несов. тубус, тупсарылын, ситэри тэриллэн.

булкуй диэнтэн атын
туһ. Редьканы, моркуобу, яблоконы, хаппыыстаны сүрэҕин кыһан баран булкуйуллар уонна майонеһынан тупсарыллар. ФНС ОАҮүС

байыт диэнтэн атын
туһ. Олохтоох ааптардары кытта бииргэ үлэлээһин түмүгэр, тыйаатыр репертуара сылтан сыл ахсын байытыллан, тупсарыллан испитэ. АҮ
[Дьүүктэ уута] хайа боруодаларын халыҥ араҥаларын туораан минеральнай туустарынан байытыллан дьоҥҥо туһалыыр. «Кыым»

даҕ.
1. Дьэдьэн үүнэр (сирэ). ☉ Земляничная (поляна)
Дьиэлэриттэн биэрэстэни кыайбат тыаҕа хаптаҕас уктаах, дьэдьэннээх халдьаайы баара. Н. Лугинов
2. Дьэдьэнинэн тупсарыллыбыт (ас), дьэдьэн кутуллубут (аһа). ☉ Приправленная земляникой (пища - обычно молочная)
Дьэдьэннээх дагданы Нина олус сөбүлээбитэ. Далан

аат., иис. Кыра-кыратык хос тута-тута иҥэрэн тигии. ☉ Складка, сборка, вытачка (вид украшения, подгонки платья, белья и т. д.)
Былаачыйатын кэтэ биэрдэ, Сиэркилэҕэ эргичийдэ. Кырасыабай иҥээһинэ, Розалыы кыһыл өҥө Кэрэхсэтэн, өҥөн да өҥөн Буолла Мила: эрдэтинэн, Үҥкүүлээн дэгэйбэхтээтэ - Балериналыы чэпчээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Ырбаахылар саҥа тигиллибиттэрэ, тупсарыллыбыттара, сууйуллубуттара, иҥээһиннэр уонна бүүрүктэр оҥоһуллубуттара. Л. Толстой
(тылб.). Кыламаннара илибирииллэр, оттон кирдээх куоптатын туомун иҥээһиннэрин туппахтыыр бөдөҥ бороҕодуйбут тарбахтара киһи билэр гына титирииллэр. М. Шолохов. (тылб.)

аат., эргэр.
1. Атыы-эргиэн тэрилтэтигэр наймынан үлэлиир киһи, атыыһыт. ☉ Приказчик (в торговом заведении)
Өрдөөҕүтэ бу халдьаайыга эргиэн дьиэтэ тэриллэригэр бирикээсчик диэн ааттаах дуоһунастаммыта, онтон үлэлиир үлэтэ, дьоҥҥо-сэргэҕэ тоҕо эрэ атыыһыт диэнинэн биллибитэ, хойут бэрэдэбиэс диэн тупсарыллыбыта. У. Нуолур
Расторгуев лааппытын бирикээсчигэ уонна дэбиэринэй киһитэ Иван Иванович Седалищев тутара. Н. Якутскай
Максим бүтүн күн устата бирикээсчиккэ илии-атах буолла. «ХС»
2. Помещик бас билэр сирин, хаһаайыстыбатын дьаһайааччыта. ☉ Приказчик (помещика)
Баай уола, атыыһыт бирикээсчигэ, үөрэхтээх куорат киһитэ хайа баҕарар кулуба, кинээс, атыыһыт, аҕабыыт кыыһын ылыан сөп. Болот Боотур
Виктор Павлович Ногин Москва куоракка бирикээсчик кэргэнигэр төрөөбүтэ, уон сэттэ сааһыттан бэйэтин революционнай үлэтин саҕалаабыта. «ХС»

даҕ.
1. Олохсуйбут сиэргэ-майгыга сөп түбэспэт, сүөргү, куһаҕан. ☉ Противоречащий принятой этике, не соответствующий морали, грубый, непристойный
Сылгыһыт Сүөдэр атыыһыт уола аатырара толоос, кыбыстыылаах буолсу. Н. Якутскай
Биһиги аргыспыт толоос тылыттан ах баран олорбохтоотубут. Г. Угаров
Эдэр ыччат истэриттэн Толоос быһыы тахсыталыыр. Н. Туобулаахап
Симаков ити толоос элэктээһинин ким да истибэтэх курдук аһаран кэбиһэллэр. «ХС»
2. кэпс. Ситэри тупсарыллыбатах, нарыламматах, модороон оҥоһуулаах. ☉ Грубый, топорный, грубо сработанный
Мэхээлэ дьиэтин тэриэбэтэ, үлэлиир сэбэ-сэбиргэлэ барыта чэпчэки, дьоҕус, Киргиэлэй киэнэ барыта толоос, адаҕа курдук. Амма Аччыгыйа
Киэһэтигэр тоҕус мастаах, туох да толоос улахан сохсо бэлэм буолбут. М. Чооруоһап

тупсарыллыбыт мае (химическэй уонна механическай таҥастааһын көмөтүнэн тэллэйдэммэт уонна сытыйбат хаачыстыбалам-мыт мае. Маһы итинник хаачыстыбалыырга үксүн фенолга сытыаран эрэн 120-150 кыраадыска тиийэ ититэ-ититэ ыктараллар, онтон куурдаллар.)

1. сыһ.
2. Саҥанан сирдэтэн, аныгылыы. ☉ По-новому, посовременному. Бөһүөлэк ыаллара дьиэлэрин-уоттарын бары саҥалыы тэринэн олороллор
   □ Көмүс ханнык баҕарар былааска наада
   Көмүһү саҥа былаас саҥалыы туттуо. И. Гоголев
   △ Саҥаны булан, саҥа ньыманан. ☉ Новым способом, по-новому (решить, сделать что-л.)
   [Миша] биирдэ, бэл, хаһан да аахпатах теорематын бэйэтэ адьас саҥалыы дакаастаан турардаах. Н. Лугинов
3. Уруккутуттан уларытан, көннөрөр, тупсарар курдук хаттаан. ☉ По-новому, заново, снова
   [Бырайыагы] саҥалыы оҥор, сүбэлэтиэм диэн санааҕа сигэммэккэ эрэ. Н. Лугинов
   Эн миигиннээҕэр эдэргин, төрүт саҥалыы да олорор кыахтааххын. И. Гоголев
   Социальнай олох-дьаһах тутууларын саҥалыы туттахха эрэ сатанар. «Кыым»
4. даҕ. суолт. Саҥаны ылыммыт, аныгылыы оҥоһуулаах. ☉ Устроенный, сделанный по-новому, по-современному, новый. Саҥалыы олох
   □ Сайдыылаах, үүнүүлээх хотугу кыраайы, Сааскы күн уоттарын сардаҥа күлүмүн, Сарбынньах сэбирдэх тэлимниир сиккиэрин Саҥалыы хоһоонноох ырыабар тиспитим. Күннүк Уурастыырап
   Саҥалыы былааннаах, уунан ититиллэр, ып-ыраас, сабыс-саҥа, кип-киэҥ дьиэ. Ф. Софронов
   Маалыкай бөһүөлэгэ тупсарыллыбыт дьиэлэрдээх, саҥалыы тииптээх бөһүөлэк буолбута. «Кыым»

I
1. аат., т.-х. Сүөһү эбэтэр сорох харамайдар уонна мас, ыарҕа үүнээйилэр биир көрүҥнэрин иһинэн араарыллар туох эмэ ураты бэлиэлээх араастара. ☉ Разновидность в пределах одного вида домашних и некоторых других животных, а также древесных и кустарниковых растений, отличающаяся какими-л. особыми признаками — порода. Сүөһү боруодатын тупсарыы. Симментальскай боруода
□ Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
Саха да боруодатыгар бөдөҥ ыт баар буолар эбит этэ. Р. Кулаковскай
Ити наардаһан, чаастаһан, өрүтэ үөмэхтэһэн турар араас боруода мастаах тыалар ыраахтан эрэ көрдөххүнэ киһини киллэримээри туора турунан кэбиспит курдук буолаллар. Амма Аччыгыйа
2. даҕ. суолт. Хайа эмэ боруодаҕа киирсэр эбэтэр тупсарыллыбыт боруодалаах. ☉ Какой-л. породы или относящийся к улучшенной породе, породистый (о домашних животных). Орловскай боруода ат. Боруода ынах
□ Дьөгүөссэ олохтоох саха боруодата сылгыны ууһатыыны итэҕэйбэтин …… эттэ. В. Протодьяконов
Били бэйэбит биэс боруода биэлэрбититтэн төрөөбүт оҕолоро аҕаларын-ийэлэрин икки ардыларынан көрүҥнээх буолан хааллылар. Эрилик Эристиин
«Да, мэлдьи урут, хонууга даҕаны урут, манна даҕаны», — диир Ростов, күүгэннирэ тириппит донской боруода атын илиитинэн имэрийэ-имэрийэ. Л. Толстой (тылб.)
△ Үчүгэй боруодалаах сүөһүнү ууһатарга аналлаах (үксүн оҕуһу этиллэр). ☉ Используемый для улучшения породы скота; племенной (о быке)
Холкуос симменталь боруода оҕуһа мөҥүрээн лиҥкинэппитэ Лоҥкууда толооннорун үрдүлэринэн тардыллан барар. М. Доҕордуурап
II
аат., геол. Атыттары кытта бииргэ сир хаҕа буолар минерал (ураты таас, буор). ☉ Минерал, составляющий наравне с другими земную кору, порода. Хайа боруодалара. Сөҥүү боруодалара
□ Алмаастаах боруоданы сууйуу уустук үлэтигэр илии үлэтэ икки эрэ түбэлтэҕэ туттуллар. И. Данилов
Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар. ДНА СХБКК