турууктаа I диэнтэн холб. туһ. Санньыардык турууктаһан Туруйалар аастылар. И. Гоголев
[Туруйалар] Төрөөбүт ыар ахтылҕанын Турууктаһан эттилэр. В. Сивцев

тыаһы үт. т. Туруйа хаһыыта, турууктааһына. ☉ Подражание курлыканию журавля
Үүт туман быыһыттан туруйа элиэтии, Үөһэттэн, ыраахтан Турууктуур: «кур-лии». А. Бродников

чускуутаа диэнтэн холб. туһ. Тумулугар тиийбэтэх туруйалар Турууктуу чускуутаһарга дылылар, Кытыытын булбатах кыталыктар Кырыйа көтө кыланаллар. И. Эртюков
Үрдүбүнэн чускуутаһан Аар сэлэ туруйалар Алҕаан-силээн аастылар. Д. Дыдаев
Истиэпкэ дьабарааскылар …… иһиирэн чускуутаспыттара. М. Горькай (тылб.)

сыһ. Киһи айманыах, уйадыйыах курдук, кутурҕаннаахтык. ☉ Пронзительно, душераздирающе
Өлбүт уолун кутурҕана «Уолу сүтэрии» диэн ырыатыгар энэлгэннээхтик хоһуллубут. В. Протодьяконов. Кый үрдүгүнэн үөрүн сүтэрбит туруйа тулаайахсыйбыт куолаһынан энэлгэннээхтик турууктаан ааһар… А. Фёдоров

1. даҕ. Бэтэрээ өттүнээҕи, чугас өттүнээҕи. ☉ Ближний, близлежащий
   Уйбаанчык үрэх толоонун саҕатынан баран истэҕинэ, бэтэрээҥҥи күөлтэн кустар көтөн тиҥинэстилэр, күөлү эргийэ көтөн халаатаан аастылар. В. Протодьяконов
   Бэтэрээҥҥи хайалар анараа өттүлэригэр көҕөрөн көстөр хайалар төбөлөрө, киһи санаатын курдук, күөх тумарыкка киирэн сүтэн, көстүбэт буолуохтарыгар диэри бара тураллара, эчи, эриэккэһин! Г. Колесов
   Бэтэрээҥҥи маарга туруйа турууктуур. Н. Якутскай
2. сыһ. суолт. Туох эмэ буолуон иннинэ, урут. ☉ Раньше, до того. Ытыам бэтэрээҥҥи өттүгэр, куобаҕым көстүбэт буолла
   ♦ Бэтэрээҥҥи бэлэс — оттомо суох, мээнэ тыллаах, толкуйдаабакка, ыараҥнаппакка саҥарааччы; куба лахсыыр саҥалаах киһи. ☉ Болтун, пустомеля, пустослов
   Кыыс аймаҕы кыайа туппут, Дьахтар аймаҕы саба баттаабыт, Бэтэрээҥҥи бэлэс, Ааратааҥҥы айах, Сотору сокуомсук. С. Зверев

1. ыарый диэнтэн дьаһ. туһ. [Ойуун] биирдэ кэлэн: «Эн миэхэ ойох буолбат буоллаххына сэрэн, иннигин-кэннигин таҥнары кырыам, сааһыҥ тухары аалларар ыарытар гыныам», — диэтэ. Күндэ
   Хас халты хаампытыҥ, Кими атаҕастаабытыҥ, Халтай хаалларбытыҥ Дууһаҕын ыарытар. С. Данилов
   Ол иһин да [арахсар] чааска Туруйалар турууктууллар, Мин сүрэхпин нуураллык, Чуумпутук ыарыттылар. И. Гоголев
2. кэпс. Аһааҕыр, ыалдьар буол, ыарый. ☉ Болеть, хворать, недужить
   Микиитэ уол ийэтэ ыарытта. Амма Аччыгыйа
   [Күөс Бүөтүр:] Хайа, доҕоор, бу ыарыттыҥ дуу, хайдах дуу? Н. Неустроев
   Онтон сылайан мин бүтүн ыйы мэлдьи ыарытан сыппытым. Эрилик Эристиин

туохт.
1. поэт. Киэҥи, ырааҕы, уйаара-кэйээрэ биллибэти биирдэ хабан көр, бэйэҕэр иҥэрин. ☉ Враз охватить своим взглядом, понятием, впитать в себя необозримое, далекое, необъятное
Орто дойдуну очуос үрдүттэн бүтүннүү анаардарбын диэх курдук, тайаҕар тирэнэн баран, чинэллэн олордо. Суорун Омоллоон
Мин мантан, Ньурба орто оскуолатын түннүгүн анныттан, аан ийэ дойдубун анаара одуулуу турабын. С. Федотов
Ырыанан былыкка ытынным, — Ырааҕы эргитэ анаардым, — Туруйа турууктуур суолунан Дуорайда хоһоонум тобуллан. Н. Габышев
2. Өйдөөн-дьүүллээн, болҕойон көр. ☉ Изучать, внимательно, вдумчиво постигая, познавая всю суть
Биир итинник айан кэнниттэн табаларын аһата туран айанныахтаах хайысхатын анааран көрбүтэ — халлааннаах сирэ хара тумарыкка муммуттар. С. Федотов
Маннык баай төрөөбүт айылҕатын Маппыр, аан маҥнай көрбүттүү, анаарда. Л. Попов
Аттыгар бэл туох баарын Адьаһын да анаарбат. М. Ефимов
△ Бил-көр, ырыҥалаа. ☉ Познавать, понимать, постигать суть
Оттон араадьыйаны истэн, хаһыаты ааҕан аан дойдугун анаар ээ. С. Федотов
Көрөр хараҕым сабыллыбыта, истэр кулгааҕым бүөлэммитэ, уһуну-ырааҕы анаарбат буолтум өр буолла. Болот Боотур
ср. монг. аҥхар ‘смотреть, всматриваться’