1) бестолковый, тупой || тупица; 2) растерянный; растерявшийся (напр. от сильного шума).

прил. эрэлэ суох, өрүһүлтэтэ суох, быстыбыт; безнадёжный больной эрэлэ суох ыарыһах; безнадёжный тупица быстыбыт аҥала.

аар-далай ааргы — иннин-кэннин билбэт, тугу да өйдөөбөт акаары. ☉ Дурак, тупица
Хара тыаҕа саамай суостаах Хардаҥ эһэ баар дииллэр. Ол аар-далай ааргыттан Ончу толлуо суохпун мин. Күннүк Уурастыырап

1. аат. Түргэнник өйдүү охсубат, сыппах өйдөөх; аҥала, акаары, түҥкэтэх киһи. ☉ Умственно отсталый; тупой; тупица, недоумок, глупец
   «Ааргы, эн өйдүөҥ баара дуо!» — диэн сапсыйан баран, оҕонньор тэскилээн биэрэрэ. Н. Якутскай
   Өйдөөх аҕа таммаҕынан Мунньан муспут уутун Ааргы уола солуурунан Баһан тоҕуо олорчутун. Айталын
   Баҕар биир эмэ мэник тыллаах түбэһэн эргэ бааһы хатыынан аала сылдьыа. Ааргыны кытта аахсымаар. С. Федотов
2. Аҥала, акаары киһи быһыытыгар дьүөрэлээх быһыы, акаарытык быһыыланыы. ☉ Поступок, соответствующий глупым, тупым, ограниченным людям; глупый поступок
   Чэ, кэбис, доҕоттоор, тохтооҥ. Туох ааргы кэпсэтиитэй? Кэлин быһаарсаарыҥ. А. Федоров. «Тоҕо» диэн ыйытыыта ааргытын өйдөөн, Оҕотоойоп сэмэлэнэ санаата. Софр. Данилов. Ааптар үөрэхтээх дьоннору үгэргээн, санааларын сатаан саҥарбат, ааргы дьон оҥортоон, көрдөрбүт. И. Бочкарев

1. даҕ. Тугу эмэ оҥорорун кэмигэр оҥорбот, быһаарыыта суох, аармаар. ☉ Нерешительный, вялый, туповатый
   Кырдьыга да мин бэрпинэн, эн эрэйдээх, аҥала, акаары киһи, бу мас балаҕаны, ити аҕыйах сүөһүнү бас билэн олороохтуугун буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
   Мин тыа куһаҕан, аҥала оҕонньоро билбэтим, өйдүөбэтим быһыытынан, соһуйан, уолуйан хаалан сыыһатык туттуммуппун. Н. Неустроев
   Аҥала дьон харахтарын баайар, өйдөрүн сүүйэр аптаах тыллаах буоллаҕа диэн бүтэйдии сэрэйэрэ. Болот Боотур. 2.аат суолт., сөбүлээб. Түргэнник толкуйдуу, өйдүү охсон быстыбат, өйүнэн мөлтөх киһи. ☉ Плохо, медленно соображающий, умственно отсталый человек, тупица
   Оҕо эрдэҕинэ миигиннээҕэр быдан акаары, аҥала этэ. Суорун Омоллоон
   Тас көрүҥүнэн аҥала курдук буолан баран, син бэйэтин туһугар онуманы өйдүүр, билэр. А. Софронов

1. даҕ. Буолар-буолбат элбэх саҥалаах. ☉ Болтливый, говорливый
   Ити курдук киһи кэрэхсээбэт кэпсээннээх мээри оҕонньортон олох чахчыларын дэбигис өйдөөн иһэр Маруся төрөөбүт эбит. Эрилик Эристиин
   Өндөрүүс үһэ буолан эрэр. Дьэ, туох да диэ бит иһин, мээри табаарыс. Багдарыын Сүлбэ
2. аат суолт. Кураанаҕы лахсыйыы, куолулааһын. ☉ Пустая болтовня, пустословие
   Үстүүнньэ мээритэ, лэбэйэ киһ и н и с а л г ы т ы а х к у р д у к. «Чолбон»
   Оҕонньор мээритин киллэрэн, бу өтөх урукку ааспыт албан ааттаах олоҕун кэпсиирин истэрбин мин таптыыр этим. В. Короленко (тылб.)
   ср. монг. мэргүү ‘тупица, дурак’

1. даҕ. Сыппах өйдөөх, өйдөөн биэрбэт; аҥала. ☉ Бестолковый, тупой, тупица
   Сэрбэкэ кинээс уола Мардьааһай, аар-маар да өйдөөх буоллар, Ньургуһуну аһыйбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
   △ Өйдөөхтүк быһаарсар, толкуйдуур кыаҕын сүтэрбит, өйүнэн мөлтөөбүт (кырдьан, ыалдьан). ☉ Впавший в слабоумие (от старости, болезни)
   Мин билэрбин даҕаны билбэт буолбут куһаҕан харахтаах-көстөөх, аармаар киһибин. Амма Аччыгыйа
2. сыһ. суолт. Тугу да толкуйдаабат буолуор диэри (уолуйбут, өмүттүбүт, ыксаан хаалбыт; хол., айдаантан, дьон ыгылытыытыттан эҥин). ☉ Растерянно, потерянно (чувствовать себя, напр., от шума, непривычной обстановки)
   Аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата эбээт кини киһи. Суорун Омоллоон
   Ыстапаан куоракка киирэн — хайдах эрэ аар-маар курдук буолан хаалла. А. Софронов
   Москва суруналыыстара, эчи үгүстэрин! Кыра ычалаах киһини аар-маар оҥорон кэбиһиэх курдуктар. А. Данилов

аат. Аһыйбыт үүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас. ☉ Творог (приготовляемый из скисшегося молока)
Тууйастаах иэдьэгэйдэрин билигин да тыыппакка сүбэлэстилэр. Амма Аччыгыйа
Бэҕэһээ Мурсай ойоҕо, элбэх баҕайы иэдьэгэйи ыга турдаҕына, ааны өҥөйөн туран ытыспын тоһуйбуппар, өрүү тылланаҕын диэн, дэлби мөхпүтэ. Эрилик Эристиин
Хаппыт иэдьэгэйи хобордооххо кутан аҕалан, остуолга уурда. Р. Кулаковскай
Сакаастаабыт аспыт үксэ үрүҥ астан буолла. Хойуу сүөгэй, убаҕас сүөгэй, үүт, кымыс, иэдьэгэй онтон да атын. С. Васильев
♦ Иэдьэгэй мэйии фольк. - акаары, тугу да толкуйдаабат, быһаарбат. ☉ Тупица, мякинная голова
Куба буолабуола!.. Ар-дьаалы!.. Туох аанньатыгар туоска суруллубут үһү? Туналыйбытын тухары толору көҥдөй, иэдьэгэй мэйии буолбат дуо кини. П. Ойуунускай
«Торуой хаамар үгэскин Тосту быһа хаалларан, Төрөппүт дьон үлэтигэр Көмөлөһөр туһунан Иэдьэгэй эт мэйиигэр Эмиэ өйдөөн көр!» - диэтэ. Р. Баҕатаайыскай. Иэдьэгэй эттээх фольк. - кэбирэх эттээх. ☉ Человек с нежным, белым, легко ранимым телом
Ол Үөһээ дойду үлүскэннээхтэрин улуу моҕой уот тыыннарын ириҥэ мэйиилээх, иэдьэгэй эттээх урааҥхай саха барахсан тулуйуо дии санаабаппын. П. Ойуунускай
Иэдьэгэй эттээх Иринньэх оҕо Эрдэхтэн ыла, Иҥсэлээх тойот Илимэр иҥнэн, Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй
◊ Иэдьэгэй уута - иэдьэгэйи оҥорорго тахсар убаҕас. ☉ Жидкий отстой творога, сыворотка
Салҕалаан тиийээхтээн иэдьэгэй уутун истэ. П. Ойуунускай
Хайыы-үйэҕэ балтараа нэдиэлэ буолла аҥаардас от силиһинэн уонна аһыы иэдьэгэй уутунан аһаабытым. Пьесалар-1960. Иэдьэгэй эрбэһин - сыыс от көрүҥэ. ☉ Вид сорной травы. Бу сири иэдьэгэй эрбэһин былдьаабыт. Иэдьэгэй эриэн - быдьына-быдьына харалаах эриэн (сүөһү өҥүн туһунан). ☉ В крапинку, крапчатый (о масти коровы)
Иэдьэгэй эриэн ынах.  Мукугур муостаах, муунта үүттээх Буомтуйбут хара ынахпытын Тэрэгэр муостаах, кэдэгэр систээх, Боппууда үүттээх иэдьэгэй эриэн Боруода ынах солбуйда. С. Зверев
ср. монг. эдьэгэй 'сметана'

1. аат. Уҥуох баһын ис өттө, иһинээҕи кэбирэҕэ (ону үлтү ыстаан силиитин обороллор). ☉ Рыхлая, ноздреватая часть кости (пропитанная костным мозгом)
   Харалаампый көмүрүөнү оборон суубурҕатта. Софр. Данилов
   Улахан баҕайы быһаҕынан мүһэ көмүрүөтүн курдурҕаччы хаһан, оборооборо кэпсиирэ. Л. Габышев
   Остуолга …… тайах хары саҕа силиитэ мас кытыйаларга өрөһөлөммүтэ, хааннаах көмүрүө көйүллүбүтэ. Д. Апросимов
2. даҕ. суолт. Оҕуруо курдуктартан турар, көбдөркөй, үлтүркэй. ☉ Рыхлый, крупнозернистый
   Көмүрүө саахарынан саахардаан аһатыҥ. Саха фольк. Таба муоҕа эмиэ көмүрүө лабыкталарга киирсэр. КВА Б
   ♦ Көмүрүө курдук этэн кэбис кэпс. — кими эмэ кыайа-хото саҥар, кими эмэ утарылаһыннарар кыах биэрбэккэ хот-сэмэлээ. ☉ Говорить наступательно, агрессивно, не давая противнику даже чихнуть, говорить безапелляционно
   Кими баҕарар көмүрүө курдук этитэлээн кэбиһээччи. Г. Нынныров. Көмүрүө мэйии — аҥала киһи, ситэтэ суох өйдөөх киһи; бытааннык өйдүүр киһи. ☉ Плохо, медленно соображающий человек, тупица, тугодум.
   ◊ Көмүрүө куоластаах (күөмэйдээх) — истэргэ кэрэ, сымнаҕас, баритон икки, бас икки ардынан куоластаах. ☉ Обладающий мягким приятным баритональным басом
   Маасаа, тукаам! — көмүрүө куоластаах киһи саҥата нөҥүө хостон иһилиннэ. М. Доҕордуурап
   Хаҥас өттүгэр көмүрүө куоластаах хуор дьонноро таҥара күлүгүн көтөҕөн тураллар. П. Филиппов. Көмүрүө хаар — тоҥуу хаар алын өттүгэр сытан бөдөҥөөбүт кыырпахтардаах куккурас хаар; сааскы ириэрии саҕана бөдөҥөөбүт кыырпахтардаах хаар. ☉ Крупнозернистый пласт в нетронутом глубоком снеге; нижний рыхлый, крупнозернистый весенний снег (во время таяния)
   Сыарҕалар сыҥаахтара эмиэ көмүрүө хаары сынан истилэр. И. Никифоров. Биир киэһэ харалдьык тахсан, көмүрүө хаар көҥү-хаҥы түһэн ууллан эрдэҕинэ, Хабырылла Сүөдэр кэнниттэн аргыый чөмөрдөтөлөөн киирдэ. А. Федоров

I
көҕүй диэнтэн холб. туһ. Тахсыбыт күнү айхаллаан, бөһүөлэк бөтүүктэрэ көҕүһэ ыллаатылар. Л. Попов
Дьон мунньустан көрүлүүр көрө ол хаарты эрэ курдук санаан, көҕүһэ-көҕүһэ, мунньуста-мунньуста оонньууллар. Эрилик Эристиин
Көҕүспүт курдук, олбуор иһигэр үүнэн турар дороххой эрбэһин былаастаах бэттиэмэ оту охсон куугунатан кэбистилэр. А. Бэрияк
II
1. аат.
1. Киһи сиһиттэн үөһээ (моонньугар, сүнньүгэр диэри) өттө. ☉ Спина человека
Саҕатынан хаар киирэн, көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Амма Аччыгыйа
Титиик кэннинээҕи ойуурга киһи көхсө элэкис гынан хаалла. М. Доҕордуурап
Таня саҥата суох бинсээги ылан көхсүгэр быраҕынна. «ХС»
2. Кыыл, сүөһү арҕаһыттан сиһигэр дылы миэстэтэ. ☉ У животных: часть спины между загривком и крупом или поясницей
Сутаакы тириитэ сутуруо, Сылгы көхсө сыалыйа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ньуукка уол кылгас уктаах батыйатынан кыылы көхсүгэ сырбатта. Л. Попов
Кытаат, аһаа, сынньан! — диэн баран, оҕонньор оҕуһун көхсүттэн имэрийбэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
Дьэ, доҕоор, биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Туох эмэ дьогдьойон, токуруйа үрдээн көстөр өттө. ☉ Дугообразная, выгнутая сторона чего-л.
Айа көхсө оҥорон, кытаанах баҕайы киил маһы кыһан тиниктэһэр. Күндэ
Борокуот гудога чускуутаан, Халлаан көхсө дуораһыйда. С. Васильев
Өскө балаҕан ыйыгар ый кэлтэкэтэ көхсүнэн тиэрэ түспүт буоллаҕына, хас даҕаны күнү быһа …… ичигэс күннэр буолуохтарын сөп. ДьСИи
4. Таҥас киһи көхсүн сабар өттө, кэннэ. ☉ Задняя, закрывающая спину человека часть одежды
Сон көхсүн абырахтыы олордо. Эрилик Эристиин
Ырбаахытын көхсө хайдыбыт. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ кэтэх өттө. ☉ Тыльная сторона чего-л.
Хортууһун көхсүнэн сүүһүн уонна моонньун соттумахтыы-соттумахтыы албыннык ньамырҕаата. Амма Аччыгыйа
Хараҕын уутун илиитин көхсүнэн сотто. Суорун Омоллоон
5. Тардыы форматыгар: туох эмэ үрдэ, ньуура, иэнэ. ☉ В форме принадлежности: поверхность, площадь чего-л., простор
Күөх садпытын чэлгитэ ибииртибит, Көччүйэр таас уулуссабыт көхсүн сууйдубут. С. Зверев
Күөл көхсө күндээрэн көстөрө. Күннүк Уурастыырап
Сир-дойду көхсө киэҥ. Күндэ
2. сыһ. суолт. Туттуу (сороҕор сыһыарыы) түһүккэ: ким эмэ кэннигэр, ким эмэ кэннинэн. ☉ В форме орудного (реже дат.) падежа: сзади, за спиной; задом (стоять, сидеть и т. д.)
Сэгэйэр ойуун кутуруксута уунан биэрбит дүҥүрүн уонна былаайаҕын, көхсүнэн олорон, икки илиитин кэннинэн уунан, ылар. Л. Попов
— Валерий Иванович, дорообо!.. — көхсүгэр, адьас чугас, киһи саҥарда. Л. Попов
Яков көхсүнэн да турдар, тугу эрэ бүтэйдии сэрэйэн, кэннин хайыста. Н. Заболоцкай
♦ Киэҥ көҕүстээх — кыраҕа кыыһырбат, уолуйбат; холку. ☉ Терпеливый, великодушный, способный переносить страдания, боль, неприятности
Бытархай суол аайы аахса сылдьыбат, киэҥ көҕүстээх киһи этэ. Н. Заболоцкай
Намыын майгылаах, …… киэҥ көҕүстээх, Сир ийэ бэйэтин курдук киппэ санаалаах саха дьахтара. С. Федотов
Кулаковскай Манчаарыны хаһан даҕаны, бэл диэтэр, бэйэтин тус өстөөҕүн Чоочону өлөрбөтөх, айылҕаттан киэҥ көҕүстээх, дириҥ өйдөөх гуманист киһи быһыытынан сыаналыыр. АЕЕ ӨӨ. Утар. кыараҕас көҕүстээх. <Киэҥ> көхсө кыараата — 1) кытаанах суолга түбэһэн ыксаата; тугу гыныан билбэт гына ыгылыйда. ☉ Ему стало тяжко, трудно; он оторопел, не зная что делать
Түҥнэритэ охсон, Түүтүн үргэҥнэтэн, Түлэй-балай түһэрдэ... …… Киһи эрэ буоллар Киэҥ көхсө кыараан барда. П. Ойуунускай
Болугур оҕонньор ааспыт ыар олоҕун санаан, …… кэргэнин аһыйбыт аһыытын өйдөөн көхсө кыараан олороро. Н. Якутскай; 2) туох эмэ буоларын эбэтэр ким эрэ кэлэрин кэтэһэ сатаан кыйахан, кыыһыр. ☉ Терпение его лопнуло; вот-вот выйдет из себя
Көһүтэригэр Көхсө кыараабыта буолуо диэммин, Кэтэһэригэр Кэтэҕэ көһүйбүтэ буолуо диэммин, Кэбэлийэнкэбэлийэн Кэллим эбээт... П. Ойуунускай
Кинээс күүтэн, көхсө кыараабыт этэ. Тугу да саҥарбатаҕа, бүтэйдии түтүр-татыр туттара. «ХС». Көҥдөй көҕүс кэпс. — акаары, өйө суох киһи. ☉ Пустая голова, тупица, дурак. Ырыаҕа көҥдөй көҕүс, өлөрүн-сүтэрин билбэт акаары, киһиргэс быһыытынан күлүллэр. Саха фольк. Көҥдөй көхсө эрэ кэпс. — ис тээбиринэ, оҥоһуга суох, тас барыла, уҥуоҕа эрэ. ☉ Остов, каркас чего-л.; коробка здания
Быһыт көҥдөй көхсө эрэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа
Вислоухов биригээдэтэ дьиэ көҥдөй көхсүн эрэ туруорар. «Кыым». <Көҥдөй> көхсө эрэ олорор — билигин туох буоларыгар кыһаммакка, олох атыҥҥа санаатын ууран, атыҥҥа тартаран олорор. ☉ Сидеть отрешенно, отчужденно
Кэтириис бу бытаан сыарҕа үрдүгэр көҥдөй көхсө эрэ олорор, кини кыычыргыыр тыаһын кулгааҕа эрэ истэр. НС ОК
Манна, бу ыскамыайкаҕа, көҥдөй көхсө эрэ олороохтуур. Өйө-санаата ыраах, — ханна эрэ сэриилэһэ сылдьар уолаттарыгар. «ХС»
Тулааһынап сарсыарда, уутун ситэ астыбакка, лиэксийэлэргэ баран көхсө эрэ олортообута. «ХС». Көхсө билэр кэпс. — этинэн-хаанынан, сүрэҕинэн-быарынан сэрэйэр. ☉ Предчувствует, чует что-л., догадывается о чем-л. (букв. спина его знает)
Манна түүнүн-күнүһүн киһи дэбигис быһаарбат, биир кэм бүдүк... хараҥа... Оттон Бүөтүр көхсө билэр, билигин... оруобуна түүн үөһэ буолан эрдэҕэ. А. Сыромятникова
Көхсө буһар көр көхсүн хаана кыынньар. Сорокин Чаровтаах тустарынан кэрэһэлээбититтэн кини көхсө буһан, түҥ-таҥ, өйүкүтөйүкү соҕус. Р. Баҕатаайыскай
Көхсө көөнньөр көр көхсүн хаана кыынньар. Төбөт баара, билиҥҥиттэн киһи тылын истибэт, — диэн Дуугун көхсө көөнньө олордо. М. Доҕордуурап. Көхсө кэҥээтэ — туохтан эрэ дуоһуйан эбэтэр ыксаллаах суолтан төлөрүйэн холкутуйда, уоскуйда, чэпчээтэ. ☉ Успокоился, вздохнул облегченно, отлегло на душе
Сөдүөччүйэ хойуу чэйтэн утаҕа ханан, көхсө кэҥээтэ. М. Доҕордуурап
Сипсики тугу да билбэттэр эбит дии санаат, көхсө кэҥээбитэ, кыараҕас хараҕа сырдаабыта. Л. Попов
Кэтириис аргыый уолу уураан ылла. Уолун минньигэс сытыттан туоххаһыйбыт ийэ, көхсө кэҥии, сүрэҕэ сымныы, сылаанньыйа түстэ. НС ОК. Көхсүгүн көрдөр кэпс. — 1) кыыһыран эбэтэр туоххуттан эмэ көҥөнөн кэннигинэн буол, түҥнэри хайыс. ☉ Отвернуться от кого-л., показать спину, не желая объясняться, разговаривать и т. п. Бар, тамыйахтары тардыс! — Сүөкүлэ кыыһырбыт курдук көхсүн көрдөрөн кэбиспитэ. В. Гаврильева
Онон хайыыбытый? Ыҥыран аҕалан баран, көхсүбүтүн көрдөрөн кэбиһэбит дуу? «ХС»; 2) куот, тэскилээн баран хаал. ☉ Бежать, отступать; показывать спину
Кэлбиппит, көхсүлэрин көрдөрбүттэрэ ырааппыт этэ. — Байбал Сүөдэрэбис хара балыырга түбэспит ыар күммэр көхсүн көрдөрдө. НС ОК. Көхсүгүн этит — күөмэйиҥ кэһиэҕирбитин чөллөрүтэн сөтөлүн (үксүгэр долгуйууттан, айманыыттан эҥин). ☉ Закряхтеть, закашлять (чаще всего от волнения, расстройства)
Күөмэйин оҥостунан Көхсүн үс төгүл этиппитэ. С. Зверев
Андриан чэйдии олорон, көхсүн этиппэхтээн баран, суругу сиэбиттэн ылан Машаҕа уунна. М. Доҕордуурап. Көхсүгэр оноҕостоох эргэр. — аска-үөлгэ эбэтэр тугу эмэ үллэстиигэ соһуччу түбэһэ түспүт киһи. ☉ Приходящий на пир или дележ вовремя, но случайно, везучий на угощение (букв. со стрелой на спине). Тэҥн. муннугар сыттаах. Көхсүн иһигэр — 1) бүтэйдии киҥинэйэн, иһиллэр иһиллибэттик (саҥар). ☉ Про себя, себе под нос (говорить, бормотать)
Аны Хобороос доргуччу саҥарара хаалбыт, көхсүн иһигэр эҥсэр. А. Сыромятникова; 2) саҥата суох, таһыгар таһаарбакка, туора киһи көрүүтүгэр биллэрбэккэ. ☉ Про себя (смеяться, злиться)
Көхсүн иһигэр абаланар. ПЭК СЯЯ
Көхсүн иһигэр күллэ. А. Сыромятникова. Көхсүн хаана кыынньар (буһар, көөнньөр) кэпс. — кимиэхэ, туохха эмэ ис-иһиттэн абаланар, кыыһырар. ☉ Пылать гневом, ненавистью к кому-л.
Абабыттан көхсүм хаана кыынньан кэлэр. М. Доҕордуурап
Дьоҥҥо көхсүн хаана буһан хаһыытаабытынан тиийдэ. Н. Босиков. Кыараҕас көҕүстээх — кыраттан да кыыһырар, тымтар. ☉ Способный быстро рассердиться, разгневаться; вспыльчивый, обидчивый
Катя элбэх тыллаах, татакайдаммыт …… кыараҕас көҕүстээх, харса-хабаана суох, бүрэ көрүҥнээх кыыс. А. Федоров. Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолталыыгын диэн сэмэлиирэ. «ХС». Утар. киэҥ көҕүстээх
◊ Көҕүс хараҕа көр харах
Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу …… үҥүүнэн көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Айталыын Куо көхсүн хараҕыттан Хараҕаланан баран, Хараҕын уутунан суунан, Иэйэ-туойа олорорун көрдө. П. Ойуунускай
Ат саҥардыы тэнийэн сүүрэн эрдэҕинэ оҕонньор уҥа көхсүн хараҕа ньир гына түһэр. Р. Кулаковскай. Көҕүс ыарыыта кэпс. — киһи, сүөһү тыҥатынан ыалдьыыта. ☉ Общее название болезней легких (у человека, животных)
Куйаас түстэ да, табаларга көҕүс ыарыыта көбөн таҕыста. Ити аата, саас төрүөх кэмигэр тымныйар эбит буоллахтара. П. Егоров
Саха народнай медицинатыгар бу үүнээйинэн [үөрэ отунан] бас ыалдьыытыттан, илиистиги түһэрэргэ, араҥтан, көҕүс ыарыытыттан эмтэнэллэрэ. МАА ССКОЭҮү. Көҥдөй көҕүс — киһи, сүөһү баһа, лабаалара суох сүрүн өттө. ☉ Туловище человека, животных
Киһи этин сүрүн чаастара: төбө, моой, көҥдөй көҕүс, илиилэр уонна атахтар. СМН АҮө
Дьардьамаҕа бас уҥуоҕун, көҥдөй көҕүс уҥуохтарын (сиһи, агданы) уонна лабаалар (илии, атах) уҥуохтарын араартыыллар. СМН АҮө. Көхсө сааллар — өр олорон, сылайан, көхсө ыалдьар, көһүйэр. ☉ От усталости, долгого сидения застыла, заныла спина
Кини көхсө сааллар быһыылаах — кириэһилэтигэр өйөнөн олорбохтуу түһэр. Суорун Омоллоон
Сорох-сорохтор истиэп киэҥ ньуурун көрөртөн харахтара сылайан, көхсүлэрэ сааллан, кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн утуйан хаалбыттара. Умнуллубат к. Көхсө тыаһыыр — сылайан, эстэн күрдүргээн тыынар. ☉ Дышать шумно, с хрипом (от усталости, изнеможения)
Мөлтөөбүт таба көхсө тыаһыыр сурахтааҕын мин урут дьонтон истэр этим. И. Никифоров
Кэнникинэн ыстаарсай күүһэ эһиннэ, бастаан аҕылыыаҕылыы хаарга силлээтэ, онтон көхсө тыаһаата, сиһэ кэдэҥнээтэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. көгүс ‘верхняя часть туловища, грудь; сердце, ум’, тюрк. көгүс ‘грудь’
III
даҕ., эргэр. Толору буолбатах, быһаҕас (иһит туһунан). ☉ Неполный (о посуде, емкости с чем-л.). Көҕүс кымыстаах көҕүөр иһит турар
♦ Көҕүс түс — 1) туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар, хомой; туохтан эмэ астыныма, дуоһуйума. ☉ Огорчаться, разочаровываться, расстраиваться из-за чего-л.
Киниттэн бэрт кытаанах тыллаах суругу туппута. Оннук суругу күүппэтэҕэ, улаханнык хомойон, көҕүс түһэн сылдьар. А. Сыромятникова
Валя кинини хомоппутуттан эмискэ көҕүс түһэн хаалла. А. Фадеев (тылб.)
Турар дьон кэлин кэккэлэригэр көҕүс түспүт кэпсэтии иһиллэрэ. М. Горькай (тылб.); 2) быһаҕас түс, ситэтэ суох буол; уруккутааҕар мөлтөө. ☉ Убавляться; ухудшаться, слабеть, затухать
Утуйар уум уу буолбата, аһыыр аһым ас буолбата. Доруобуйа төһө-хачча көҕүс түспүтүн этиллибэт даҕаны. Н. Заболоцкай
Тууйастаах арыы көҕүс түспүтүн биирдэ өҥөс гына көрө түһэн баран, …… ырбаахыны атыылыырга быһаарынныбыт. СДТА
Күүстээх Сокомуой умайан кэлэр, эмиэ да сөҕүрүйэн көҕүс түһэн хаалар ураһа уотун одуулаһа сыппыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. коҕус ‘пустой’