аанай-туонай абаккабын (көрүҥ эрэ) саҥа алл. — муҥутуур абаны-сатаны, кэмсиниини көрдөрөр (үксүгэр нор. айымнь. тутлар). ☉ Междометие-предложение, выражает крайнюю степень досады и сожаления (обычно в фольк.) Аанай-туонай абам эбит, Сүүнэй-туонай сүптүм эбит! Санаа бөҕө, Хаппыт хатыс буолан Хам эрийдэҕиэн! С
Зверев. Кимнээхтэрин-хайаларын көрүө-билиэ суох аанай-туонай абам-сатам баар эбит! Болот Боотур
Көмүс түөстээх күөрэгэйбин Көстө көтүппүт Аанай-туонай Абам-сатам эбит. П. Ойуунускай

анабыллаа диэнтэн атын
туһ. Кини [Кыһыл Аармыйа] төрөөбүтэ абаттан-сататтан, баттабыл-атаҕастабыл, муҥ-сор ордук хаҥаан, аан дойдуну ордук бүрүүкээбитин дьайҕардар, булгурутар анабылланан. Суорун Омоллоон

ж. чааскы, ымыйа; чаша вина чааскылаах арыгы; # у них дом — полная чаша кинилэр олохторо— уйгу олох; испить чашу до дна сору-муҥу тилэри амсай; чаша терпения переполнилась тулуйартан ааһылынна, аба-сата диэлийдэ.

сыһ. Аанньал курдук, аанньалы санатардыы. ☉ По-ангельски, подобно ангелу
Эн эмиэ көһүннүҥ аанньаллыы, сойбут сүрэхпин ититэн, Көрдүм эн хараххын хат таптыы, Иһиттим тылгын кэпсэтэн. Дьуон Дьаҥылы
Кэтэстим кэрэчээн дьүһүнэ Килбиктик мичээрэн ылыаҕын, Айманар түгэммин уоскута Аанньаллыы илиитин уунуоҕун. Чэчир-80
Уоттаах күн сааскы хонууттан Уулларан, хаары үүрэринии, Аанньаллыы мичээринэн оҕом Абабын-сатабын үүрбүтэ. Н. Некрасов (тылб.)

аат. Улаханнык кыйыттыы, аба-сата түмүллүүтэ. ☉ Большая досада, крайнее неудовольствие, гневное возмущение
Ыччат, өстөөҕү кытта охсуһарга да бэлэм буолан, сүрэҕэ-быара кыһыынан-абанан туолбута. Суорун Омоллоон
Улахан кулубаттан уурайбыт саата-суута, кыһыыта-абата кэм мүлүрүйэн, умнуллан иһэрэ. Болот Боотур
Кинилэр хоргуппут санааларын, кыһыыларын-абаларын өссө эппэккэ хаалаахтаатылар ээ. Н. Заболоцкай

сыһ. Киһи хараҕар быраҕыллар гына түргэнник (уларый). ☉ Очень быстро, заметно (напр., измениться)
Хотойбо эмээхсинэ итинтэн ыла көстө кырдьыбыта. Нэртэ
Утаакы буолбата Ууллан, Уостан, Көмүрүө хаар Көстө көөрөтүннэ. А. Бродников
Дьалхаан дьыллар Көстө көтөн, Аалыҥнаан аастылар. А. Абаҕыыныскай
△ Илэ, илэбааччы; көрдөрбүтүнэн. ☉ Явно, воочию; на глазах
Балтыбын Айталы Куону көстө көтүттүм. Ньургун Боотур
Көмүс түөстээх күөрэгэйбин Көстө көтүппүт Аанай-Туонай Абам-сатам эбит! П. Ойуунускай
Бэҕэһээ таптыыр киһим алдьархайга түбэстэ …… Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов

1. аал диэнтэн холб. туһ. Хайа муустар харсыһаллар Хампарыта анньыһаллар, Аалсыһаллар, Аасыһаллар. Күннүк Уурастыырап
   Мин эһэм, мин аҕам хараҕар Халлаанныын аалсыһар хайалар Оол ыраах атахпыт анныгар Кириһэ-хаптаһа хаалаллар. М. Ефимов
   Үөр таба курдук аалсыһан Хоту муора биэрэгэр Хонуктар сырсан аастылар. П. Тобуруокап
2. көсп. Бииргэ ыкса бодоруһан, иллэһэн-этиһэн олор, сырыт. ☉ Тесно общаться, водиться с кем-л.. Бииргэ аалсыһан олоробут
   □ Холобура суох үрдүк култууралаах, үксү көрбүт, оннооҕор үксү оҥорбут киһини кытта аалсыһа сылдьыбытым миэхэ биир улахан оскуола буолбута саарбаҕа суох. С. Данилов
   Алдьархайдаах эркиннээх адьарай биистэрин кытта арҕаспынан аалсыһыам инниттэн ыла, абам-сатам диэхпин айыыргыыбын даҕаны. Эрилик Эристиин

саҥа алл.
1. Сөҕүүнү, соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удивление
Оо, Лена, улуугун, кэрэҕин да! Устар долгуннаргар иһиллэр — Сааскы илгэлээх этиҥ этиитэ Сайылыкка үөр сылгы сүүрүүтэ. Т. Сметанин
Оо, хайдах курдук баайый, кэрэний уонна дьиктиний биһиги төрөөбүт кыраайбыт — Сунтаар. И. Данилов
2. Хомолтону бэлиэтиир. ☉ Выражает сожаление
Оо, сатаан суруйар баҕас буол дуу. С. Федотов
3. Абаны-сатаны көрдөрөр. ☉ Выражает досаду, возмущение
«Оо, абам, абаккам эби-и-т!» – Киһи хаһыыра түһээт, ааны тэбэн кытыаһыннарда. Күннүк Уурастыырап
4. Куттаныыны көрдөрөр. ☉ Выражает испуг
Оо, оччотооҕу кутталбын эрэ даа. Эрилик Эристиин. ОО, ДЬЭ саҥа алл. Абаны, кыһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает досаду
Оо, дьэ, бэрт үлүгэр, оҕолоор! Н. Неустроев

көр эҕирий
Абабын-сатабын Арҕастаах баалларбын Төлүтэ тэбинээт, Төттөрү өҕүйдүм — Өрүтэ үллэҥнээт, Өҕүрүйэн ыллым. П. Ойуунускай
Силис уутун ситимнээн, Үрүйэ уутун өҕүрүйэн, Суллуур мууһу сууһартаан Суола, Суола үрэҕим Халаан буолан халыйда. С. Зверев
♦ Үрдэр антах, өҕүрүйдэр бэт- тэх — атын киһи эппитинэн сылдьар бэйэтэ туспа санаата суох киһи. ☉ Слабовольный, бесхарактерный, легко поддающийся влиянию человек (букв. вдохнёшь — он сюда, выдохнешь — он туда)
Тура-олоро дьороһойбут, Киирэ-тахса биэрэстэммит, Үрдэр антах, Өҕүрүйдэр бэттэх, Сэбирдэхтээҕэр чэпчэки, Тыаллааҕар сытыы, Туппутун эрэ умнар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үрдэр антах, өҕүрүйдэр бэттэх киһи өрүү тиэтэйэ-саарайа эрэ сылдьыа. Р. Гамзатов (тылб.)

I
аат., кэпс.
1. Ааспатарахпат, киһини илиһиннэрэр, санаатын тууйар аһыы, аһыы-аба. ☉ Безысходное, безутешное горе; горе-отчаяние
Оҕотун сүтэрэн аанайыгар олорор. ПЭК СЯЯ
Арыт куба буолан куоҕайан, Кутурҕан аанайын сатыылаталлар [пианистка тарбахтара]. С. Данилов
2. Олох муҥутуур түрүлүөнэ, алдьаныыта, долгуйуута. ☉ Большие разрушения, катаклизмы
Үс күлэр ньүкэним Үрүттүүн үллэҥниир, Алынныын дьалкыҥныыр Аанайа буолла нии. П. Ойуунускай
♦ Аанай абабын (абаккабын) — муҥура суох, муҥур уһук аба, үлүгэрдээх, киһи санаата, тыына-быара ыгыллар абата-сатата. ☉ Отчаянная, беспредельная досада; беспредельное возмущение
Сүрэхпин кинилэр [айан суоллара] сороҕор ыллаталлар, Ытаталлар аанай абанан сороҕор. С. Тарасов
Оннук модун баҕа санаабын олох толорбокко эрэ Кырдьан эрэр аанай абабын Хоһооммор этэбин эрэ. И. Эртюков
Доҕоруом! Эн туохха тэҥниэҥ этэй Таптыыр киһитин ыар муҥун, сорун Кыратык да намыратар кыаҕа суоҕун Таайан уоһуйбут Эр бэрдин Аанай абаккатын?! С. Данилов
II
саҥа алл. Улаханнык абарыыны, кыйаханыыны көрдөрөр. ☉ Междометие, выражающее сильную досаду, смешанную с раздражением, возмущением
Аанай! Чох үрдүгэр үктэттэҕин. ПЭК СЯЯ
Чэҥирбит ороҥҥор, Чэлгирбит олбоххор Төрөтөр төрүөххүт Төннөрүн көрүөххүт Аай-аайын! Аанайбын! П. Ойуунускай