тууһурууну уонна бадараанныйыыны утары охсуһуу (нүөлсүтүллэр сиргэ ууну наһаа куттарыыттан сир бадараанныйыытын утары уонна ууну кытта киирэн сир ньуурун силистээх аранатыгар элбэх туһата суох туустар мунньуллубаттарын хааччыйар үлэлэри ыытыы уонна итинник дьаһаллары олоххо киллэрии.)

даҕ. Түргэнник тууһурар, туустанар. ☉ Подверженный быстрому засолению (о почве). Тууһурумтуо почва

туохт. Солох буол, солохтоох буол. ☉ Щелочиться
Тууһурбут уонна солоҕурбут сирдэри үксүн нүөлсүтүү эрэ күүһүнэн туһанан тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын элбэтэри ситиһиэххэ сөп. «ХС»
Ордук элбэх быйаҥнааҕынан …… почва кыратык солоҕурбута буолар. КДП ТСБО

тэп I диэнтэн атаах. Сүрэҕим тэбээхтээн, Сүһүөҕүм хамнаахтаан, Туртайбыт субаҕар Тууһурбут буруйбар Модунчай моонньубун Моонньоттум быһыылаах... П. Ойуунускай
Ылдьаа кэргэнэ Маарыйа, уоллаах кыыһа иһит тута-тута ыаллартан ону-маны көрдөһө орох тэбээхтииллэрэ. Н. Лугинов

көр таҥкычах
Чаҥкычаҕы дьаабылаабыт, Туйахха тууһурбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Быһый Чооруос:] Бургунас этэ бүппүт, чаҥкычаҕа эрэ хаалбыт. В. Протодьяконов
Чаҥкычаҕы сууйан, ыраастаан, кыра гына кырбастаан, уу кутан, туустаан буһараллар. КЕФ СТАҮө
ср. бур. чархынах, халх. сархынах ‘первый желудок у коровы, в который попадает принимаемая пища’

ити диэнтэн тут. түһүк
Абааһы көрөн уҥуоҕа кыйыттар буолан, итинэн сылдьыма диэн Сэргэчээни буойа сатыыр да, киһитэ истибэт. Болот Боотур
Аҕыйах тылы итэҕэйбэтэхтии хат-хат аахта: «Киэһэ аҕыс чааска "Айхал" кинотеатрга кэл. Эн Катюшаҥ». Итинэн бүтэр. Н. Лугинов
[Куонаан:] Элбэх тыл сымсах, аҕыйах тыл минньигэс диэн өс хоһооно баар эбээт. [Вера:] Итинэн тугу этээри гынаҕын? С. Ефремов
Киһи бултаатаҕын ахсын, өссө тууһурбут курдук, бултуон баҕарар. Онон мин итинэн дуоһуйбакка өрө бардым. Т. Сметанин

туохт.
1. Алдьанан тустуспа элбэх өлүүскэлэргэ араҕыс. ☉ Дробиться; крошиться, рассыпаться; распадаться. Быһыта баран бытарыйан түстэ. Буор өрө бытарыйа түстэ. Кирпииччэ бытарыйбыт
□ Араас өҥнөөх аракыаталар өрө көтөн тахсаннар өрөгөйдөөх кыһыл көмүс кыым буоланнар, бытарыйан Москуба халлааныгар саҕыллаллар. Т. Сметанин
Сүөһү тэпсиититтэн ходуһа кырса бытарыйар, чиҥиир, түргэнник куурар-хатар, тууһурар. ПАЕ ОС
Хандалы тимир бытарыйыа, Хараҥа да хаайыы сиҥниэ, Күн көҥүлэ илэ кэлиэ, Бырааккыт батас туттарыа! А. Пушкин (тылб.). Тэҥн. үлтүрүй
2. Улахан дуорааннаах тыастары таһаар, ньиргий, тибий, тиҥий. ☉ Греметь, громко раздаваться (о конском топоте, выстреле и т. п.)
Түүлээх Уллуҥах кыыныттан быһаҕын ылла уонна оҕо диэки баран истэ. Бу бириэмэҕэ «Тохтоо!» диэн, эмискэ хаһыы бытарыйда. Суорун Омоллоон
Уонча ат туйахтарын тыаһа хаппыт сиргэ өрө бытарыйа, сиэллээх кутуруктара салгыҥҥа сыыйылла түстүлэр. Н. Заболоцкай
Халлаан саҥардыы суһуктуйа сырдаан эрдэҕинэ, дневальнай үөгүтэ-хаһыыта бытарыйа түстэ. И. Никифоров

аат.
1. Үрүҥ ас иһиккэ хаалар салааһына, иһит эркинигэр убаҕас олорон хаалбыт кирэ. ☉ Остаток молочной пищи, слой, остаток пищи на стенках посуды
Чаҥкычаҕы дьаабылаабыт, Туйахха тууһурбут, Көлбөҕүнэн көппөйбүт, Үүтүнэн үссэммит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мин бөлөнөхпөр бөлүөхпүккүн, көлбөхпөр көтөҕүллүбүккүн уйбатаххын дии, быһыыта, дьабыан! Суорун Омоллоон
Күөх ууну чаанньыкка кыынньаран, «Көлбөҕүн көппөтөр» дэһэллэр. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Туох эмэ кирэ, дьайа, куһаҕана. ☉ Что-л. нечистое, гадкое, отвратительное
Ааспыт тыһыынчанан үйэ дьэбэрэлээх көлбөҕүттэн Сирбитин ороон санныбытыгар сандаарпыппыт. Агидель к. Үтүөнү эрэ миэхэ саар оҥорорго бэлэмэ, Үллүктүү түһэр хаар курдук, бэлэхтэрэ дэлгэмэ — Күндү миэхэ дьоллоох сааһым көлбөҕө суох ол кэмэ! Ш. Руставели (тылб.)
3. көсп. Уопсастыба сирэр, үөҕэр киһитэ. ☉ Непризнаваемый, отвергаемый обществом, презренный человек, изгой
Билиҥҥи тылынан эттэххэ, уопсастыба көлбөхтөрө мустар сирдэригэр ордууланарым. Онно күүстээх уонна харчылаах эрэ буолуохха наада. И. Федосеев
Кэлэйбитим мин Көрө түһээтин, Күлүккэ хаптаҥныыр, Көлбөхтөртөн, Сиргэ тиийэ тоҥхойор, Сибигинэйэн кэпсэтэр Сирэй көрбөхтөртөн. В. Алданскай
ср. монг. хөлхөг ‘тина’

уот халахайга түс көр түс I
Хараан түүннэргэ бырдах тумса эбии тууһуран киһини-сүөһүнү уот халахайга түһэрэр. Н. Заболоцкай
Кэргэним миигин мөҕөн киирэн бардаҕына, уот халахайга түһэрээччи; халахайга түс көр түс I. Мэҥэ, Амма уолаттара, Биһигини күлүмэҥ, Хата хойутаан, куоттаран, Халахайга түһүмэҥ. И. Эртюков; халахайы харбаата — 1) туга да суох таах туран хаалла. ☉ соотв. остаться с носом
Хара маҥнайгыттан ону ким да аахайбатах, билигин кэлэн халахайы харбыы сылдьабыт. В. Яковлев
Үрүҥнэр күнүс биирдэ кыһыллар оннулара оҥойбутун көрөннөр, халахайы харбаатылар. И. Данилов
«Бу баар» дии санаабыт дьолуҥ туох эрэ биричиинэнэн ыраатан хаалар. Эн дьэ халахайы харбыыгын. Э. Соколов; 2) соһуйан-өмүрэн эрэ хаалла. ☉ Внезапно заметить, обнаружить упущение, вспомнить о чём-л. забытом, спохватиться
Умнуон сөптөөх киһи. Оннооҕор муус өлүөр киһи наадалааҕы умнан халахайы харбааччы. М. Попов
Соторутааҕыта аҕай хааһытыгар туус куппутун умнан, өссө эбии биир ньуосканы булкуйан, халахайы харбаата. Айысхаана
ср. кирг. калакай ‘восклицание, выражающее испуг при неожиданном ожоге’, бур. халаг ‘увы’

тэбис диэнтэн хай
аата. Бардам Баайга үүрүүгэ сылдьар үлэһитэ, тэпсиигэ сылдьар нэктэл кулута хамначчыт уол баар үһү. Софр. Данилов
Килиэби атах иһэҕэр тэпсии — Киһи сиэрин-майгытын кэһии! И. Федосеев
Сүөһү тэпсиититтэн ходуһа кырса бытарыйар, чиҥиир, түргэнник куурар-хатар, тууһурар. ПАЕ ОС
◊ Атах тэпсиитэ — 1) саха төрүт оонньуута: утарыта турар уоллаах кыыс санныларыттан тутуһан, хаҥас атахтарын бокутан, уҥа тилэхтэрин сиртэн араарбакка, тыастаахтык бэйэ-бэйэлэрин атахтарын тэпсэллэр. Ким хаҥас атаҕын көннөрөн, уҥа тилэҕин сиртэн арааран тэпсибит ол туоруур. Быраабыланы тутуһан уһуннук тэпсибит оонньооччу кыайар. ☉ Якутская национальная игра — наступание на ноги: девушка и парень, стоя лицом к лицу и положив руки на плечи друг другу, подгибая левую ногу, пытаются наступить правой на ногу партнёра. Игрок, выпрямивший левую ногу или оторвавший правую пятку от земли, проигрывает. Тот, кто продержится дольше всех, не нарушая правил игры, выигрывает. Сайын эргийэн кэллэҕинэ, чэгиэн салгыҥҥа оонньууҥ арааһа өссө дэлэйэр: кыыртаах кус, иэс баайсыы, сасыһа оонньооһун, атах тэпсии, хайах хостоһуу, кулун куллуруһуута уо. д. а. ЧМА ЭТНББ; 2) саха төрүт үҥкүүтүн биир хамсаныыта: утарыта турааччылар ойуоккалаан атахтарын хардарыта холбуу туталлар. ☉ Элемент якутского национального танца — попеременно приставлять ногу к ноге партнёра, стоящего напротив (правую к правой, левую к левой) с подпрыгиваниями. Бүгүҥҥү үҥкүү дьарыгар атах тэпсиитин үөрэттибит