көппөй диэнтэн дьаһ
туһ. Күөх ууну чаанньыкка кыынньаран, «Көлбөҕүн көппөтөр» дэһэллэр. Күннүк Уурастыырап
Оччоҕо, сэрии, сут саҕана, Үүтэ суох, чэйэ суох туустаах уунан Ийэбит хатаҕалаан аһатара, Уу испитин көппөтө сатыыра. М. Тимофеев

сирэй көрбөх — киһиэхэ сирэйигэр үчүгэй, кэнниттэн холуннара сылдьар киһи. ☉ Лицемер, двуличный человек
Кэлэйэбин мин Көрө түһээтин, Күлүккэ хаптаҥныыр Көлбөхтөртөн, Сиргэ тиийэ тоҥхойор, Сибигинэйэн кэпсэтэр Сирэй көрбөхтөртөн. В. Алданскай
Оҕону сирэй көрбөх, албын, сымыйаччы, ньылаҥнааччы …… оҥоруу үтүө дьыала дэниэн сатаммат. ПБН ОПТ. Ас көрбөх дьон — саппааһырбат, кэлин наада буолуо диэн хаһааммат, булбуттарын тута сиэн иһэр дьон. ☉ Непредусмотрительный, незапасливый народ.

I
туохт. Ыалдьан баран, үтүөрэн чөлгөр түс (хол., ыалдьыбыт харах үтүөрбүтүн этэргэ). ☉ Полностью восстановиться после болезни (напр., о глазах)
Эрэйи эҥээрбитинэн тыырбыппыт да, торбос соммутун устубатахпыт, буор көһүйэбитин уларыппатахпыт, ньылбараҥ харахпыт өҥүрбэтэҕэ, этирик куҥмут туолбатаҕа. Суорун Омоллоон
II
аат.
1. Үүт ас (хол., кымыс) уһуннук турбут иһитин түгэҕэр, ис эркинигэр сыстыбыт хойуу көлбөх. ☉ Вязкий осадок, клейковина на стенках сосуда, в котором долго хранились молочные продукты (напр., кумыс)
Симиир өҥүрэ. ПЭК СЯЯ
2. Киһи, сүөһү ис уорганнарын салыҥнаах бүрүөтэ. ☉ Слизистая оболочка на стенках внутренних органов человека и животных
Оҕо түһэртэрии кэнниттэн ордук үгүстүк үөскүүр ыарыы – матка салахайдаах өҥүрэ тымныйар. ЮВА ДьГ
монг. өнгөр, кирг., телеут. өҥөр

I
туохт., кэпс. Ким эмэ үлэтин түмүгүн апчарый, көлөһүннээн сиэ. ☉ Присваивать себе результаты чужого труда
Кыра-хара норуот көлөһүнүн өҥсөр баайдары, олор илиилэрэ-атахтара буолар дьоннору хаайталыыр этим. Күндэ
II
аат.
1. Үүт ас уһуннук турбут иһитин түгэҕэр, эркинигэр сыстан, олорон хаалбыт хойуу көлбөх, ньоҕох. ☉ Вязкий осадок, вязкая грязь на дне и стенках сосуда, в котором длительное время хранились молочные продукты. Иһит түгэҕин өҥсө. Кымыс өҥсө
2. кэпс. Киһи ис уорганын (хол., оһоҕос) ис өттүн хойуу салыҥа. ☉ Густая слизь на стенках внутренних органов человека (напр., кишок). Оһоҕос өҥсө. Оһоҕоһун өҥсө бараммыт
III
өҥүс бас — моой төрдүн икки өттүнээҕи быччыҥ. ☉ Грудинно-ключично-сосцевидные мышцы (по бокам шеи с обеих сторон). Өҥүс баска оҕуста
□ Икки өҥүс бас. ПЭК СЯЯ
Сыллай кэлэн Миитэрэй өҥүс баһыгар харытын уурда. Амма Аччыгыйа
Хаҥханта кыбдьырына түһэн баран, хамначчытын өҥүс баска саайар. А. Фёдоров
◊ Өҥүс тымыр анат. — киһи моонньун икки өттүнэн барар хорук тымырдар. ☉ Сонная артерия
Мин өҥүс тымыры, чуолкайдаан эттэххэ, каротиднай синуһу, ыга баттыыбын. ДьДьДь
ср. туркм. еҥсе ‘затылок’

аат.
1. Ууга сылдьар сорох харамайдар уонна сорох үүнээйилэр тас өттүлэриттэн, оттон киһиэхэ-сүөһүгэ ас буһарар, тыынар уо. д. а. уорганнарын ис өттүлэрин бүрүйэр ньылбырхай маасса. ☉ Выделяемая некоторыми животными и растениями тягучая скользкая масса, слизь. Балык салыҥа
□ [Бэс тэллэйин сэлээппэтэ] сииктээх кэмҥэ сыстаҥнас салыҥынан бүрүллэр. Г. Угаров
Баҕа тириитэ бэйэтиттэн салыҥы чаалытан таһаарар, ол иһин мэлдьи инчэҕэй буолааччы. ББЕ З
2. Сүөһү, кыыл саҥа төрөөбүт оҕотун түүтүн инчэҕэйэ. ☉ Слизь на новорождённом детёныше животных (напр., на телёнке). Ынах оҕотун салыҥын салаан куурдар
□ Төрөөбүтүнэн тугут ийэтин бастакы уоһаҕын тото-хана испит, ийэтэ тугутун салыҥын үчүгэйдик салаабыт буоллаҕына, кини тымныыга тоҥмот, түргэнник атахтанар. ТНС ОКТК
3
чалахай диэн курдук. Эһэ кини үрдүгэр түһээри күөх салыҥынан тибиирбэхтии …… тоһуйбут. Н. Абыйчанин
[Хабарҕаһыт чэпчэки көрүҥэр] убаһа температурата барбах үрдүүр. Муннуттан аҕыйах уу, онтон күөхтүҥү салыҥ сүүрэр. НПИ ССЫа
4. кэпс. Инчэҕэйгэ сыппыт туох эмэ ньылбырхай кирэ, көлбөҕө. ☉ Скользкий тягучий налёт на предметах, появляющийся от постоянной сырости, слизь. Ууга сыппыт мас салыҥын сотон көтөҕөн таһаардылар
ср. тув. шалыҥ ‘роса’, хак. салым ‘роса’, ног. шылым ‘слизь’, монг. салс ‘слизь’

I
лыҥкынаа диэнтэн холб. туһ. Көмүс былыт кытыытыгар Көтөн тахсыҥ, кыталыктар! Кыҥкынаһыҥ, лыҥкынаһыҥ! Кынаккытын кылбаҥнатыҥ! П. Тобуруокап
Дьокуускай сэттэ таҥараларын дьиэлэрин куолакаллара …… Уол уонна Аҕа таҥаралара ааттарын алҕаан лыҥкынастылар. П. Филиппов
Охтоох саалар тыйыс кирсилэрэ лыҥкынастылар, оноҕос маһа суйулаата, ытыалаһыы буолла. Н. Абыйчанин
II
даҕ.
1. Лыҥкынаан иһиллэр, лыҥкыныыр тыастаах. ☉ Звонкий, звучный, серебристый (напр., о колоколе, голосе)
Кремль чаһытын лыҥкынас тыастара дуораһыйдылар. Л. Попов
Татьяна өр саҥата суох таалан олордо. Онтон били лыҥкынас куолаһа кэһиэҕирэн кэллэ. М. Попов
2. Кытаанах, тыҥ буолан чуордук доргуйар, чуор тыастаах. ☉ Звонкий, гулкий (напр., о морозном воздухе)
Кылбааран үчүгэй даҕаны Мин хаардаах кыраайым кыһына. Кынаттыыр сайдам санааны Чэбдик лыҥкынас салгына. М. Ефимов. Хаар түһэн суһумнуур, суһумнуур Лыҥкынас чигди буолаары. Н. К у р и л о в (тылб.)
△ көсп., кэпс. Күүрэ сылдьар, күүстээх, тыҥ. ☉ Тугой, крепкий, полный силы и энергии (напр., о мышцах)
Баҕа-дьулуур тип-тигинэс, Лып-лыҥкынас өссө миэнэ. Д. Васильев
Бэйэм олус бэрт туруктааҕым, быччыҥнарым лыҥкынастар, көбүөргэ төһө баҕарар өр биликтэһэр, бырахсан туймалдьытыһар кыахтааҕым. ПП ОА
△ көсп., кэпс. Кытаанах майгылаах. ☉ Твёрдый, суровый по характеру, нраву
Үөл бэйэҥ тимирдии лыҥкынас Үйэҕэ даҕаны үүннэргин, Эн эдэр тапталыҥ уйана Эдэркээн ньургуһун курдуга. Р. Баҕатаайыскай. Кыһыл лар лыҥкынас кытаанахтар, Кырыаха да саҕаны ойуттубаттар. С. В асильев
3. көсп., к э п с. Туох да булкааһа, сыыһа, көлбөҕө суох чэгиэн ыраас. ☉ Чистый, ясный, кристальный (напр., о лунном свете)
Түүн уулусса чигдитигэр Ый лыҥкынас уотун кутар. И. Гоголев
От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап
Күндьыл ура ты ыраас, курустаал иһит курдук лыҥкынас этэ. НВ БК
4. көсп., кэпс. Кэрэтик иһиллэр уонна дириҥ иэйиилээх, этигэн. ☉ Звучный, чистый, сокровенный (напр., о с лов е)
Истиҥ, нарын-намчы, кылгас, сороҕор чиҥчаҥ, лыҥкынас, чулуу хоһооннортон түмүллүбүт кинигэни ааҕа олорон бэйэҥ кыырт буолуоххун баҕараҕын. С. Тарасов
Ол д ьэ нары н, лыҥкынас Дорҕооннортон таҥыллан — Уран, намчы, уйаҕас Тыллар төрөөн тахсаллар. М. Ефимов
Таптыыр доҕорбор мичээрэ, Лыҥкынас тылбын нарылыы Хоспор олорон ыллаатым. Дьуон Дьаҥылы
Муусуканан киһи аймах хайдахтаах курдук ыраас кэрэ тапталын, олоххо эрэлин, дууһатын саамай синньигэс утахтарын лыҥкынас иэйиитин этэрэ буолуой? ОАП ОДьТС

1. аат.
2. Тимир салгыҥҥа оҕустаран, сииккэ ылларан буорту буоларыттан тахсар араҕастыҥы-кыһыл, кытархай, кирпииччэ, чаҕылхай халлаан күөхтүҥү, от күөҕэ (хол., алтаҥҥа) дьүһүннээх көлбөх, хох. ☉ Ржавчина
   Дьэбиҥҥэ ылларбыт. Дьэбин быһа сиэбит. Дьэбинин ыраастаа.  Алтан, көмүс дьэбинэ туох да сүрдээх күүстээх дьаат буолар куолута. А. Софронов
   Тимири дьэбин кэбирэтэр, киһини санаа алларытар. Күннүк Уурастыырап
   Сахалыы тыл баарын тухары, Эн тылыҥ дьэбиҥҥэ сиэппэтин. Эллэй
3. көсп. Санаа-майгы сүлүһүнэ, хоһоҕо, куһаҕана. ☉ Ехидство, злопамятность
   Сууйуом-тарыам Дьэбиҥҥит, ньоҕоххут килбэйиэр диэри, Өйгүт-сүрэххит ырааһырыар диэри. И. Алексеев
4. даҕ. суолт. Дьэбин курдук (араҕастыҥы-кыһыл, кытархай, кирпииччэ, чаҕылхай халлаан күөхтүҥү, от күөҕэ) өҥнөөх. ☉ Рыжий, цвета ржавчины (желтоватый, желто-красный, красно-бурый)
   Соххор содуома буолла, ый быыһа дьэбин кугас хараҥа тиксиһэ түһэн кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I
   [Кытай Бахсылааны уус] Аҕыс анньыыны Адаарыччы аспыт курдук, Дьэбин күөх тиҥсири хара тиистэрэ Дьэбидийэн атыгыр гына түстүлэр. П. Ойуунускай. Күөх от араас өҥө - сырдык изумруд таас өҥүттэн оливковайга диэри, чаҕылхай күөхтэн дьэбин курдук араҕаска уонна күрэҥҥэ диэри - сүҥкэн хартыынаҕа курдук улахан куччугуй толбон буолан дэлэйэн сыталлар. ДСН Т
   ♦ Дьэбин амтаннаммыт - айаҕын амтана кубулуйбут, куһаҕан, хабархай амтаннаммыт (ыалдьан, арыгылаан). ☉ Ощущение неприятного, горьковатого вкуса во рту (у человека нездорового или накануне много выпившего алкоголя)
   [Яков] төбөтө дыҥ курдук, …… Айаҕа дьэбин курдук амтаннаммыт. Бэлэһэ кууран хаалбыт - утаппыта олус. Н. Заболоцкай. Дьэбин дьиэһий көр дьэбин уоһуй (уос)
5. Улуу Кудаҥса обургу …… дьэ, эбии дьэбин дьиэһийдэ, дьэ, эбии тыйыс дьүһүннэннэ. П. Ойуунускай. Дьэбин сирэй үөхс. - күлбэтүөрбэт, хаана кэйбэт, тымныы, дьэбидийбит сирэйдээх киһи. ☉ букв. ржавая рожа (о человеке с бесцветным или холодным, суровым лицом)
   Дьэ, хотуой, Дьэс иэдэс, Дьэбин сирэй, Хобуох эмэһэ, Хойуос тумус - Эппит тылбын умуннаргын эрэ Эккиттэнхааҥҥыттан иэстиэм буолуо. П. Ойуунускай
   «Аҕам өстөөх хаххата Буолла, сууттааҥ!» диэбитэ. Ити иһин Павелы Кини өстөөх эһэтэ - дьэбин сирэй Сергей, Өлөрөөрү - кынчаалы Түүнү быһа биилээтэ. Эллэй. Дьэбин уоһуй (уос) - 1) сөбүлээбэккэ кыыһыран, күлүгүр, тыйыһыр (сирэй туһунан). ☉ Потемнеть (от злости, гнева), помрачнеть (о лице)
   [Сэдьүк оҕонньор] дьэбин уоһуйа түһээт, Уйбаанча диэки сүр хатыылаах баҕайытык көрбөхтөөбүтэ. Н. Якутскай
   △ Иҥиэтин, уорастый, тыйыһыр (хаан-сиин, киһи көрүҥэ бүтүннүүтэ). ☉ Иметь угрюмый, неприступный, мрачный вид
   Бадаайкын хаана-сиинэ быһытталанан, уруккутунааҕар өссө ордук дьэбин уоһуйбут этэ. Д. Таас
   Валерий быһыыта-майгыта биллэ уларыйда. Күлбэт-оонньообот, биир кэм дьэбин уоһуйан сылдьар. Софр. Данилов
   Мин эйигин кууспут күммэр Иккиһин төрөөбүтүм. Урукку дьэбин уоспут Дуолан Хара оннугар Ыраас халлаан боотура, өттүк баттанан Күлэн күлүмнүү турара. И. Гоголев; 2) дьиппиэн, дьэки-курус буол, курас, тымныы көрүҥнэн (үксүгэр айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Становиться хмурым, мрачным, пасмурным (обычно о погоде, дне, небе и т. д.); приобретать неуютный, холодный вид
   Былыт ордук хойуннаҕына, халлаан дьэбин уоһуйан, ыгыллан кэлитэлиир. Амма Аччыгыйа
   Саҥардыыҥыта аҕай үөрэ-көтө, тигинии-таҕыныы олорбут сайылыктар иччитэхсийэн, чуумпуран, дьэбин уоһан хаалбыттара. Н. Заболоцкай
   Хара тыа дьэбин уоһуйан иччилээхтик хараара барыйан турар. П. Филиппов
   ◊ Дьэбин уутун курдук - боруҥуй, кытарымтыйар, боруор (өҥнөөх). ☉ Темный, красно-бурый (цвет)
   Кини дьэбин уутун курдук боруҥуй харахтаах, орто уҥуохтаах, түөрт уончатын ааһан эрэр киһи. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Тугу эмэ хойуута, убаҕаһа эбэтэр туох эмэ эбиитэ, былааһыга тэҥҥэ тарҕанарын курдук тугунан эмэ элбэхтик өрө-таҥнары аймаа, хамсат. ☉ Взбалтывать, размешивать чем-л. что-л., добиваясь равномерного смешения состава, мешать. Миини булкуй. Күөһү булкуй
□ Оҕонньор, уотун иннигэр аргынньахтаан олорон, куруускалаах итии чэйин ньуосканан булкуйда. С. Никифоров
Силиммин булкуйар синньигэс мастаахпын. С. Тимофеев
2. Тугу эмэ хамсатар, иһин хасыһар, бурайар эбэтэр сэймэктиир курдук тугунан эмэ тыыт, оймоо. ☉ Перемешать что-л., рыться в чем-л.; вонзать острое во что-л. и ворочать им. Уоту булкуй. Ууну булкуй
□ Антон, кытыыттан тахсан синньигэс ураҕаһы булан киирэн, кута аннын кэриччи булкуйан көрдө да, туох да туһа суох
Мойот биллибэт. Т. Сметанин
Ордьоох төһө эмэ булкуйан баран куйуурун таһаарбыта — туох да кэлбэтэх. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] сохсоҕо киирбэт этэ, уһун ураҕаһы булан, сохсо иһин булкуйара. Оччоҕо сохсо, кураанахха эстэн, күөдэл гына түһэрэ. И. Федосеев
△ Төбө диэн тылы кытта ситимнэстэҕинэ: (төбөҕүн) икки өттүгэр иэҕэҥнэт, хамсат (хол., туохха эмэ олуйтаран тугу диэххин булбакка); (төбөҕүн) садьыйа охсон хамсат, быһыта илгиһин (хол., туохтан эмэ сиргэнэн эбэтэр туохха эмэ буолуммакка — сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ В сочетании со словом төбө ‘голова’: наклонять (голову) то в одну, то в другую сторону (напр., не решаясь сказать что-л. прямо); делать резкие движения, трясти (головой, напр. при испуге, или упрямясь — о животном)
«Сибилигин дуо? Суох, мин тугу да кэпсээбэппин», — дии-дии баһын булкуйбута. Н. Якутскай
Мэччийэ сылдьыбыт субан сүөһүлэр дьиэ таһыгар мүлүрүҥнэһэн кэллилэр. Төбөлөрүн булкуйаллар, кутуруктарынан кымньыылана охсуналлар. Л. Попов
Эмискэ таба, төбөтүн булкуйа-булкуйа, хаһыҥыраата. Тэки Одулок (тылб.)
3. Туохха эмэ эбии атыны холбоо эбэтэр атын-атыны холботолоо. ☉ Прибавлять, примешивать что-л. к чему-л. или соединять что-л. разнородное в одно
[Дьөгүөссэ:] Бэйэ, били оҕолор кэллэхтэринэ, отонноомохтуу түһэн, илдьэ барыллыа. Ыа, дьэ дагдаҕа булкуйан сиир минньигэһикэтэ бэрт буоллаҕа ээ. Күндэ
Биир куул сиэмэҕэ икки куул уоҕурдууну булкуйабын. П. Егоров
[Аянитов] …… булкуйбут кырааскатын палитратын кытыытын диэки бистэ. Софр. Данилов
4. Тугу эмэ туохха эмэ бис, умньаа, төкүнүт. ☉ Обвалять что-л. в чем-л., обмакивать во что-л., валять кого-что-л. в чем-л.
Дьахтар имигэс …… тарбахтарынан лапса оҥорон бурдукка булкуйар. Н. Габышев
Тугу барытын буһаран арыыбытыгар булкуйан сиэхпит. Амма Аччыгыйа
Көмүһү төһө да көлбөххө булкуй — син биир килбэйэн көстө сытыаҕа. Эрчимэн
Сиргэ-буорга булкуйа иликпинэ, киэр буола оҕус мантан!.. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Киһини туох эмэ үчүгэйэ суох суолга холбоо, кытыар. ☉ Вовлекать кого-л. в какое-л. неприятное дело, впутывать
Миитэрэй олус долгуйан олорон Дьөгүөрдээнтэн тугу эрэ ааттаһаркөрдөһөр. «Баһым хас буолуой?..» • диир Дьөгүөрдээн. — «Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума». Амма Аччыгыйа
«Манна, сэриигэ, оҕолору булкуйар эмиэ туохха нааданый?», • дии саныыр Ростов. Л. Толстой (тылб.)
6. Тугу эмэ мээнэ уларытан-тэлэритэн, сөптөөх сааһын, сүрүнүн кэс, бутуй. ☉ Нарушать порядок или основной смысл чего-л., путать, перепутывать, запутывать
[Сүөкүлэ:] Олорор олохпутун аймаан, тиэрэ булкуйан эрэллэр буолбат дуо? А. Софронов
[Улуу Кудаҥса] ол курдук бэрт эрэйи эрэйдэнэн, улуу муҥу көрөн, түҥ-таҥ, тиэрэ-маары булкуйан, араастык ырытан баран …… дьиибэни тэриннэ, дьиктини сананна. П. Ойуунускай
Аҕыс мөһөөҕү сиэн кэбиспитэ тахсан уонна суот дьыалатын хараарчы булкуйан кэбиспитин эбэн, үс сыл хаайыыга сыппыта. Эрилик Эристиин
△ Киһи өйүн бутуйан, сыыһа суолга киллэр, муннар. ☉ Путать, вводить кого-л. в заблуждение
Мин хара айыылаах, хараҥа буруйдаах киһибин, дьон булкуйаннар, таҥнары ытыйаннар, бандьыыттыы сылдьыбытым. И. Бочкарев. Кылаас өстөөҕө, итэҕэл, абааһы туһунан сымыйа сэһэннэри тарҕатан, хараҥа дьон санаатын булкуйар. Н. Габышев
7. Холбонуо суохтары холботолоо, биири атыны кытта бутуй. ☉ Путать, смешивать кого-что-л. с кем-чем-л., принимать одно за другое
Атын киһини кытта булкуйдаҕыҥ буолуо... Амма Аччыгыйа
[Оҕо] Уус дьиэтигэр гаайка, буолта, Тоһоҕо бөҕөнү булкуйан, Аҕатыгар «көмөлөһөрө». Р. Баҕатаайыскай
Түүлү уонна дьиҥнээх түбэлтэлэри бииргэ булкуйан өйдүү-өйдүүлэр, кинилэр туохха эрэ үөрэн, оргууй күлсэ олороллор. Л. Толстой (тылб.)
△ Биири туттар оннугар атын-атыны бутуйан тутун (хол., саҥарарга). ☉ Смешивать, перемешать одно с другим (напр., языки в речи). Нууччалыы-сахалыы булкуйан саҥар
□ Итинтэн сиэттэрэн улам бодоруһан, сахалыы-нууччалыы булкуйан кэпсэтэн барбыттара. Н. Якутскай. Тээнэ эбэҥкилэрин эдэр өттүлэрэ …… эбэҥкилии кэпсэттэхтэринэ, араастаан булкуйа саҥараллар. Я. Семенов. Тэҥн. бутуй I
◊ Күлэ-күлэ күлүн булкуй фольк. — кими эмэ кыайан-хотон күл-көмөр оҥор, суох гын. ☉ Торжествовать победу над кем-л., расправиться, уничтожить кого-л. полностью
Эһэ-эбэ саҕаттан иринньэх бэйэлэрин илгэ быйаҥынан иитиэхтээн киһи-хара оҥорбут күрүөх билэ дьоҥҥун күлэ-күлэ күллэрин булкуйаары, оонньуу-оонньуу уоттарын умуруораары гынна. Күннүк Уурастыырап