көр аарааҥҥы
Бэтэрээҥҥи бэлэс, Ааратааҥҥы айах, Сотору сокуомсук, Түргэн дьүүл Хабчыра диэн кэргэннээҕэ эбитэ үһү. С. Зверев

даҕ. Арыый ыраах, тэйиччи турааччы. ☉ Более отдаленный, дальний
Анарааҥҥы дьиэҕэ ыам ыйыгар диэри киириэхтэрэ. ДФС КК
Анарааҥҥы аҥала, нэстик акылдьыйан иһэн, дөрүн-дөрүн киҥинэйэр. Амма Аччыгыйа. Утар. бэтэрээҥҥи

даҕ., фольк. Киһини соччо умсугуппат, ыһыллаҕас-тоҕуллаҕас (хол., сир-дойду). ☉ Раскинувшийся в беспорядке, неровный, непривлекательный (напр., о местности). Уҥуоргутун улкуппат, Бэтэрээҥҥитин бидиилэппэт Уйгур-сайгыр, Уҥаат-маҥаат Унаҕай дуорсун дойду Унааран-манааран барда дуо? Саха фольк.

унаҕай дуорсун фольк. — киэҥник тайаан сытар, унаар киэҥ. ☉ Широко простирающийся
Улаҕата биллибэт унаҕай дуорсун отторгут. ПЭК СЯЯ. Тиһэ көрөн тиийдэххэ — Уҥуоргутун улкуппат, Бэтэрээҥҥитин бидиилэппэт …… Унаҕай дуорсун дойду Унааран-манааран барда дуо! Саха фольк.

дьүһ. туохт. Өрүтэ ойуолаабакка биир кэмник сундулуччу хамнаа (уһун предмет туһунан). ☉ Стремительно, легко и ровно двигаться вперед (обычно о длинных предметах)
Борохуот аал кылбаһыйа Өрүс үөһүнэн дьондоһуйбут. В. Алданскай
Биир ыраас күн ИЛ Хонуу [бөһүөлэк аата] аэродромугар түһэн, сүүрэн дьондоһуйда. АНТ ДьҮС
Бэтэрээҥҥи тайах мин иннибэр дьондоһуйан кэллэ. «Кыым»

туохт. Кымырдаҕаһы тутан сиэ, кымырдаҕаһы бултаа (хол., эһэ). ☉ Ловить муравьев, охотиться на муравьев
Хардаҥ эһэ кымырдаҕастыыр Хара сыбар ыарҕата Хампа солко кырыстанар. С. Васильев
Эһэ кымырдаҕастаан сииригэр бэркэ сэрэнэн, сотору буола-буола илгистэн, баппаҕайынан кулгааҕын, хараҕын турута соттор эбит. ПАК ЭТ
Ехидна тарбахтара модороон, хаптайбыт тыҥырахтаахтар, онтукаларынан, кымырдаҕастаан сиэри, кымырдаҕас уйатын үрэйэр. ББЕ З
♦ Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы — дьоһуннаах дьыаланан буолбакка, туһата суоҕунан, бэтэрээҥҥинэн дьарыктан; кыралас. ☉ Заниматься несерьезным, пустячным делом
Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы, кустаамына сугуннуу сылдьыахпыт дуо? Далан

даҕ.
1. Утары уон на бэтэрээҥҥи. ☉ И тот и другой, оба
Ууга нөҥүө-маҥаа биэрэктэр, с улус тар уонна ый көрүнэн турдулар. И. Данилов
Кэмниэ-кэнэҕэс күөл нөҥүөмаҥаа өттүлэриттэн өрүһүйэ иһэр тыы лар кубарыһан көстүбүттэрэ. Н. Заболоцкай
2. көсп. Бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэспэт, утары майгылаах. ☉ С противополож ным, непохожим, несхожим характером
Кыыс да кыыс, күтүөт да күтүөт. Үлэспиккэ дылы, нөҥүө-маҥаа дьон тү бэсиһэн, бурайсан эрдэхтэрэ. Н. Лугинов

(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт.
1. Тугу эмэ кыра, дьоҕус гын, куччат (хол., таҥаһы ыксары суулаан, кэлгийэн). ☉ Уменьшать в объеме что-л., плотно укладывать, ужимать. Таһаҕаһы куйалаан тиэй
2. түөлбэ. Тугу эмэ дьаһай, хомуй, чөмөхтөө (хол., утуйар таҥаһы, малы эҥин). ☉ Приводить в порядок, собирать в кучу. Ыспыт малгын куйалаа эрэ. Эргэ маспын куйалаан кэбистим
3. түөлбэ. Кими эмэ өлөр, суох гын. ☉ Убивать
Бэтэрээҥҥилэр дьэ куйалаан баран төннөн кэлэллэр. ДСЯЯ. Кини киһини куйаалаабыт
△ Кими эмэ көмп, харай. ☉ Похоронить кого-л., сложить чьи-л. кости.

аат.
1. Айах көҥдөйүн улаҕа өттө, улаҕата. ☉ Глотка, гортань
[Садаҕа моҕой] Айаҕар уган аппас гынна, Мэнэгэйдээх бэлэһэ мэҥис гынна, Куолайын тыаһа куллур гынна. П. Ойуунускай
Үөлүллүбүт собо минньигэс сыта бэлэһин кычыгылатар. Н. Якутскай
Бэлэһин уонна куолайын ааһан, аһылыга улахан куртахха тиийэр. ББЕ З
2. Ойоҕос кыра үрэх улахан үрэххэ, өрүс хочотугар түһэр сирэ, төрдө. ☉ Место выхода малых рек в долины крупных рек
Аттаах киһи күлүгэ таҥнары иһэрэ. Алта аппа айаҕар, үс үрэх бэлэһигэр өҥөс гына түспүтэ. П. Ойуунускай
3. көсп. Улахан саҥа, элбэх саҥа, уус тыл. ☉ Громкая речь, пение; красноречие
[Суон Суоппуйа:] Хотуйум, дьэ, бэлэс бөҕө доҕор. Килбигийэр, толлор суох киһитэ, сорох былыр тойон сирэйин-хараҕын таба көрбөт буолара. Эрилик Эристиин
«Аата бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тимир бэлэс», — диир. НС ОК
Тойтойо сытыйан, адьас улахан киһи курдук саҥарар ээ, бэлэс мааны. В. Гаврильева. Тэҥн. тамах
♦ Бэлэс (бэлэс-тамах) анньан көр (ас) — үтэн-анньан, бэрэбиэркэлээн көр. ☉ Выпытывать чьи-л. мысли, стараться узнать мнение собеседника. Бэлэскин мэнэрит — бэрт кыратык аһыы түс, иҥсэҕин баттат. ☉ Немного поесть (соотв. заморить червячка). Мэ, маны хабан, бэлэскин мэнэритэ түс. Бэлэскин тарбаа — ким эмэ куһаҕан буолбутугар, табыллыбатаҕар сэтэрээ, үөр. ☉ Злорадствовать
«Харыстыырыҥ эрэ диэн Хараҕын уута ньии», — диэн, Хаадьы оҥоһунна, Бэлэһин тарбаата. П. Ойуунускай
«Үөлээннээҕим этиҥ, миигин умнаайаҕын», — инньэ диэн бэлэстэрин тарбыахтара буоллаҕа, күлэн эриҥ. Уол оҕо дьоллоох. И. Гоголев
«Ээ, доҕоор, наһаа бэлэскин тарбаама эрэ. Ааҕыстахха, бука, араа-бараа туһаны аҕаллыбыт буолуо», — диэтэ Сеня. Н. Лугинов. Бэлэскинэн күл — күлүү-элэк гын. ☉ Поднимать на смех кого-л. [Лоҥкууда үрэххэ] баараҕай быһыты көрөн баран, туһата суохха хаарыан үлэни ыытан хара көлөһүннэрин тохпуттар диэн наһаа аһыммытым даҕаны, бэлэспинэн да күлбүтүм. М. Доҕордуурап. Бэлэскэ ас — тугу эмэ этэри, туох эмэ туһунан саҥарары боп, саба эт. ☉ Затыкать (заткнуть) рот, не давать говорить кому-л.
Ким да куттанан чугуҥнаабат, хараҕын сир диэки умса көрбөт. Хата, бэйэҕин бэлэскэ анньаллар, күлүү гына тоһуйаллар. «ХС». Бэлэһигэр биэс (икки) иннэлээх — олус тыллаах, этиһиик (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Языкастый (обычно о женщине)
Тыла сытыырхайан, Бэлэһигэр биэс иннэлэнэн Саҥарарын дьаабылаабат, Этэрин билбэт буолан, Тимир тириитин кэтэн, Илгистэ-дьигиһийэ олордоҕуна Илэ-бодо илиэһэй кыыһа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Балаагыйа саҥалааҕы тыыннарбатах, айахтааҕы атыппатах, бэлэһигэр биэс иннэлээх эмээхсин. П. Ойуунускай. Бэлэһигэр бырах — кими эмэ өлөр суолга тэп. ☉ Обрекать на гибель кого-л.
Аны Микиитэ бостуой да барда дуу, аны уолу бандьыыт бэлэһигэр быраҕан биэрдибит дуу? Амма Аччыгыйа. Бэлэһигэр (тамаҕар) силлээ — туохха эмэ уһуй, үөрэт. ☉ Обучать, приобщать кого-л. к чему-л. (букв. в горло (глотку) его плюнуть — как плевал в глотку молодому шаману старый шаман, обучавший его шаманскому искусству)
[Даайыс] эрэ кинини ылыах киһи ээ. Дьоно тамаҕар силлээбиттэр быһыылаах. А. Софронов
Кураанахха хорҕомнооботохторо чахчы, өй эбэн, сүбэ салҕаан, бэлэскэр силлээн ыыппыттарын мэлдьэһэҕин. Р. Баҕатаайыскай
Хайыыүйэҕэ бу туһунан кинилэр бэлэстэригэр силлээн турар. «ХС». Бэлэһигэр түһэрдэ — кими эмэ олус күүскэ үөҕэнмөҕөн көрүс. ☉ Встречать страшной руганью кого-л. — Киһи киһини сөбүлээн да сынньар баҕайы
Саах күрдьээччитэ суох сабылыннахпыт ити. — Сабылын... Сабылын... Үллэ сытыйбыт, аны эн бэлэскэр түһэрдиҥ дуо? Эрилик Эристиин
«Алыс да муҥнуугун. Саатар, манна көҥүл тыыннара түспэккин», — диэн, бэлэстэригэр түһэрдилэр. Р. Кулаковскай
Бэлэһин бүөлээ көр бэлэскэ ас. Саҕаланна... Ол «тигр» манна иһэр... Суостаах өлүү уотунан тибиирэр... Оо, абам эбит, бэлэһин бүөлүөх отой биһиэхэ буускабыт суох! И. Егоров. Бэлэһин муҥунан (бэлэһэ баарынан) — туох баар күүһүнэн, туох баарынан (хаһыытыыр, ыллыыр). ☉ Во весь голос (кричать, петь). Кини бэлэһин муҥунан хаһыытаабыта: «Ваня, кытаат, кытыыга салай!» И. Федосеев
Баай аймах номнуо аһыы ууну амсайа охсон, айдааннара-куйдааннара ырааппыт, бэлэстэрин муҥунан күлсэллэр. «ХС»
Бу өрүтэ түллэҥниир, бэлэстэрэ баарынан үөгүлэһэр дьон бөлөҕүн кэннигэр Миикэ Березкин хараҕаламмыт курдук хамсаабакка турара. «ХС». Бэлэһиҥ бүөлэннин — саҥардыма, саҥарар кыаҕы биэримэ, саба эт, саба саҥар. ☉ Заткнуть рот, глотку
[Нүһэр Дархан — Эркээнигэ:] Бэлэһиҥ бүөлэннин! ...Мантан түҥкэлий! И. Гоголев. Бэлэһэ бэтэлээх — саҥарар саҥата, этэр тыла кыһыылаах, тарбааһыннаах. ☉ Злой, язвительный на язык
Бу балай маҥаас тылын кыһыытын! Бу дьылтан манан бэлэһин бэтэтин! Аны ыҕарыйан ыларыҥ баар эбит ээ? П. Ойуунускай
[Арсан Дуолай] ололлон олорон эрэ чороччу хаппыт тылын тоһоҕо курдук бэтэлээх бэлэһин төрдүгэр биэстэ-алтата булкуйбахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бэлэһэ хайдыаҕынан көр хабарҕата хайдыаҕынан. Японецтар бэлэстэрэ хайдыаҕынан: «Банзай! Банзай!»— диэн хаһыытыыллара. И. Федосеев
Оттон мустан турааччылар бэлэстэрэ хайдыаҕынан хаһыытастылар. «ХС». Бэлэһэ хараарар (кытарар) — олоччу мэлдьэһэр, буруйун букатын билиммэт. ☉ Решительно отказывается (букв. глотка его чернеет)
Төһө да мэлдьэһэн бэлэһин хараардар, төрдө, бука, эйигиттэн төрөөтөҕө буолуо оҥоробун. М. Доҕордуурап
Баччааҥҥа диэри кылаат көрдүүр-көрдүүр да, олгуйтан уратыны тугу да була илигин эмиэ хайаан да ахтан бэлэһэ кытарыа эбээт. И. Гоголев. Бэтэлээх бэлэс көр бэлэһэ бэтэлээх. Бэтэрээҥҥи бэлэс көр бэтэрээҥҥи
◊ Оһох бэлэһэ — көмүлүөк оһох үөлэһин саҕаланар сирэ. ☉ Верхняя часть топки (начало трубы) камелька (якутского камина)
Аргыылап оҕонньор ханна көһүөххэ сөбүн сыымайдаан оһох бэлэһин одуулаан олордо. Софр. Данилов

I
1. даҕ.
1. Уҥуоргу, анараа, бэтэрээҥҥигэ утары. ☉ Противоположный, другой
Нөҥүө биэрэк. Лиис нөҥүө өттө. Дэриэбинэ нөҥүө уһуга.  Сайылык нөҥүө өттүгэр ойуур саҕатыгар, кытыйа курдук төгүрүк көлүкэчээн көстөр. С. Никифоров
Мин бөрө тиит хайа өттүгэр барар да, нөҥүө өттүн диэки эргийэ олордум. Т. Сметанин
Мэхээс Микиитин массыынатын тохтотон баран, а лаас нөҥүө сыырыттан эргэ өтөҕү одуулаһа турбута. В. Гаврильева
2. Аныгыскы, этиллибит кэмтэн кэлэр (сүнньүнэн дьылы-күнү этэргэ). ☉ Следующий, наступающий непосредственно вслед за чем-л., ближайший после чего-л. (обычно о времени)
Нөҥүө сарсыарда. Нөҥүө сайын.  Софронов нөҥүө сыла саҕаланыытыгар кини хаайыллыбыт сура ҕа иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Ол нөҥүө күнүттэн ыла буор хаһан, баҕа налары туруортаан барбыттара. Н. Л угинов. Оҕолор тэтэрээттэрин хомуйан учуутал бэйэтэ бэрэбиэркэлиир уонна нөҥүө уруокка тахсыбыт алҕастары ырытыы оҥорор. СГФ СТМО
3. кэпс. Атын, туора (үксүгэр кимитугу эмэ кытта сыһыары тутан этэргэ). ☉ Чужой, посторонний, другой (в с р ав не н ии с к е м- ч е м-л.)
Төһө да сө бүлээбитиҥ, долгуйбутуҥ иһин нөҥүө киһини итэҕэтэриҥ, астыннарарыҥ ыарахан. ФЕВ УТУ
Аананы Натальялаах саһыаран, нөҥүө сиргэ түһэрэн кэбиспиттэрэ. Н. Заболоцкай
△ Буолуохтааҕыт тан, күүтүллүбүттэн атын, онно сыһыана суох, туора. ☉ Другой, неожиданный, противоположный ожидаемому
Сэрэйбитиҥ курдук, тахсыахтаах түмүгэр чугаһаспат, букатын нөҥүө эппиэти ылбыта. Н. Лугинов
2. аат суолт. Туох эмэ атын өттө, уҥуоргута, анараа өттө. ☉ Друга я, противоположная сторона
— Доҕоттоор, кэлиҥ, сэниэтэ ылыныаҕыҥ, — Акимов с а ҥ а т а , хос аанын өҥөйбөккө туран, нөҥүөттэн дуорайда. Р. Баҕатаайыскай
ср. монг. нөгөө ‘другой, иной, второй; тот, тот самый’, бур. нүгөө ‘другой’
II
сыһ. дьөһ.
1. Миэстэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын туох эмэ уҥуоргу өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (үксүгэр төрүт түһүгү кытта тут-лар). ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, за которым находится другой предмет или совершается действие (за; употр. с осн. п.)
Аан нөҥүө хобулуктаах түүппүлэлэр тыастара тобугурастылар. Н. Лугинов
Бурхалей Мариса хараҕын уутун сотон биэ риэн иннигэр, истиэнэ нөҥүө буолан хаайтарда. Эрилик Эристиин
Хамандыыр Синицын ааҥҥа уун-утары, о стуол нөҥүө олорор. А. Сыромятникова
2. Миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын тугу эмэ уҥуордаан, курдаран оҥоһулларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, через, сквозь который совершается действие (через, сквозь)
Өрүс уҥуоргу саҕаҕын диэки кыҥастаһар курдук, дьон үөмэхтэһэр төбөлөрүн нөҥүө көрө сатаабыта да, онно туох да суоҕа. Н. Лугинов
Киһи киһиэхэ киэҥ далай нөҥүө Доҕордуу ыраас илиитин уунуохтун, Киһи киһилиин ханна да, хаһан да Мичээр амарах тылынан кэпсэттин. И. Гоголев
Болот, туох да үгүс толкуйа суох, хас да ылаҕы ылан ыраах, оҕуруот нөҥүө, кыыраталаата. Н. Заболоцкай
△ Тугу эмэ курдаттыы, уҥуор. ☉ Сквозь, через что-л. Тэлгэһэ иһигэр паара аттаах көлөөскө сыарҕа эмискэ тигинээн киирбит тыаһа таас түннүк нөҥүө бүтэҥитик иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Мэктиэтигэр, итии ас сыта халыҥ буор сыбахтаах дьиэ истиэнэтин нөҥүө би ллэргэ дылы буолла. А. Сыромятникова
Ичигэс кэбиинэ түннүгүн нөҥүө суол биир кэм бараммат лиэнтэлии субуллан көстөр. «ХС»
△ Хайааһын хайдах оҥо һулларын көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения образа действия
Онуоха Тусахов аан диэки атыллаан иһэр, арахсыбакка ньааҕыргыыр тиэргэн ытын үүрэрдии, саннын нөҥүө күргүйдүү былаан бардьыгынаата. Софр. Данилов
Арай Уйбаан Коробцову кытта тылланан тустан «мост нөҥүө» бырахтаран, сырдыкка-хараҥаҕа кииртэлии сырытта. «ХС»
3. Хайааһын туох эмэ көмөтүнэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Уп отребляется при обозначении предмета, посредством которого совершается действие (через, посредством). Кинилэр аан бастаан сурук нөҥүө би лс исп и ттэрэ. Тэлэгирээп нөҥүө суһал дьаһал кэллэ. Ити туһунан хаһыат нөҥүө хаста да биллэрдилэр