туохт. Кимиэхэ эмэ кыыһыран, суоһурҕанан атаххынан сири тиҥилэхтээ. ☉ Топать ногами, выражая свой гнев, раздражение
Саалаах киһи …… сиргэ атаҕынан дибдигирээн, Бүөтүр быһаҕын бырахтарда. Эрилик Эристиин
Бирикээсчик миигин дэлби дибдигирээбитэ, хаһаайын ыарахан кыһыл көмүс биһилэҕинэн төбөбүн тоҥсуйбута. М. Горькай (тылб.)

туохт., кэпс. Кими эмэ өһүөннээхтик күлүү-элэк гын. ☉ Зло насмехаться, издеваться над кем-л.
Миигин кытта «эн» диэн китиэрийэн кэпсэтэллэрэ. А. Герцен (тылб.)
— Атын миэрэлээх, сытыган сирдээх үөдэттэр, — диэн бирикээсчик китиэрийэр. М. Горькай (тылб.)

[бу + саас] сыһ. Быйылгы саас, бу буолан ааспыт саас. ☉ Этой весной; минувшей весной
[Сырбай:] Быһаас мин инчэҕэй отунан сиилэстиигит, сытыйыа дии сатаабыппын бэйэҕит билэҕит. Амма Аччыгыйа
Өкөйө кэргэнэ эмиэ тыҥатынан ыалдьан быһаас таҥаралаабыт сурахтааҕа. Софр. Данилов
Быһаас Таастаахха олохтоох Сиидэр кинээс Дьокуускай улахан атыыһыта Кушнарев бирикээсчигин кытта Охотскайдаан иһэн Буйуҥданан кэлэн ааспыттаах. «Кыым»

дьүһ. туохт.
1. Сырыынньа улахан сүүстээх сирэйгин кимиэхэтуохха эмэ утары тоһуйа тутун. ☉ Выставлять своё лицо с покатым лбом
Сүөдэр сөһүргэстии түстэ, Сөрүү тутунна, Хантайда, ньылайда, Хатырыгы сирэйинэн таҕайда. С. Васильев
Сарсыарда дьиэтигэр бараары аһаан бүтэн эрдэхпитинэ, биир тайах өрүһү туораан харбаан ньылайан иһэр эбит. «ХС»
2. көсп. Илин-кэлин түс, бэрт буола сатаа (үксүгэр дуоһунастаах киһиэхэ). ☉ Подхалимничать, угождать, льстить (обычно человеку более высокого положения)
Эйигин да итэҕэйбэппин: олус ньылайбытыҥ бэрт, баттахтыын ньалҕаархайгын! Л. Попов
Чэ, инженер төһө да ньылайдын, көрөн иһиэхтэрэ. Итинтэн санаарҕыахха сатаммат. А. Сыромятникова
Бирикээсчик Уйбаан тойон диэки бэриниилээхтик көрөн ньылайда. П. Ламутскай (тылб.)
ср. алт. дьалакай ‘ласковый, добродушный, отзывчивый; подхалим, льстец’

1. аат. Тас таҥас буолар, халыҥ сиэрис биитэр холуопак матырыйаал. ☉ Трико (ткань)
   Бирикээсчиктэр кэлэн мантан сукуна, бэйбириэт, түрүкүө ылан бараачччылар. Болот Боотур
   Ийэтэ күһүн-саас эрэһиинэ саппыкы иһинэн кэтиэ диэн түрүкүөнэн кэтинчэ тиктэ. В. Иванов
   Бырааһынньык буолаары гыннаҕына дэриэбинэ дьоно бүтүннүү кэлэр, түрүкүөнэн дьоҥҥо көстүүм, бүрүүкэ тигэр. ПНИ АДХ
2. даҕ. суолт. Түрүкүөттэн тигиллибит, оҥоһуллубут. ☉ Сшитый, сделанный из трико. Түрүкүө сон
   □ Уол ити тыллары нэһиилэ ыган таһааран баран тохтоон хаалла, эргэ түрүкүө хортууһун убахтыы олордо. Софр. Данилов
   [Уулаах] кубарыйбыт түрүкүө ыстаанын ыыстаах ынах тириитэ этэрбэс таһынан сабырыччы түһэрбит. Эрилик Эристиин
   Кини түрүкүө тастаах, саһыл истээх сонун дьураалаах курунан бобо тардыммыт. АХС

I
аат. Киһи сүүһүн саба түһэр баттаҕа. ☉ Чуб, челка
Үөһэ тыынна. Бэскитэ сирэйигэр саба түспүтүн сөбүлээбэтэхтии өрө анньынна. М. Доҕордуурап
Толоон уола Ганя, хара бэскитин кэҕис гынан кэбиһэ-кэбиһэ, оһуохай таһааран чоргуппута. П. Аввакумов
Сүгэ балта тыллаах-өстөөх, Дакылаатчыт — Ымыы кыыс, Чаҕылыйан туран кэллэ, Кылгас соҕус бэскитэ Кэтит сүүһүн саппытын Кырыбыайка уһугунан Кэлти тараан таһаарда. Күннүк Уурастыырап
ср. русск. виски ´ ‘волосы на боковой части черепа впереди уха’
II
аат. Ыйааһын (кыраны, киилэнэн, кыраамынан ыйыыр ыйааһын), аптека ыйааһына. ☉ Весы (аптекарские)
Үрэкиин кыракый бэскини ылан, ородобуой «дьыалатын» ыйаан көрдө; икки аҥаар муунта буолла, онтун тирии матаҕаҕа хаалаата. Болот Боотур
Бирикээсчик көмүһү ыйыыр бэскитигэр ууран төһө ыйааһыннааҕын билбитэ. Н. Якутскай
Биһиги ыйааһыммыт Бэскигэ тарпыта. Биһиги суолтабыт Биэс дойдуга биллибитэ! С. Васильев

1. үллэҥнээ диэнтэн дьаһ. туһ. Дьэ, хотуой, Эппит тылбын умуннаргын эрэ Эккиттэн-хааҥҥыттан иэстиэм буолуо. Үрүҥ үөнү Үллэҥнэтэ оонньуом, Баҕа бөҕөнү Бахчаҥната көтүтүөм. П. Ойуунускай
   Балаҕан ыйын саҥатыгар кыстык хаар түһэн үллэҥнэтэн барда. П. Филиппов
   Тырамбаай долгуну үллэҥнэтэн кытылга хоруйа анньан таҕыста. Т. Нутчина
2. Туох эмэ олус элбэҕи, хойууну (хол., оту) өрө сахсаҥнат, бураллаҥнат. ☉ Ворошить, трясти, теребить большую массу чего-л. рыхлого, пушистого
   Бэһиэлэйэп дьиэтин анныгар дьон от кэбиһэн үллэҥнэтэн эрэллэр эбит. Амма Аччыгыйа
   Дудников атыыһыт бирикээсчигинээн иккиэ буолан, харчыларын ааҕан үллэҥнэппиттэрэ. Н. Якутскай
   Ийэлээх аҕата оҕолорун үөрэ-көтө көрүстүлэр, түүлээҕин хостоон үллэҥнэттилэр. «Чолбон»
3. көсп. Олус омуннуран, ыһа-тоҕо кэпсээ. ☉ Говорить о чём-л., приукрашивая, преувеличивая, с пылом, с жаром, азартно
   Холкуостаах уолаттар Иэттээнэп ити быһылааннарын икки-үс төгүл эбэ-эбэ кэпсээн үллэҥнэтэллэрэ. В. Титов
   [Эр дьон] түмүстэхпитинэ, үллэҥнэтэн түһэн сэһэннээх-ыаһахтаах дьоммут ээ. Э. Соколов
   Биһиги туспутунан бука, кэпсээн бөҕөнү үллэҥнэтэр киһи буолуо. М. Доҕордуурап
4. көсп., кэпс. Элбэх харчыны, үбү ааҕыс, элбэх харчыга, үпкэ тигис (омуннаан этии дэгэттээх). ☉ Заполучить большие деньги, выручить большой доход (с оттенком преувеличения)
   Дьэ, биһиги хайаатар даҕаны куһаҕан тыын буолан, Бырдаахап баайын үллэҥнэтэрбит буолуо. Н. Неустроев
   Ньиэп, гаас курдук үрдэ суох үбү үллэҥнэтэр сиртэн хостонор баайдары кинилэр бас билэллэр. Е. Неймохов
   Дохуот бөҕөнү үллэстэн үллэҥнэтэн бардылар. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Таас курдук кытаатан хаал (хол., суол, чигди). ☉ Отвердеть как камень (напр., о дороге, дворе)
Аны хотону сааҕынан сыбыыр үйэ ааһан эрэр. Барыта устукатуурка. Сиигирдэҕин аайы эбии таастыйан бөҕөргөөн иһиэхтээх. Э. Соколов
Аат эрэ харата сиэллэрэн таастыйбыт чигди арҕаһыгар дуу, туундара быыһа таалаҕа дуу тахсан кэллилэр. С. Курилов (тылб.)
2. Таас буола кытаатан хаал (былыргы харамай бэйэтин, уҥуоҕун, үүнээйи туһунан). ☉ Окаменеть (о древних ископаемых, извлекаемых из недр земли)
Тыһыынчанан сылга ирбэт тоҥҥо тыыннаах курдук сүдү мааманнар дөйүөрэ, таастыйа сыталлар. И. Федосеев
[Хайа боруодаларыгар] ракушкалары уонна муора араас организмнарын таастыйбыт дьардьамаларын булаллар. МНА ФГ
3. Оҕото ситэ кыайан эмпэккэ, ыаныллыбакка кытаат, иһэн ыарый (сүөһү, кыыл синньин туһунан). ☉ Отвердевать, опухать от застоя молока (о вымени зверей и скота)
Сорох тыһылар синньилэрэ иһэн, таастыйан ыалдьааччылар. АВЛ ССКИи
Төрөөтүн кытта үчүгэйдик ыамматах, массаастамматах ынах сиринэ таастыйан хаалааччы. «ХС». Кыыл таастыйбыт синньин массаастыырга сороҕор улааппыт, тэтиэнэх кыыл оҕолорун тилийэллэр. АВЛ ССКИИ / / Аалларан ыарый (киһи уорганыгар туус мунньустуутуттан). ☉ Чувствовать боли во внутренних органах (напр., в почке из-за отложения солей)
Аҕыйах ууну иһэр киһи бүөрэ, кыайан сайҕамматах туус олорон хаалан, таастыйыаҕын сөп. Г. Угаров
4. көсп. Дөйүөрбүт курдук, кытаатан кыһаммат көрүҥнээх буол (киһи бэйэтин, сирэйин быһыытын туһунан). ☉ Принять отчуждённый вид, оцепенеть (о человеке, выражении его лица)
Альбина таастыйбыт курдук, хараҥа муннугу одууласпытынан олорон хаалла. Л. Толстой (тылб.)
Причалга бирикээсчик үөхсэр, кырыыр-таныйар саҥата иһиллэр, куруусчуттар бары таастыйа уоһуйан, саҥата суох олороллор. М. Прилежаева (тылб.)
△ Туохха да кыһаммат буола көһүй, өлүгүр (өлбүт киһи, кини хараҕын туһунан). ☉ Коченеть, остывать (о трупе); стекленеть (о глазах умершего)
Таастыйбыт харахтара сырдаан эрэр халлааны хомнообуттуу одуулаһаллар. Е. Неймохов
Бокуонньук билигин хайабытыгар да кыһаммат көрүҥнээх таастыйан сыттаҕа. П. Аввакумов
Аһын саҕатын диэкиттэн хаан таҥнары субуруйбут, саһархайдыҥы хараҕа хайыы-үйэ таастыйбыт этэ. «ХС»
△ Дьиппиний, ыараа, тымный (сүрэх туһунан). ☉ Черстветь, становиться бесчувственным, равнодушным (о сердце)
Киһи сылаас, сымнаҕас тылга наадыйар, суох буоллаҕына, киһи сүрэҕэ таастыйар, тыына тымныйар. Амма Аччыгыйа
Эмиэ санаам ыараан, эмиэ сүрэҕим таастыйан, мин уһугуннум. С. Гольдерова
Мин аһыыны көрөн таастыйан хаалбыт сүрэҕим сылаанньыйан сыламныыра (түүн оҕотун сыллаатаҕына). М. Шолохов (тылб.)

I
туохт. Сылаас сиргэ туран буорту буол, аһыы амтаннан, бөлөнүй (үксүгэр үрүҥ ас туһунан). ☉ Закисать, скисать вследствие долгого содержания в теплом месте (чаще о молочных продуктах)
Бу бөтүөннээх үүт аһыйбыт, бөлөнүйбүт. АаНА СТСКТ
Сүөгэйдээх кытыйа, Аһыйан хаалбатын, Арыылаах ыаҕайа Ампаарга ыйааннын. П. Тулааһынап
△ Наһаа аһыы амтаннан. ☉ Становиться сильно кислым, горьким. Бу кымыс аһыйбыт
II
туохт. Быһыта сиир курдук сытыытык ыарый (наһаа итии, тымныы, аһыы, туох эмэ баас киһиэхэ дьайыытын туһунан). ☉ Жечь, щипать (о действии на человека чего-л. горячего, холодного, горького или какой-л. раны)
Оҕо атахтарын тарбахтара этэрбэс бүтэй эмиэ аһыйдылар. Суорун Омоллоон
Ийээ, абааһы элбэхийэ бэрт. Ол улахан саҥалаахтан куотан истэхпинэ, самыым аһыйа түстэ. Билигин да аһыйар. Күндэ
◊ Аһый гын — эмискэ быһа сиир курдук сытыытык ыарый (киһи этигэр наһаа итии, аһыы дьайыытын туһунан). ☉ Внезапно ощутить острое жжение или горечь (о действии на человека чего-л. горячего, холодного, горького)
[Миитэрэй] бу курдук дьаабылана сылдьан, сирэйэ соҕотохто аһый гынаат, баттаҕа сырылыы түстэ. Амма Аччыгыйа
Бу икки ардыгар мин сиргэ ууран олорор сыгынньах атаҕым аһый гына түстэ. Суорун Омоллоон
Сөтүөлүү сылдьан медузаны таарыйдаххытына, эккит балайда обургутук аһый гына түһүөн сөп. ББЕ З
Уот аһый көр уот. Куобах түүрүллэ түстэ да, түөһүм уот аһыйда. Т. Сметанин
[Сэмэн отонноон сии сырытта.] Эмискэ, тигээйи тикпитин курдук, уоһа уонна тылын төбөтө уот аһыйа түстэ. Н. Якутскай
Илиим уот аһыйда, «айака» диэбиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалла: арай илиибин айахпар батары биэрэн олорор эбиппин. Т. Сметанин
III
туохт. Өлбүт, ыараханнык ыалдьыбыт эбэтэр баран хаалбыт киһини суохтаан, санаарҕаан, аһынан, санааҕа ыллар. ☉ Горевать, печалиться, скорбеть о ком-л. умершем, тяжелобольном или уехавшем куда-л. далеко
Ээ, буолумуна. Ол маамам аһыйдаҕа. Ол гынан баран таҥара көмөлөһөн, бэттэх кэлиэх курдукпун. Н. Неустроев
Ытаа, оҕом эрэйдээх. Төрөппүт аҕаны, үчүгэй үтүө, эриэккэс киһини аһыйан ытыыр сии буолуо дуо, ама? С. Ефремов
Ийэлээх аҕата аһыйар саҥалара кулгааҕар иһиллэргэ дылы. М. Доҕордуурап
△ Туоххуттан эмэ матан, тугу эмэ сүтэрэн хомой, кэмсин, харыһый. ☉ Сожалеть, скорбеть о чем-л. потерянном, утраченном
Эн миигин уон биэс харчыны аһыйар дии саныыгын. Ол алҕас. Биэс мөһөөх кэриҥэ харчыны сиэппэр уктан сылдьыбытым. Амма Аччыгыйа
Дьэ, бирикээсчик, эн табааргын аһыйыма. Хата, бэйэҥ лааппыҥ үбүттэн-аһыттан асаһа-сиэһэ биһигини кытта бараҕын. Д. Таас
Мин, испэр, саһылбын соҕотох чаанньыкка биэрэрбин аһыйдым, саатар туох эмэ таҥас, чэй, табах эбиилээҕэ буоллар дии санаатым. Болот Боотур
тюрк. ачы

I
аат. Күтүөккэ кэргэнин төрөппүттэрэ, бииргэ төрөөбүттэриттэн, чугас урууларыттан уонна тастыҥ даҕаны аймахтарыттан биирдэстэрэ (э. ахс. кыҥаттар, тард. аат. кынна, кылына). ☉ Кто-л. из родственников, кровной родни жены по отношению к мужу
Эн кыҥаттаргар …… аанньа сылгы төрөөбүтүн өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
Едлин сотору кылын буолуохтаах аҕабыыкка өрө-сала көппүтэ. Эрилик Эристиин
Ханна да быкпакка, кимиэхэ да биллибэккэ, кыннын аахха саһан сыппыта үһү. А. Бэрияк
Костя кылына оҕонньор умайбыт дьиэтин өрөмүөннээн, истиэнэтин сорох мастарын …… уларыталаан, муостатын олорчу саҥардан, дьиэ дьиэнэн оҥордо. С. Никифоров
◊ Аҕа кылын — 1) күтүөккэ кэргэнин аҕата. ☉ Отец жены, тесть
Аҕыйах хонуктааҕыта аҕа кылыным Киил оҕонньор чаас кэриҥэ мөҕөн «лигийдэ». Н. Лугинов
[Суоппар Укулаанапка:] Эйигин [массыынаны] көрдөппүтэ дииллэр дии. Даача туттар үһүгүн дуу? Аҕа кылыныҥ Суордаайап массыналары ыларга кыһанан-мүһэнэн биэрдэ. В. Протодьяконов; 2) кийииккэ кэргэнин бииргэ төрөөбүт эбэтэр тастыҥ убайа, абаҕата. ☉ Родной или двоюродный старший брат или дядя мужа
[Дьэбдьиэ] сүөһүтүнаһын даҕаны кыайан ииттиэ суох. Хата, аҕа кылына аах икки сүөһүнү босхо иитэннэр, ааспыт кыһын ынахтарын барытын сыл таһаарбыта. Болот Боотур. Тойчи эргэ таҕыстаҕын утаа аҕа кылынын аахха атыыһыт кэлбитэ. Уот. ч. Аҕас кылын — 1) күтүөккэ кэргэнин бииргэ төрөөбүт эбэтэр тастыҥ аҕаһа (эдьиийэ). ☉ Родная или двоюродная старшая сестра жены. Аҕас кынным уолун батыһан, Москваҕа тиийэн олорор; 2) кийииккэ эрин аҕатын аҕа саастаах аймахтара: төрөөбүт уонна тастыҥ эдьиийэ, саҥаһа. ☉ Старшие родственницы мужа: тетка, родная или двоюродная сестра. Альбина аҕас кынныттан элбэх оҕо баар буолуохтааҕа да, оччо уруурҕаспат этилэр. Аччыгый (балыс) кылын — кийииккэ эрин балта. ☉ Младшая сестра мужа. Хара сиэбэккэ кураҥхадыйан олордоҕуна, аччыгый кынна Маайаҕа куул собону ыытан абыраабыта. Ийэ кылын — 1) күтүөккэ кэргэнин ийэтэ. ☉ Мать жены, теща
Эн үчүгэй кийииккэ тиийэн ийэ кылын буол. Оттон биһиги Василий Михайлович ийэтин ылыах. Далан
Ордук Сургууһут Соппуруон уонна урукку бирикээсчик Микиэйэп ийэ кынна Мааппа эмээхсин сөбүлээбэт этилэр. Д. Таас
Ийэ кынным күтүөтэ «уордаран ыалдьарыттан» туһунан суол санааҕа түстэ. С. Федотов; 2) кэпс. көннөрү кэпсэтиигэ күтүөккэ кэргэнин дьахтар өттүнэн аҕа саастаах аймахтарын: эбэтин, эдьиийин (көр аҕас кылын), аҕатын, ийэтин эдьиийдэрин, балтыларын; абаҕатын, убайын, таайын кэргэннэрин (көр тастыҥ ийэ кылын) — эмиэ ааттыыллар. ☉ В просторечии может обозначать: бабушку жены, старшую сестру жены, тетку жены, жену родного или двоюродного брата жены, жену родного дяди жены
Ханныгын да иһин тастыҥ ийэ кылыным буоллаҕыҥ гынан баран, бүгүн куһаҕан тыллаах-өстөөх кэлбиккин. С. Курилов (тылб.). Кырдьаҕас аҕа кылын — кийииккэ эрин абаҕата эбэтэр бииргэ төрөөбүт убайдарыттан саамай аҕа саастаахтара. ☉ Дядя или самый старший из родных братьев мужа
Манчаары ийэтэ «Ол эрээри, дьиҥ-чахчы быстаран, өлөрхаалар күммэр, кырдьаҕас аҕа кынным Баһылай Слободчиков оҕонньор көрөн олорон, ама өлөрөр үһүө, баран тылланнахпына, көмөлөһөө ини», — диирэ, ол курдук эрэнэрэ. МНН. Сиэн кылын — күтүөккэ кэргэнин убайын эбэтэр сурдьун оҕото (үксүн уол оҕо туһунан). ☉ Сын старшего или младшего брата жены
[Дарыбыан Ганяҕа (кэргэнин тастыҥ сиэнигэр):] Сиэн кылын да буолларгын, эдэриҥ быһыытынан, сатаатар, бэлэм маһы уокка быраҕыа эбиккин. Н. Туобулаахап. Тастыҥ ийэ кылын — күтүөккэ кэргэнин абаҕатын, таайын ойоҕо. ☉ Жена родного дяди супруги. Тастыҥ ийэ кылыным сэттэ оҕолоох тулаайах хаалбыта. Тастыҥ кылын — күтүөккэ кэргэнин аҕатын, эһэтин бииргэ төрөө-бүт, тастыҥ даҕаны убайдара, бырааттара. ☉ Родные, двоюродные братья отца и дедушки жены. Тастыҥ кылыным оҕолоро хоно кэлбиттэрин билбэккэ гына сыстым. Уол (оҕо) кылын — күтүөккэ кэргэнин сурдьа. ☉ Младший родной брат жены
Мин уол кылыным бэрт тэтиэнэх киһи эбит.  [Марья Дмитриевна:] Эн [Пьер] ол уол кылыҥҥын мин ааппыттан Москваттан барарыгар, мин икки харахпар көстүбэтигэр бирикээстээ диэн көрдөстө. Л. Толстой (тылб.). Эбэ кылын — эр киһиэхэ кэргэнин эбэтэ, хос эбэтэ. ☉ Бабушка, прабабушка жены. Эбэ кылыммыт сиэннэрин көрөөрү, сотору-сотору кэлэр. Эһэ кылын — эр киһиэхэ кэргэнин эһэтэ, хос эһэтэ. ☉ Дед, прадед жены. Эһэ кылына былыргыга улахан баай киһи эбитэ үһү
ср. тюрк. кадын, каҕын, кайин ‘тесть’
II
аат. Дохсун майгы, быһыы. ☉ Суровость, строгость
Кылына бэрт. ПЭК СЯЯ
Ат таныытыттан сииктээх күдэн бурҕачыйан, тымныы кылынын кытта хатыһан, сыр-сыр гынар. Л. Габышев
ср. др.-тюрк. хылыҕ ‘поведение, характер, нрав; основные свойства, сущность, природа’, тув. хылых ‘вспылчивость, запальчивость, раздражительность’