туохт. Үрдүнэнаннынан тугу эмэ гын; киэҥник мээнэнэн көр. ☉ Делать что-л. небрежно, поверхностно; смотреть блуждающим взглядом широко раскрытых глаз
Муоста сууйан килээриҥнэттэ. Киирбит киһи ол-бу диэки көрөн килээриҥнэттэ. — [Кугаайыскай] хараҕын Томороонтон араарбакка, туртаччы көрөн килээриҥнэттэ. Болот Боотур

сыһ.
1. Күн уота туртаччы сиэбитин курдук, туртаччы, өлүк курдук. ☉ Добела, до бледноты
Уот кураан буолбута. Оту, маһы күн кубарыччы салаабыта. Эллэй
Ыкынаачай сонуога улам кубарыччы кууран иһэр. Суорун Омоллоон
Кубарыччы куурбут көтөх сирэйин ньолоҥнотон күлэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
2. кэпс. Харса суох, кэрээнэ суох (албыннаа, мэлдьэс о. д. а.). ☉ Нагло, беззастенчиво (лгать, отпираться и т. п.)
«Бэйэҕит итэҕэйиҥ, тугу да хаалларбатаҕа, барытын тиэйэн илдьэ барбыта», — диэн Наталья барахсан кубарыччы мэлдьэһэ турда. Н. Заболоцкай

кыбыт 2, 5 диэнтэн дьаһ
туһ. Кырдьаҕас ыт [аан аһыллыбытыгар] оһох кэнниттэн ойон кэлэн, чуут быһа кыбыттара сыһан, таһырдьа нэмирис гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
Эдэр киһи туртаччы кытарбыт тимири сирилии күөдьүйбүт кыһаттан уһун кытаҕаһынан кыбыттаран ылан, балтанан ыас курдук эллиир. С. Васильев
Кырылыйан турар кырдьыкка кыбыттаран, бэйэм да сатамматах сырыыбын сэмэлэнэн, сиилэнэн, буруйбун-айыыбын барытын баарынан, сиһилии билинэн, кэпсээн олоробун. Н. Борисов

мохсорҕоно курдук — суп-суон, төгүрүк быһыылаах (түргэн-түргэнник хамсанар туох эмэ к ы р а н ы , хол., ыт оҕотун этэргэ). ☉ Толстый, кругленький, маленький и проворный (напр., о щенке). Уол атаҕар ыт оҕото сөрүөстэ сылдьар эбит. Мохсорҕоно курдук суп-суон, эп-эриэнинэн туртаччы көрөн кэбиспит. Сотору-сотору лэкэрис гына олоро түһэр. Е. М акаров

даҕ.
1. Хойуу ыарҕанан, намыһах хахыйаҕынан, ньирээйи талаҕынан саба үүммүт (сир). ☉ Заросший кустарником, молодым березняком (о местности)
Аабылааннаах сирдэринэн, Үтүө-түрүө үрүйэлэринэн, Үтүрүм-хатырым мастарынан Үөмэсаамас көтүттэ. П. Ойуунускай
[Көмнөх хаар сүгэһэрдээх Күөх лабаа] Талах аабылааннаах Тарыҥ үрүйэтиттэн Туһахтарын кэрийэн, Туртаччы кырыаран, Эһэм эрэйдээх Эстэн-быстан киирэрин санатта. В. Миронов
2. Киһи кыайан хаампат сылбахтаах (сыҥ, ойуур, тыа). ☉ Покрытый сплошным валежником, непроходимый (лес, чащоба)
Атахтаах эрэ барыта Алларыйан айанныыр Адаархай аабылааннаах, Аатырбыт лааҥкылаах, Киһисүөһү үктэммэтэх Киҥкиниир кэтит сиһи кэтэх өттүнэн Кэдэрги түһэн, Киирэн кэллилэр. Н. Ефремов

туохт.
1. Кырыанан бүрүлүн. ☉ Покрыться инеем, заиндеветь
От-мас чоҥкуйа кырыарар, мутук булгу тоҥор. Н. Якутскай
Дьиэ иһэ тымныы, эркин, куул бүрүөһүннээх түннүктэр араамалара кырыарбыттар. Н. Габышев. Тиэргэн ото туртаччы кырыарбыт. А. Федоров
2. Этиҥ сааһа муус, кырыа буол (тоҥоруллубут эт, балык туһунан). ☉ Заиндеветь, заледенеть насквозь, покрыться изнутри ледяными кристалликами (о рыбе, мясе домашних животных)
Илимтэн таһаарыллыбыт балыгы төбөтүттэн уонна кутуругуттан ылан мускуйа түһээт, мууска быраҕан тоҥоруллар. Итинник тоҥордоххо балык кырыарбат. ТИИ ЭОСА
3. көсп. Маҥан өҥнөн, маҥхай (кырыа курдук). ☉ Седеть, белеть (о волосах)
Уолан уол буолан, оргуйа дибилийэ сылдьаҥҥын, чанчыгыҥ кырыарбытын, илин тииһиҥ дьалкыйан хаалбытын билбэккэ хаалаайаҕын! Амма Аччыгыйа
Сүрэх мөлтөөтө, баттах кырыарда. И. Эртюков
4. көсп. Итии, истиҥ сыһыаҥҥа дьоҕура суох буол; кимиэхэ эмэ тоҥуй тымныы сыһыаннаах буол. ☉ Утратить способность к теплым, искренним отношениям; охладеть к кому-чему-л.
Дьай хара батталга таҥнары баттатан Кыыс оҕо сүрэҕэ кырыарбыт, чоҥкуйбут. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньор кута-сүрэ ол курдук дойдутун туһугар чоҥкуйа кырыарбыт эбит. Л. Попов

туохт.
1. Туох эмэ хоччорхойу, хаппыты сымнатаары илдьи сыс, мэһий, имит. ☉ Толочь, мять, разминать что-л. жёсткое, твёрдое
Ону истэ-истэ кырдьаҕас эмээхситтэр, таба хаппыт силгэтин ыстаан мүлүктүү-мүлүктүү тириини эллииллэр. Н. Якутскай
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
Куҥ эти сууйан, силгэтин ылҕаан, кыра гына кырбастаан баран, ас өтүйэтинэн эллииллэр, ол кэнниттэн лапса курдук гына кырбыыллар. Дьиэ к.
2. Маһы суор, чочуй, таҥастаа. ☉ Обработать дерево, выстрогать нужную форму
Сэргэни Ырыа Ылдьаа үс төгүрүк сылы быһа таҥастаан, эллээн чочуйбута. Н. Лугинов
Хаптаһыҥҥа сырылаан, Хабырынар устуруус: Кыҥаан эллиир дьуххалаан, Кылбарытар мындыр уус. Р. Баҕатаайыскай
Урукку курдук тутууну аҥаардас сүгэнэн эллээн суоруу уурайда. Тутуу үлэтигэр тиэхиньикэ күүһэ туттуллар буолла. «Кыым»
3. Тимири кытардан баран таптай, балталаа. ☉ Ударами молота придавать раскалённому докрасна металлу какой-л. вид, ковать
Элбэх да тимири Оҕонньор эллээтэ, Үс түүннээх үлэтин Түмүгэ кэллэ дьэ. Эллэй
Онон сиикэй соҕус тимири эллээн, таптайан охсуллар. ПАЕ ЭАБ
Таһыттан киллэрбит тимирдэрин кыһа бэлэһиттэн туртаччы кытардан таһааран, холбуу эллээн батырҕатта. С. Васильев
4. көсп. Олох араас ыарахаттарыгар мускуллан бус-хат, кииллий, ыарахаттары эрдээхтик туораа. ☉ Становиться нравственно крепким, стойким, выносливым, закаливаться, мужественно переносить испытания
Кини эн курдук эмиэ Долгуйбат тоҥ туруктаах буоллун, Этиҥ, чаҕылҕан, силлиэ Эллээн кииллиппит эттэннин! П. Тобуруокап
Эрэй-муҥ эллээбэтэх, олус көнө сүрүннээх киһи тосторо түргэн быһыылаах. Э. Соколов
Олох барахсан үөһүгэр уктан, уһааран, Өлбөт үөстээн, имитэн эллээбитэ, Оҕо сааска үлүскэн үлэ, суткураан Инчэҕэй талахтыы эрийэн эрчийбитэ. «Чолбон»
♦ Эмньигин эллээ — иннин ыл диэн курдук (көр илин I)
[Күн Толомон Ньургустай оҕобут] Биһиги тойон иччибитин хаҥылын сыһытан, эмньигин эллээн, дохсунун солбонутан, эргичийэн кэлэр күҥҥэр уол оҕонон уруйдуох этибит. ПЭК ОНЛЯ III
[Кулун Куллустуур:] Күн Толомон Ньургустай удаҕан, Мин диэтэх киһини Бигэ үүдэһиммин айгыратан, Эмньикпин эллээн туран Эр гынаары Эргитэн аҕалбыта баара. ТТИГ КХКК
ср. тур. елле ‘касаться руками, трогать; щупать’, тюрк. эл, чув. ал ‘рука’, монг. элдэх ‘выделывать (кожу); раскатывать (тесто)’, бур. элдэхэ ‘мять; возделать (землю)’