прил. сыыдам, туругас-оло-ругас.

ж. сыыдам быһыы, туругас--олоругас буолуу.

даҕ. Үргүүк, куттанымтыа (сылгы). ☉ Пугливый (о лошади)
Сылгыһыт …… сымнаҕас олохтоох сиргэмтэҕэ суох, туругас, иччитимсэх икки аттаах буолара ордук. АПН ӨСС
Халтарымтаҕай, Сиргэмтэх ат арҕаһыгар олороммун Бэдьэйэ сиэллэрэбин. «ХС»
Туттара-хаптара сиргэмтэх сылгылыы дьигиҥнэс-дьаҕыҥнас толоос буолла. «ХС»

даҕ.
1. Дөбөҥнүк хоҥнор, тулларыттаҕас. ☉ Легко отделяющийся, слабо, некрепко держащийся. Хоҥностугас кумааҕы силимэ
2. көсп., кэпс. Сыыдам, туругас-олоругас (киһини этэргэ). ☉ Лёгкий на подъём, расторопный (о человеке)
Хоҥностугас киһи. ЯРС

1. даҕ.
2. Үлэҕэ-хамнаска сүрэхтээх, туругас-олоругас, сыыдам. ☉ Трудолюбивый, деятельный, работящий
   Хоһуун киһи хоргуйбат (өс хоһ.). Абаҕата кинитээҕэр өссө ордук хоһуун булчут этэ. С. Никифоров
   [Софрон] ийэтэ быһа-бааччы саҥалаах-иҥэлээх, бокуойа суох үлэлии-хамсыы сылдьар, бэрт хоһуун эмээхсин этэ. Н. Кондаков
3. Хорсун, эрдээх, хотоойу санаалаах. ☉ Смелый, храбрый, отважный. Хоһуун быһыы
   □ Эн хоһуун буоллаххына, Эр бэрдэ буоллаххына, Туллук күн тапталынан Туундараны таптыаҕыҥ. С. Данилов
4. аат суолт. Хорсун, хоодуот киһи. ☉ Смельчак, храбрец, орёл. Дьон хоһууттара, бэртэрэ мустаннар тохтотоору баһыгар оҕуур быраҕаллар, ону быаларын быһа көтөр. Саха фольк.
   ср. тюрк. кошун ‘войско’

I
туохт.
1. Кыра аһаҕастанар курдук арылын, аһылын. ☉ Немного, слегка открыться, приоткрыться
Кыпкыһыл күн, халлаан илиҥҥи иитэ сэгэйбитинэн быган, мастар төбөлөрүн көмүһүнэн дуйдаан турара. Н. Якутскай
Уоһа сэгэйбит, ып-ыраас иэдэһэ кыыспыт. Н. Габышев
Эмискэ кэтэх аан халҕана сэгэйдэ. А. Данилов
2. көсп. Тугу эмэ сэргээн, туохтан эмэ көтөҕүллэн, сэргэхтик тутун. ☉ Оживиться, воодушевиться от чего-л. приятного
Хараҕым күн-түүн көрдүүрэ Дьону, мичээри, оҕону, Кулгааҕым сэгэйэ сэргиирэ Саатар үөҕэр да саҥаны. С. Данилов
Сэмэн, чэйин сыпсырыйасыпсырыйа, иһиллээн сэгэйдэ. П. Аввакумов
[Уурастыырап] Арыт үөрэн сэгэйэр, Айымньыта, ол аата табыллар. И. Федосеев
ср. монг. сагах ‘подниматься, выливаться через край; перекипеть’, сөхөх ‘приподнимать, приоткрывать’, һэхэхэ ‘засучить’
II
дьүһ. туохт. Биир тэҥник чэпчэкитик өрүтэ дэгдэҥэлээ, өндөҥөлөө (хол., сиэлэн). ☉ Слегка равномерно приподниматься, раскачиваться (напр., при езде верхом)
Микиитэ сиэлэн сэгэйэн иһэр, тохтоон иһиллии түһэр уонна эмиэ сиэлбитинэн барар. Амма Аччыгыйа
Атах тыаһаата, ким эрэ аҕылыыр курдук. Кэннин хайыста. Тээллэриис сэгэйэ сиэлэн иһэр. И. Гоголев
Туртас …… биирдэ-иккитэ хардыылаат, төбөтүн хоноччу туттан, чэпчэки-чэпчэкитик дэгэйбэхтээн, сиэлэн сэгэйбитэ. И. Федосеев
III
даҕ. Түргэн туттуулаах, сыыдам быһыылаах, туругас-олоругас. ☉ Быстрый, расторопный, проворный
Снаряд таһар Сэгэй уол, Сүүнэ бирикээһи Сүүрүүнэн толорор, Элэстэнэр атах, Элэҥнэс илии, Эрчимнээх иҥиир Эн этиҥ дии! Р. Баҕатаайыскай
Кэнники кэлэн Кистээн иһиттэххэ, Сэлээр сэһэн, Сэгэй атах Сиэгэн кыыл, [Баабыр тойон иһиттэҕинэ Быһа тардыа диэн] Сири аннынан Сэһэргиир үһү. Күн Дьирибинэ
Сэргэхтик чэрбэҥниир Сэгэй чуор кулгаахтаах, Тамайан айанныыр Таҥарам табата! И. Чаҕылҕан

1. даҕ.
2. Туохха эмэ чопчу анаммыт. ☉ Предназначенный, посвящённый кому-чему-л., специальный
   Киһи туһааннаах сири таптыахтаах, онтон саҕаланар төрөөбүт дойдуга таптал. Далан
   Туһааннаах элбэх мунньахтар ыытыллыбыттара. В. Яковлев
   Тутуулаах тутуутун көрдөрөр Туһааннаах күнэ дьэ үүннэ! С. Васильев
   △ Кимиэхэ, туохха эмэ чопчу сыһыаннаах, аналлаах. ☉ Относящийся, имеющий касательство конкретно к кому-чему-л. «Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах» диэн өс хоһооно тылыгар туругас, эрэбил киһиэхэ туһааннаах. Күн Дьирибинэ
   Бу табаарыстар, барыбытын таарыйар боппуруос. Барыбытыгар туһааннаах. Н. Лугинов
3. Кимиэхэ эмэ кэргэн буолар аналлаах, ыйаахтаах. ☉ Предназначенный быть кому-л. мужем или женой, суженый
   Дьолгутун холбооҥ — Туһааннаах доҕордуу буолан, Олох-тускул оҥостуҥ. П. Ядрихинскай
   Туһааннаах хотунум Туохтан хоргутан Ханна халбарыйдыҥ? А. Софронов
   [Толомон Ньургустай] Дохсунун солбонутар Туһааннаах тойон эр гынар Дьоллоох дьахтар сылдьарым буолаарай. ТТИГ КХКК
4. аат суолт.
5. Туох эмэ (хол., алдьархай) туһаайбыт киһитэ. ☉ Человек, которому что-л. предназначено, суждено
   Киһи аайы кистэлэҥи кэпсээбэт, туһааннаахха эрэ дууһатын арыйар баар үһү (тааб.: кэмбиэрдээх сурук). Арай сырдык эрдэҕинэ киһибин ситимиим. Алдьархай ээ туһааннаахха. С. Федотов
6. Кимиэхэ эмэ кэргэн буолар аналлаах киһи. ☉ Человек, которому предназначено быть чьим-л. мужем или женой, суженый
   Тураҕас дьоруо аттардаах Тулагы-Мэҥэ оҕолоро, Туһааннаахпын билэннэр Тохтоон ааспат буоллулар. Саха нар. ыр. II
   Туһааннааҕым, ханнаҕын, Туллукчааным, ханнаҕын? П. Тобуруокап
   Уолаттарга ыйаастыбат этим …… Тумна даҕаны сатаатарбын Туһааннааҕым көстүбүтэ. Н. Некрасов (тылб.)
7. Наадалаах, күттүөннээх туох эмэ. ☉ Что-л. нужное, полезное
   Бириэмэ наһаа да түргэнник ааста, тугу да туһааннааҕы кэпсэппэтибит. М. Доҕордуурап
   Кэпсээнтэн, остуоруйаттан туһааннааҕын эрэ талан кэпсэттэрии буолуохтаах. ЕЗП ТСАаКМ