тууй диэнтэн х-ччы аата
Кириитикэни тууйааччы аатырыахтарын баҕарбаттар үһү. М. Ефимов

туохт. Киһи көҥүлүн аҥаардастыы кэһэн, кыраны да көҥүллээмэ. ☉ Лишать человека свободы во всем
Уонна эппит: «Балары арай соруйан бобор-тууйар буоллаххына бэчээттиэҥ суоҕа. Толстойтан, Пушкинтан, Маяковскайтан, Горькайтан …… быһатын эттэххэ, бары классиктартан барыларыттан ылаттаатым», — диэн. Дьүөгэ Ааныстыырап

туохт.
1. Кими, тугу эмэ хабарҕатын эбэтэр муннун-уоһун хам тутан, тыынын хаай. ☉ Лишать возможности дышать, душить
Модун тыыны тууйан, Моонньу муомахтаабыт Тоҕус туһах быаҕа Тоҥмут дьон биэрэҥнииллэр. Күннүк Уурастыырап
Гитлери мин бу курдук тууйа тутуо этим! Н. Заболоцкай
Буойун [манабыл икки кулукка] куоскалыы оргууй үөмэн тиийбитэ уонна, доҕоор, хабарҕалаан сонно тууйан кээспитэ. Ш. Руставели (тылб.)
2. көсп. Тугунан эмэ кыаҕын быһан самнар, саба баттаа. ☉ Подавлять, заглушать что-л. Ол эрээри кырдьыктаах тылы кинилэр кыайан тууйбаттар. Амма Аччыгыйа
Суох, ыраахтааҕы түрмэтэ, хаатыргата, сыылката биһиги уордайбыт уорааннаах күүспүтүн тууйуо суоҕа. В. Протодьяконов. Уонча сыл устата мин тууйан сырыттым Бар дьонтон санаабын, баҕабын барытын. В. Голдьеров
♦ Тууйа тут — киһи өйүн-санаатын тумнар, көтөҕүллэрин, өрөйөрүн-чөрөйөрүн хаай. ☉ Угнетать сознание, настроение, притеснять, душить (о мыслях, чувствах и т. п.)
Саллар сааһын тухары кини эрдээх көнө сүрэҕин тууйа тутан сылдьыбыт хараҥа итэҕэлиттэн, сатаатар, бу олоҕун уһугар кэлэн босхолоннун эбээт. Амма Аччыгыйа
Иһиллээбит курдук уу чуумпу тууйа тутара, Үрдүк хара тыа үйэттэн үйэҕэ утуйара. С. Васильев
Санаарҕабыл дууһаҕа Дьаакыр курдук үүт-үкчү: Куккун-сүргүн тууйа тутуо, Баттыы сылдьыа төҥкөччү. Н. Калитин (тылб.)
ср. др.-тюрк. ту ‘закрывать, преграждать’

саҥа алл. Туох эмэ буолбутуттан хомойон кыыһырыыны, кыйыттыыны, абаланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает сильную досаду, огорчение
«Тууйсиэ, үөдэн тыаһыгар аралдьыйаммын, аны хаастарбын көтүтэн кэбистим», — диэн кыйахана санаан баран, Дьэллик туран кэллэ. Н. Заболоцкай

тууй 2 диэн курдук
Кини суолун төһөлөөх хаарчахтыы, тууйа-хаайа сатаатылар этэй! Софр. Данилов
Отой атын тыйыс санаа Тууйан-хаайан барбытыттан Тулуйбакка мунчаарбытым. С. Тарасов
Тууйархаайар мэһэйи Тулуйуохтаах, туоруохтаах. Оччоҕо Ийэ сири, Көҥүлү, дьолу көмүскүөхтээх. С. Федотов

межд. выражает раздражение, негодование фу, тьфу; тууй-сиэ , эмиэ умнан кэбиспиппин! тьфу, опять я забыл!

1) душить, затруднять дыхание; кинини сөтөлө тууйар его душит кашель; 2) перен. мучить, тяготить; давить; кининк ыар санаалар тууйаллар его давят тяжёлые мысли; 3) перен. зажимать, душить что-л.; кириитикэни тууй = зажимать критику; көҥүлү тууй = душить свободу.