээн ылбыппыт баар – Алешабыт өлүөн икки хонук иннинээҕи суругун хойутаан тутан баран. С. Федотов
Оо, сатаан саҥарбат муҥум баар! Амма Аччыгыйа
3. Хайааһыны ким эмэ үгэс курдук мэлдьитин түргэнник оҥорон иһэр идэлээҕин бэлиэтиири көрдөрөр (ааспыт кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как обычного, постоянного, присущего кому-л. с оттенком быстрого совершения (употр. с гл. прош
вр.). Баҕадьыга барбыта, Урууга ойбута баар, Ыалга ыстаммыта баар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хотун Харытыана от мунньааччы, бурдук быһааччы бастыҥа, тиэрэ дайбаан мэтэһийэ сылдьан, бүтэрбитэ-оһорбута баар. Амма Аччыгыйа
4. Туохтуур бүппэтэх ааспыт уонна кэлэр кэмнээх формаларын кытта этиллэр хайааһын буолаары турарын, буолуон сөбүн дьиксинэр, баҕарбат дэгэттээх бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ С глаголами прошедшего незаконченного и будущего времени выражает оценку названного действия как предстоящего, допустимого с оттенком нежелательности и опасения
Бу үлүгэрдээх куйааска күннүктээн от охсуо баар. —Үлэ бүтүө ыраах, аны оппутун кэбиһэрбит, күрүөбүтүн тутарбыт баар. «ХС»
Ити сылгыҥ өссө тэбиэ баар. «ХС»
5. Хайааһын түгэн курдук буолан ааспытын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает констатацию эпизодического совершения действия
Күһүн балтараа мөһөөҕү ыламмын хаарты оонньообутум баар. Күндэ
Урут бу куоракка ааһан иһэн сылдьыбытым баар. «ХС»
Орулуос Дохсун диэн ааттаах бухатыыр эмиэ кэннилэриттэн эккирэтэн барбыта баар да, эмиэ биллибэтэ. Ньургун Боотур

эб. Ким эмэ хайааһыны үгэс курдук түргэнник оҥоро охсоро эмискэ, эрчимнээхтик биллэ-көстө буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает внезапность, энергичность и очевидность действия, совершаемого кем-л. обычно быстро
Биир кэм мэкчиргэ курдук эргичиҥнээн тахсар, төп-төгүрүк сирэйэ уҥа мэлэс, хаҥас мэлэс гыммыта баар буолар. «ХС»
Кини биир кэм солото суох аатырар, биир кэм онно тиийбитэ, Манна кэлбитэ баар буолар. «ХС»
Атын дьахталлар, итиччэ айгыстыбакка эрэ, син күнүс-түүн испиэскэлээбиттэрэ баар буолар. Софр. Данилов
Чырып (чөкчөҥө бииһэ) ону тимириэн икки ардыгар, хайыы-үйэ сытыы тумсунан тоҥсуйаат, кыл курдук синньигэс тылынан эрийэ тардан ылбыта эрэ баар буолар. ПН ТОК

көр баара дуо

эб. Абарыыны, хомойууну, аһыныыны, санаа түһүүтүн, сэмэлээһини уо. д. а. иэйиилээх сыһыаны көрдөрөр (ааспыт кэмнээх туохт. 2 с. кытта тут-лар). ☉ Выражает возмущение, огорчение, сожаление, печаль и т. п. эмоциональное отношение говорящего (употр. с ф. гл. прош
вр. во 2-м л.). Чэ, баҕар, эн миигин бырах даҕаны. Бу оҕоҕуттан тардыспатаҕыҥ баар эбээт! Амма Аччыгыйа
Соххор-доҕолоҥ сүмэтин Супту оборон түмүккүн Тус бэйэм баайым диэн Суодуйарыҥ баар эбээт! Эллэй
Бэйэм да олус наһаа кыһыппытым уонна тохтотоору хаһыытаабыттарыгар кыһамматаҕым эмиэ баар ээт. Амма Аччыгыйа

эб.
1. Буолуон сөптөөх хайааһыны баҕарыы, сэмэлээһин дэгэттээх көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает возможность действия с оттенком желания и укора (употр. с ф. гл. буд
вр.). Кини да барыа баар эбит. —Субу сылдьыахха баар эбит. А. Федоров. Дьонтон да кыбыстыах баар эбит. «ХС»
2. Туохтуур кэлэр кэмин кытта саҥарааччы өр кэтэспитэ, дьулуспута олоххо киирбититтэн үөрүүтүн, астыныытын көрдөрөр (ээ, ньии эб. кытта тут-лар). ☉ Выражает радость, удовлетворение говорящего по поводу совершения долгожданного действия (употр. в сочет. с част. ээ, ньии)
Оҕом көтөн кэлэрин көрүөм баар эбит ээ. С. Ефремов
Биһиги хааннаах хара көлөһүммүтүн супту уулаан халыҥ хаһаламмыт, суон саалламмыт батталлаах баайдар саргылара самнар күнэ кэлиэ баар эбит ээ! Софр. Данилов
Ыран-ыран ыырбын буллум, Көтөн-көтөн көмүс уорукпун Көрүөм баар эбит ньии, сэгээр! П. Ойуунускай
3. Сорох иэйиилээх суолталаах ааттары уонна холбоһуктары кытта саҥарааччы абаккаланыытын, муҥатыйыытын-суланыытын көрдөрөр. ☉ С некоторыми эмоциональными именами и сочетаниями выражает негодование, сетование, жалобу говорящего
Ол үтүө баҕабын толорботох сорум баар эбит! Амма Аччыгыйа
Тиит маһын тэҥкэтэ, уһуктаах чыпчаалынан үрдүк күөх халлаан ньуурун аала турбатах абаккабыт баар эбит диэх курдук, куугунаһа, курулаһа, иҥиэттэ-иэдэйэ турдахтара үһү. Н. Неустроев
Уонна эн, бука, аанньаҕа элиэтээбэтэх кырдьаҕас буоллаҕыҥ буолуо. Оо, абам да баар эбит! Амма Аччыгыйа

1. көр баар II.1. Киһи туһунан туох эмэ тылы-өһү истээт, итэҕэйэ охсорбут баар ээ! Софр. Данилов
   Оо, бука дөбөҥнүк саҥара охсубатыҥ баар ээ! Амма Аччыгыйа
   Начаалынньык да буолта баар ээ, оттон. Д. Таас
   2
   көр баар II.2. Ол туһугар эһэ, сылгы-ынах буолуохтааҕар, киһиэхэ бэйэтигэр да дьорҕойон туруо баар ээ. Н. Заболоцкай
   Букатын аккаастаан кэбиһиэм баар ээ. «ХС»

көр диэбэт даҕаны
1.
- Уопсай холкуос үлэтин бүтэрэн баран, ол бэйэҕит үлэҕитин үлэлиэххит. - Диэх баар. Бастаан холкуос хотонун тутуохпут буоллаҕа дии. Күндэ

көр диэбэт даҕаны
1.
- Баайа суох буолан баран, баайга үлэлиэхпит суоҕа дуо? - Диэх да баар. Күндэ

сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи этиитигэр сөбүлэспэккэ, оннук буолбат диэн утарсыытын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие или отрицание говорящего (не так конечно, разве можно так, не надо так говорить)
Тойонуом, инньэ диэн баара дуо, ыраас үбүм хааларыгар тиийдэ. Н. Неустроев
- Чэ, син, онон-манан кыбытан, Солко Миитэрэй күһүн атыылыыр оттоноро буолуо. - Ээ, инньэ диэн баар дуо. Быйыл кэргэним өлөн тэмтэрийэн, үлэм күнэ букатын дуона суох. С. Ефремов
- Үлтү тэпсэн баран уокка биэриэм. - Кэбис, кэбис, инньэ диэн баара дуо. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Сөбүлээбэт, хомойор сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, огорчение говорящего (подумать только, вот тебе на)
«Оҕобут үөрэхтээх киһи буолуо диэбиппит, ити баар», - дии-дии ытаабыта. «ХС»
Ити баар! Оннооҕор кини баран Джамиляттан хараҕын араарбат, уонна атыттары тугу диэҥий! Ч. Айтматов (тылб.)

сыһыан холб. Туох эмэ көһүтүллүбэтэх, төттөрү өттүттэн буолбутуттан хомойор, астыммат-сөбүлээбэт санааны көрдөрөр. ☉ Выражает разочарование, недовольство говорящего по поводу чего-л. неожиданного, противного (вот тебе на)
Ити баар дии, барыта төттөрү буолан иһэр.  Ити баар дии, били сайын кэллэ диэбиппит! Хата кыһыммыт илэ бэйэтинэн эргилиннэ буолбаат! П. Егоров

сыһыан холб. Туох эмэ соһуччу буолбутун сэргээн, астынан, хайҕаан бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение, положительное отношение говорящего к чему-л. неожиданно свершившемуся (вот как хорошо)
Ити баар ээ. Хата бу үчүгэй дьыала буолаарай. Ол хайдах бэрээдэктээх тугу-тугу тутар үһү. В. Ойуурускай
Тыыннаах буолан ону-маны истэн эрдэхпит. Ити баар ээ, дьэ. «ХС»

1. ыйыт. солб. аат. Ханнык киһи эбэтэр туох (түмэр суолт.). ☉ Кто, что (собир.)
   Ким-туох кэллэбарда? — Аргыылап ким-туох кэлбитин сибикилээн, уһукта сатаабыта буолан, сирэйин-хараҕын ньухханан, өрө көрөн сыппахтаата. Софр. Данилов
2. аат суолт. Ким эмэ хайдаҕа, ис дьиҥэ, кырдьыга-сымыйата. ☉ Истинная сущность кого-л.
   Кимим-тугум биллэн хаалыа диэн түүннэри-күннэри куттал. М. Ефимов
   Эн кимҥин-туоххун күн бүгүн билиэхпит. С. Ефремов
   Кырдьар сааспар киммин-туохпун бар дьоммор көрдөрүүм дэниэн эмиэ сөп. С. Федотов
   Хаһыаччыт кимэ-туга «Эдэргэ» эллэннэҕинэ биллэр. «ЭК»
   ◊ Ким-туох буолан (киммин-туохпун диэн) — ханнык да тустаах аата-суола, балаһыанньата, сыһыана суох буолан баран; хайдах. ☉ Не имея соответствующего социального статуса, положения; как, каким образом
   Ханна барыай кимтуох буолан, Муҥнаах сири быраҕан? С. Данилов
   Оттон билигин кимминтуохпун диэн мантан тахсыамый? Н. Лугинов. Кимэ-туга биллибэт — төрдө-ууһа суох, мөлтөх төрүттээх-уустаах; хайдаҕа биллибэт (киһи, дьон). ☉ Неизвестного, незнатного происхождения, рода; неопределенной сущности, неизвестно кто (о человеке, людях). Кини кимэ-туга биллибэт, соҕотох киһи этэ. Кимэ-туга биллибэт дьон элбэх

аат эб. Саҥарааччы туохха эмэ баҕарыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сильное желание говорящего
Түрмэҕэ сытыппыт киһи баар ини! Амма Аччыгыйа
Кинилэр олохторун олохтоммут киһи баар ини! Софр. Данилов
Оо, кинилэр «дириҥ ытыктабылларыттан» куота охсубут киһи баар ини. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны киһи күлүөх дьикти курдук бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ Используется для подчеркивания высказываемой мысли как необычной, комичной (как смешно, самое смешное)
Маны таһынан, көрө баар ээ, итинник ыстатыйалары ким да ааҕа барбат. — Дьэ уонна, көрө баар ээ, бары араас омук буоламмыт, араастаан кус-хаас тойугунан кэпсэтэбит. Суорун Омоллоон

көр муҥ да буолар эбит
— Муҥум баар эбит ньии [сирэйин саба туттар]. Н. Неустроев

туохханнык иннинэ диэн курдук
Туох-хайа иннинэ, чуолкайдаан истибит эбит. Эллэй
Санаатыгар, ыарыһаҕын, быччыҥа-иҥиирэ мөлтөҕүн, туох-хайа иннинэ, сирэйэ кэпсии сылдьар курдуга. «ХС»
Эдэр дьон, туох-хайа иннинэ, материальнай интэриэстээх, үлэ түмүктэрин астынар санаалаах буолаллар. «Кыым»

сыһыан холб. Хайааһын бэрээдэгин саҥарааччы бэйэтин көрүүтүнэн сааһыланарыгар аан бастакынан туруорулларын көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное определение порядка действий, указание на необходимость совершения данного действия в первую очередь (прежде всего, в первую очередь, первым долгом)
Кини, туох-ханнык иннинэ, бастаан оҕуруотун аһын кэрийэн көрбүтэ. А. Фёдоров
Ол аата оскуола үлэтин тупсарар туһугар, туох-ханнык иннинэ, салалтаны тупсарыан наада. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы санаабытын, күүппүтүн курдук буолбакка, дьыала куһаҕан өттүттэн төттөрү буолан тахсыбытын этэрин, бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективную констатацию обратного, отрицательного результата, возникшего вопреки ожидаемому (но не тут-то было, и что же)
Онтуката, хайа баар, барыта күүппэтэх өттүттэн буолан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Биир эмэ сыл сылдьыах курдук санаабыта, хайа баар, бу бохтон хааллаҕа. Болот Боотур
Үчүгэйдик үөрэммитиҥ буоллар, быйыл уон кылааһы бүтэриэҥ этэ. Хайа баарый, былырыын тохсус кылааска хаалбытыҥ. В. Протодьяконов

ыйыт. солб. аат. Толору, сиһилии хоруйу күүтэр ыйытыы. ☉ Вопросительное слово, требующее подробного ответа (что и как)
«Дьэ, тойоммут Хаххан, хайдах-туох сиргэ баран кэллиҥ?» — диэбиттэр. Суорун Омоллоон
Бу эргин ыаллар хайдах-туох олороллор? ГНС СТСДТ

int. what

v. there is/are, there exists; a. comp. active