ж. артиллерия (1. пушкалар, гаубицалар, миномёттар уо.д.а. холбуу ааттара; 2. ити орудиеларынан сэриилэһэр сэрии; 3. ити орудиелар техникаларын, туттуллуу-ларын үөрэтэр наука).

көр түһүктээһин
Падежтааһын аат тыл саҥа чааһын быһыытынан сүрүн морфологическай бэлиэтэ буолар. ВИП СТП
Саҥа чаастарыгар уратылара — дьөһүөллэр падежтааһыҥҥа туттуллуулара. ФГГ СТКТҮК

уһатыылаах аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — икки аһаҕас дорҕоон сэргэстэһэ туруута, туттуллуута. ☉ Долгий гласный
Л.Н. Харитонов уһатыылаах аһаҕас дорҕоон саха тылыттан ураты атын ханнык да түүр тылыгар бачча киэҥник, дэлэгэйдик туттуллубат диэн ыйара. СТЫМ
Саха тылыгар уһатыылаах аһаҕас дорҕооннор баалларын арыйан, үөскээһиннэрин туһунан маҥнайгы быһаарыылары О.Н. Бётлингк биэрбитэ. СПА СТИ
Уһатыылаах аһаҕас дорҕоону сыыһа суруйдахха, тыл суолтата уларыйар. ЕНВ СТ

1. хоһулас диэнтэн хай. аата
2. тыл үөр. Икки бүтэй дорҕоон силлиһэн, холбоһон туттуллуута; тыллар холбоһоннор биир өйдөбүлү үөскэтэн бэлиэтииллэрэ, эбэтэр дэгэттээн, күүһүрдэн биэрэллэрэ. ☉ Удвоение согласных; удвоение слов, редупликация
   Хоһулаһыы тыл формата уларыйарыгар, сыһыарыы сыстарыгар үксүгэр баар буолар. ПНЕ СТ
   Түүр омуктарга тыллары хоһулаһыы саҥа тыллары үөскэтэр морфологическай ньыма быһыытынан олус киэҥник туттуллар. АНК СБТЛ

туохт. Кимиэхэ, туохха эмэ майгыннаабат, ураты, атын буол. ☉ Быть непохожим на кого-что-л., различаться, отличаться от других
Кыыһын саҥата бу сырыыга хайдах эрэ дьиктитик уратыйбыта [Ылдьаана] өйүгэр охсулунна. Софр. Данилов
Былдьаммыт дойдулар олохтоохторо сэрии сэбин илдьэ сылдьаллара бобуллара итиэннэ арабтартан таҥастарынан уратыйыахтаахтара. АЕВ ОҮИ
Тыллар туттуллууларынан эмиэ уратыйаллар. АНК СБТЛ

аат., байыан.
1. Снарядынан ытар сэрии сэптэрэ (пушкалар, гаубицалар, минометтар уо. д. а.). ☉ Огнестрельные орудия (пушки, гаубицы, минометы и т. п.)
Түүн хараарар чаҕылҕана илин халлаан анныгар күлүмнээн, киниэхэ артиллерия уотун санатта. М. Доҕордуурап
2. Итинник сэптэринэн сэриилэһэр сэрии. ☉ Род войск
Артиллерия уота аҕырымныырын кытта аны авиация лигийдэ. А. Данилов
Өстөөх артиллериятын кытта охсуһууга анаммыт биир рота кэлэн инники ааста. Т. Сметанин
3. Сэрии сэптэрин (пушкалары, гаубицалары, минометтары уо. д. а.) уратыларын, туттуллууларын үөрэтэр наука. ☉ Наука, изучающая технику огнестрельных орудий и их применение.

I
аат., тыл үөр. Хайааһын ханнык быһыыга-майгыга буоларын көрдөрөр эбэтэр хайааһын уонна бэлиэ ханныктарын көрдөрөр уларыйбат саҥа чааһа. ☉ Наречие. Кээмэй сыһыата. Миэстэ сыһыата
□ Мэҥэ таастар суруктарыгар сыһыаттар туттуллуулара элбэх. АНК БТТ
◊ Сыһыат туохтуур тыл үөр. — ойоҕос хайааһыны көрдөрөр туохтуур уларыйбат халыыба. ☉ Деепричастие. Кэлин сыһыат туохтуур. Тэҥҥэ сыһыат туохтуур
□ Сыһыат туохтуурдар эмиэ туохтуур олоҕуттан үөскүүллэр. СОТТҮӨ
II
аат., түөлбэ. Саас хаар ууллан, сыста сылдьар буолуута (хол., сыарҕа сыҥааҕар). ☉ Весенний талый снег, который пристаёт к полозьям саней, весенняя накипь.

1. халбарый диэнтэн хай. аата. Механика эттиктэр халбарыйыыларын үөрэтэр. ДИМ
   Ийэ дойдуну таҥнаран биэрии (бирисээгэни кэһии, өстөөх өттүгэр халбарыйыы) саамай ыар буруй быһыытынан сокуон кытаанаҕынан сууттаныллар. СГПТ
2. успуорт. Тустуу, хапсаҕай албаһа: сылбырҕатык аһаран, сыҕарыйан биэрии. ☉ Приём борьбы: уворачивание, уклонение, ускользание
   [Тусталларыгар] уолаттар бааһынайдааһын, халбарыйыы курдук албастары сыысхала суох оҥорорго кыһаналлара. НЕ ТАО. [Хапсаҕайга] араас албас оҥоһуллар: өрө көтөҕүү, тобуктатыы, илиинэн уҥа-хаҥас олуйуулар, …… халбарыйыы уо. д. а. «Кыым»
   Сахалар сүрүн ньымаларбыт — атаҕынан үлэлээһин, халбарыйыы туттуллуута билиҥҥи тустууга бэрт сэдэх. «Кыым»

1. аат. Тугунан эмэ эргинии, эргиэн биисинэһэ. ☉ Занятие торговлей, бизнес
   Түмсүү аата да этэрин курдук, тимир суол кэллэҕинэ дьоҕус уонна орто урбааҥҥа сөптөөх усулуобуйаны тэрийии тула дьүүллэстилэр. «Кыым»
   Ол кэннэ «Былаас уонна биисиинэс» диэн урбааны өйүүр мунньах ыытыллыбыта. «Саха с.». Урбаан, бырамыысыланнас уонна тырааныспар салаатыттан бу нүөмэргэ эрийэн билсиҥ. «Сахаада»
2. даҕ. суолт.
3. Эргиэн биисинэһинэн, эргиниинэн дьарыктанар. ☉ Занимающийся торговлей, торговым бизнесом
   Саҥа табаар Сыаналааҕын, үчүгэйин Билсэр дьонноругар Уон тарбах уунуута оҥорор Урбаан бэрэдэбиэстэри Уодьуганнаан иһиэххэ. Р. Баҕатаайыскай
   Тыа хаһаайыстыбата уонна урбаан министиэристибэтэ үтүө дьыала чэрчитинэн бэриллэр үп барыта биир сыалга-сорукка туттуллуутун болҕомтоҕо ылыахтаахтар. «Кыым»
4. көсп. Оҕуруктаах, эргитиилээх өйдөөх. ☉ Оборотистый, расчётливый. Огдообо Торговкина майгы-сигили өттүнэн эдэрдэри сатарытар урбаан өйдөөх. Р. Баҕатаайыскай
   Балааҕыйа сэмээр саныыр: «Урбаан кийиит түбэспитэ Уолбун эргиччи да тэптэ». Эрчимэн
   Суоллара-иистэрэ көстүбэт үлэлээхтэр, урбаан дьоннор биһиэхэ өссө да бааллар. Л. Габышев
   ср. монг. урвах ‘оборачиваться; передавать’

эллэнимтиэтэ (кытаанах эпик тас күүс дьайыытыттан алдьаммакка эрэ бэйэтин кээмэй-дэрин, киэбин уларытар уонна ол уларыйыытын илдьэ хаалар хаачыстыбата. Металл тапталлымтыата Э-тэн тутулуктаах уонна туттуллуутугар, туһаныллыытыгар улахан оруоллаах.)