аат., кэпс. Аллараата туумба курдук, ол үрдүгэр үс тус-туһунан хаптаһыҥҥа олордуллубут иэччэхтээх сиэркилэ. ☉ Трюмо. Саалаҕа улахан түрүмүө көстөр

хабырый диэнтэн төхт
көрүҥ. Чаахаба хомуньуустар санааларын таарыйа, хабырыйталыы соҕус эппитэ дьону тута сэргэхсиппитэ. В. Протодьяконов
Гудилин аттыгар турар туумбаны, олоппоһу хабырыйталаан, эргичис гынан ылла. Софр. Данилов
Көлөһөлөр таастары хабырыйталаан хачыгыраталлара. Ч. Айтматов (тылб.)

аат. Киһи түөһүттэн эбэтэр биилиттэн үөһээ өттө оҥоһуллубут скульптурата. ☉ Бюст
Булчут эбээн мамонт чэгиэн муоһун булан, ол муоһунан Владимир Ильич бюһун чочуйан оҥорор. Софр. Данилов. Аан дьиэ биир муннугар Ленин, биир муннугар К. Маркс бюстара мас туумбаларга ууруллан тураллар. И. Данилов
Н.Г. Чернышевскай төрөөбүтэ 150 сыла туолуутунан сибээстээн Бүлүү куоратыгар боруонса бюст туруоруллубута. «Кыым»

дьүөрэлээ диэнтэн дьаһ
туһ. Ааптар бу поэматыгар киһи, айылҕа, техника сыһыаннаһыытын дьүөрэлэтэн уус-ураннык уобарастаан ойуулааһыны кыайа-хото тутар. В. Чиряев
Кини тугу эрэ санаабыт киһи курдук, туумбатыгар олорон эрэн иһиирэ-иһиирэ, онуоха дьүөрэлэтэн сыгынньах, кирээстээх атаҕын тиҥилэҕинэн сири лобурҕата олорбута. М. Горькай (тылб.)

биирдэм тыас туохт. Үөһэттэн чэпчэкитик түһэн тыаһаа (туох эмэ чэпчэки, кураанах). ☉ Производить небольшой шум при падении сверху (о чем-л. легковесном, сухом)
Тролуков хоско киирээт, туумбатын үрдүгэр имиллибит улахан бартыбыалын тарк гына бырахта. Далан
Дьиэ таһыттан киирээт, Холлой Мэхээлэ үтүлүгүнбэргэһэтин уҥа ороҥҥо тарк гына бырахта. Амма Аччыгыйа

1. кылай диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Оҕонньор иһэн хаалбыт халтаһатын атыҥнатан көрбүтэ, хайа быһыллыбыт сиикэй эт быыһынан көрбүт курдук хараҕа кыламнаан көһүннэ. Эрилик Эристиин
   Палаатам иһигэр туумба үрдүгэр кыраһыын лаампа уота кыламныыр. С. Никифоров
   Ыт да үрбэт, уот да кыламнаабат. Н. Заболоцкай
2. көсп., поэт. Сүтэ-сүтэ көһүн, күөдьүйэн кэл (иэйии). ☉ Появляться и исчезать, мерцать (напр., искра надежды, любви)
   Эн сүрэххэр билигин бэрт кыракый даҕаны таптал уота кыламныыр буоллаҕына, ону мин хайаан да күөдьүтүөм! Г. Угаров
   Киһим хараҕар эрэл уота хат кыламнаан ааһар. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Салҕа илиилээх буолан сатаан туттума, илииҥ титирэстиирин кыайыма. ☉ Страдать дрожанием рук, плохо владеть руками. Оҕонньор салҕалыыра эбиллэн иһэр эбит
□ Билигин куруускабар чэйи толору куттабын
Урут салҕалаан тоҕон кэбиһэрбиттэн быһаҕас кутар этим. Т. Сметанин
2. Босхо баран мээнэ хамсаа, титирэстээ (куттаммыт, ыга кыыһырбыт, күүһэ бараммыт киһи туһунан). ☉ Трястись, дрожать (напр., от страха, сильного волнения, слабости)
Оҕонньор дьиксинэн биир сиргэ тэпсэҥэлээтэ, сүһүөҕэ салҕалаата. Л. Габышев
Кырабааттан, туумбаттан тутуһан, нэһиилэ салҕалаан аҥаар атахпар турабын. С. Никифоров
Охсуһуу хонуутун дьулааннарыттан куттанан уҥуоҕа салҕалаабыт саханы мин көрбөтөҕүм. Т. Сметанин
3. көсп. Улаханнык доргуйан дьигиһий, титирэстээ. ☉ Приходить в колебание от сильного толчка, удара, сотрясаться, дрожать (напр., о земле, воздухе)
Саалар саайа сатарааннар, Сааллан салгын салҕалаата. Күннүк Уурастыырап
Чугас соҕус ханна эрэ этиҥ дьааһыйан, киһини дөйүтэр улахан тыас бычыгырыы, соҕотохто сир салҕалыы түстэ. Д. Таас
ср. монг. салгалах ‘дрожать, трястись’

сыһ.
1. Оргууй аҕай; харыстыыр курдук. ☉ Осторожно; бережно
Харытыан, оҕо курдук көтөҕөн илдьэн, үс атахтаах ойуулаах-мандардаах төгүрүк остуолугар сэрэнэн уурда. Амма Аччыгыйа
Кыыс сибэкки дьөрбөтүн илдьэн туумба үрдүгэр сэрэнэн өйөннөөртө. Суорун Омоллоон
Киирэн, сэрэнэн-сэрэнэн туутун хостообута, уу саккырыы түстэ. Н. Заболоцкай
2. Туохха да түбэспэт курдук, харыстанардыы (хол., тугу эмэ оҥор). ☉ Так, чтобы не навредить себе или кому-л., осторожно (напр., делать что-л.). Тоойуом, сүгэнэн сэрэнэн тутун
□ — Бүөтүр, бүгүн айаҕын кэрийэ барар буоллаххына, Дьиэрбэҥнээх үрэҕин таҥнары киирэр улахан айан суолуттан бэркэ сэрэнэн сырыт эрэ. Эрилик Эристиин
[Бадин:] Оҕонньор, кытаатан сэрэнэн сырыт, өстөөхтөргө киирэн биэримэ. С. Ефремов
Кыстык сирэйин алдьаппат туһугар хаптаһын, атын да мас нөҥүө тутан туран өтүйэнэн сэрэнэн саайаҕын. ПАЕ ОСС

сыһ.
1. Наһаа толорутук, төһө батарынан ыга симэн. ☉ Очень туго, плотно, битком
Киэһэ эбэм муҥха эмис соботун киллэрэн алтан күөскэ ыгыччы буһарда. С. Маисов
Туумба иһэ саҥа дьыллааҕы бадаарагынан ыгыччы туолара. Айысхаана
Куусапка кыыл этэ ыгыччы тиэйиллэ сылдьыбыта. ПИП ОТ
△ Олус хойуутук, бэйэ-бэйэлэригэр сыста (хол., үүн — от-мас туһунан). ☉ Очень густо, плотно (напр., расти — о растениях)
Балаҕан оннун тула сылын аайы араас сыыс от ыгыччы үүнэр. И. Сосин
Манна урукку холкуос солооһун бааһыналарыгар моонньоҕон ыгыччы үүнэр буолбута ыраатта. «ХС»
Элбэх сыллаах от сатыы дьон киирэн кыайан хаампат гына ыгыччы үүнэн турдаҕына, ханнык да бэйэлээх киһи хараҕа астынар, халтарыйар көстүүтэ. «Чолбон»
△ Элбэхтик, халыҥнык (хол., хаар түһэрин туһунан этэргэ). ☉ Обильно, глубоко (напр., о выпадении снега)
Ааны аһаат, хараҕа саатан чарапчылана түспүтэ: тула туох барыта муус маҥан буолбут, хаар ыгыччы түһэн кэбиспит этэ. Далан
Биир олус халыҥ хаардаах кыһын хаар ыгыччы түһэн, ол былаахы мутугунан тостон, тэрээсэ үрдэ сууллубут. КК
Кыһалҕатыгар, ол күһүн бурдугу охторо сырыттахтарына хаар ыгыччы түһэн кэбиспитэ. БТУоТ
2. Ыга тотор гына, астына тото-хана (аһаа). ☉ Сытно, плотно (есть)
Мин бэйэм дьиэбэр-уоппар сарсыарда тотохана ыгыччы аһыыры сөбүлээччибин. В. Протодьяконов
Ыгыччы аһаан баран утуйарга бардым. ЕМП БС
Ыарыһах ыгыччы аһыа суохтаах, күҥҥэ түөртбиэс төгүл олус топпот курдук аһыахтаах. АВТ ГСЭ
3. Олус күүскэ. ☉ Очень сильно (напр., натопить печь)
Холку бэйэлээх Арассыыйа успуорт кэмитиэтин бэрэстэбиитэлэ В.В. Скоков ыгыччы кыыһыран хаалла, мөҕүү бөҕөтүн мөхтө. ВВ ТТ
«Хата, оҕонньоор, икки сыллааҕыта оһохпун ыгыччы оттон баран сабан хаалларбытым, онон бырылас сылаас дьиэҕэ тиийиэҥ диэбэккин дуо?» — диэбитэ. Георг. Васильев

I
аат.
1. 1. Баттаҕы тарыырга аналлаах чаастай тиистэрдээх тэрил. ☉ Расчёска, гребень
Сиэбигэр пластмасс тараах тобоҕо сылдьарын булан тараанна. Софр. Данилов
Уолчаан тостубут тиистэрдээх ньаалбаан тарааҕынан кини хойуу баттаҕын аргыый аҕай тараан барбыта. В. Гаврильева
Тараана турбут тарааҕын тыастаахтык туумбаҕа бырахта. А. Фёдоров
2. Сорох көтөрдөргө төбөлөрүгэр үүнэр, үксүгэр кыһыл дьүһүннээх, сымнаҕас эт. ☉ Гребешок (петушиный)
Өйдүүбүн күн кылахаччыйа ойуута Кыһыл тараахтаах бөтүүгүм Уһуктан ордоотуута Оскуолабар сүүрэрим. П. Тобуруокап
Кубаача Куурусса тарааҕыныы Кулгааҕа кытаран барда. С. Васильев
3. кэпс. Боромньу. ☉ Борона
Микиитэ Адаамап оҕонньор сиэйэлкэнэн бурдук ыстарар, арыт тараах тарыыр. Д. Таас
Кинилэр хоруппут сирдэрин уун-утары тарааҕынан саптаран истилэр. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт. Дьураа-дьураа сурааһыннардаах, дьураалаах. ☉ В полоску, полосатый
Кыһыл тараах кырааскалаах дьааһыктар …… тураллар. Амма Аччыгыйа
Таллан эриэн Тараах ырбаахылаах, Кыргыыны билбэтэх Кыл баттахтаах Кыра соҕус уол. И. Эртюков
Давид Романович тараах ойуулаах күөх пижамалаах дьыбааҥҥа тиэрэ түһэн сытта. В. Протодьяконов
Манна [күөлгэ] үөскүүллэр: сытыы тиистээх сордоҥнор, тараах эриэн алыһардар. «ХС»
♦ Тараах иэннээ көр иэннээ
[Куһаҕан Хочугур:] Хотуок, таах тарайан олорума, уута баһа киирэ оҕус, убайыҥ кэлэн тараах иэнниэ. И. Гоголев
Оттон, бэйикэй, манна таҕыстаргын эрэ туттаран ылан тараах иэнниэм, кулугур кулгаахтыам. Далан
◊ Тараах күрдьүгэс көр күрдьүгэс II
Тойонноро Маһарах этиитинэн бу түүн Мас Өнүгүй ойууну кыырдаран, биир тараах күрдьүгэс кунан оҕуһу өлөрөн, сэрии сэбин хааннаатылар. Эрилик Эристиин
Тараах күрдьүгэс дьүһүннээх, такырыттаҕас муостаах кунан оҕус моонньун түүтүнэн тордуйа иһигэр уйа оҥоруллар. Н. Павлов. Тараах ту- йах (таах) — үрүҥ дьураалардаах хара туйах. ☉ Чёрные копыта в белую полоску
Миинэр миҥэтэ …… Чаҕыллаах харахтаах, Тараах туйахтаах, Ньалака сиэллээх-кутуруктаах. Саха фольк. [Уулаах] таһырдьа тахсан, таҥхайбыт быһыылаах, тараах туйахтаах улаан аты сэргэттэн сүөрэн [ылла]. Эрилик Эристиин
Тараах туйах үксүгэр элэмэс сылгыга баар буолар. АНД СӨДьИ
тюрк. тарак
II
даҕ., түөлбэ. Атаах. ☉ Избалованный, капризный
Мааны, тараах оҕо дьиэ миинньиктиирин абааһы көрөн үҥсүбүт. Болот Боотур
Тараах кыыс Тыҥаахтаатаҕына Атаах уол Айгыһыннаҕына Күн күлэр. Кэлэйэн күлэр. С. Данилов