ветер || ветреный; ардах-хаар тыала ветер к непогоде; көмнөҕү түһэрэр тыал ветер, сдувающий снег с деревьев (в начале февраля); күнү көтөҕөр тыал ветер, поднимающий солнце (в начале апреля); күүстээх тыал сильный ветер; мас сыырар тыал ветер, приостанавливающий рост деревьев (в конце июня); мууһу сахсатар тыал ветер, при котором рыхлеет лёд (в начале мая); от сыырар тыал ветер, останавливающий рост травы (в конце июля); оту-маһы орохсутар тыал ветер, иссушающий растительность (в конце августа); силлиэ тыал метель; сири куурдар тыал ветер, сушащий землю (в середине мая); суол томтотор тыал ветер, наметающий сугробы на дорогах (в конце марта); сыыр хастыыр тыал ветер, сдувающий снег с возвышенностей; хаар хараардар тыал ветер, сгоняющий снег (в конце апреля); хаары сахсатар тыал ветер, при котором рыхлеет снег (в середине апреля); холлоҕос көтүтэр тыал уст. ветер, уносящий берестяные сосуды из-под зимних запасов (это значит, что зимние припасы кончились); тыала суохха мас хамсаабат погов. без ветра деревья не колышатся (соотв. нет дыма без огня) # тыал тыаһын курдук иһит = пропустить мимо ушей (букв. слушать, как шум ветра); тыал хоту сырыт = не иметь собственного мнения (букв. идти туда, куда ветер дует).

n. wind; тыалыр= v. to blow, become windy

аат. Айылҕаҕа салгын сүүрээнэ, хамсааһына. ☉ Ветер
Күн анныгар күлүгэ да көстүбэккэ күүһүргүүр баар үһү (тааб.: тыал). Тыалбыт тохтообото, сарсыарда турбуппут ордук бэргээбиккэ дылы буолбут. А. Софронов
[Мэник Мэнигийээн] баран истэҕинэ эмискэ сүрдээх тыал түһэр. Суорун Омоллоон
Сибиэһэй тыал сирилээн кэлэн, хатыҥнар сэбирдэхтэрин сиккирэтэр. М. Доҕордуурап
♦ Тыалга (быраҕар) ыһар — тугу эмэ (хол., харчыны) туох да туһата суох, мээнэ барыыр. ☉ соотв. пускать по ветру, бросать на ветер. Үбүн-аһын тыалга бырахпыт
□ Бичтэри күндүлээн, харчыгын тыалга ыһыма. Р. Баҕатаайыскай
Бай да, доҕор! Тутууну аҥаарын да оҥорбокко сылдьан, хайдах оннук элбэҕи [харчыны] тыалга ыстыбыт? С. Никифоров. Тыал киллэрбэт кэпс. — ханнык да көрдөһүүнү ылыммат, истэ да барбат. ☉ Быть глухим ко всяким просьбам (букв. не пропускает (даже) ветер). Көрдөһөн көрдүм да, тойонум тыал киллэрбэтэ
□ — Кырдьык этэбин, — диэтэ кини
— Ханан даҕаны тыал киллэрбэт. Уйгурова приёмҥа хайдах сылдьыбытын, миниистир тугу ыйыппытын …… үтүгүннэрэн хатылаата. Р. Баҕатаайыскай. Тыал <тыаһын> курдук истэр — ончу болҕойбот, кыһаллыбат, кулгааҕын таһынан аһарар. ☉ соотв. пропускать мимо ушей
[Охоноон] үгэһинэн тыал тыаһын курдук истэн кэбиһиэн баҕарда да, бу сырыыга ол соччо кыайтарбата, иһигэр кыйыттан кэллэ. Н. Лугинов
[Маайа Алааппыйа кэлэ сылдьыбытын] силиэстийэһиккэ санатан көрбүтэ да, анарааҥҥыта тыал тыаһын курдук истибитэ быһыылааҕа, соччо болҕойбут көрүҥэ көстүбэтэҕэ. П. Аввакумов
Эн итини тыал тыаһын курдук истимэ, хаайыыга сылдьыы, олоххо табыллыбат буолуу диэн улахан боппуруос. Н. Босиков. Тыал хоту сылдьар — ким тугу эппитинэн сылдьар, бэйэ санаата суох (киһи). ☉ соотв. куда ветер дует. Тыал хоту сылдьар киһи (өс ном.). Тылын тыалга (сиргэбуорга, сыыска) быраҕар — тугу эмэ оҥоруох буолан эрэннэрэн баран толорбот. ☉ соотв. бросать слова на ветер
Тылларын тыалга бырахпат дьон (өс ном.). «Дьээдьэ Вася» эттэ да сокуон. Тылын тыалга бырахпат киһи. «ХС»
Слепнёв хаһан да тылын тыалга бырахпат этэ. «Кыым»
◊ Ардах-хаар тыала — куһаҕан күндьыл кэлиэн иннинэ түһэр тыал. ☉ Ветер к непогоде. Ардах-хаар тыала түспүт. Көмнөҕү түһэрэр тыал — маска, мас лабааларыгар түһэн мустубут хаары түһэрэр күүстээх тыал (олунньу саҥатыгар түһэр). ☉ Ветер, сдувающий снег с деревьев (в начале февраля). Бу көмнөҕү түһэрэр тыал. Сата тыал көр сата
2
Өргөннөөх сата тыал таһырдьа Ыһыыра-хаһыыра турбута. Күннүк Уурастыырап
Онтон сата тыал сапсыйбыт, Уот курбуу чаҕылҕан дапсыйбыт, Сааллар этиҥ лүҥсүйбүт, Самыыр ыаҕастыы куппут. Болот Боотур. Сиккиэр тыал — биллэр-биллибэт кыра тыал. ☉ Лёгкий ветерок
Аргыый таптыы имэрийтээ, Аартык сөрүүн сиккиэр тыала, Дьолу эрэ, дьолу түстээ, Күөх лаампа лыҥкыр тыаһа! П. Тобуруокап
Маҥнай сиккиэр тыал түстэ, онтон күүһүрэн мастар лабааларын хамсатан эйэҥэлэттэ. Л. Попов
Сиккиэр тыал мутукча сыттаах, Сэбирдэх сирилэс тыастаах. Баал Хабырыыс
Силлиэ тыал көр силлиэ. Халыҥ хаар суугунуур, Хатааһын чуҥкунуур, Силлиэ тыал сиксиллэр, Сирэйгэ сипсиллэр. П. Ойуунускай
Күөх нуолур хатыҥҥа силлиэ тыал түспэтэ, Көй элбэх сэбирдэх ол тыалтан күүрбэтэ. Эллэй. Сири куурдар тыал — чалбах уутун көтүтэн бадарааны куурдар тыал (ыам ыйын ортото түһэр). ☉ Ветер, сушащий землю. Сири куурдар тыал түһэн абыраата. Хаар хараардар тыал — хаары уулларар тыал (муус устар бүтүүтэ түһэр). ☉ Ветер, ускоряющий таяние снега (в конце апреля). Хаар хараардар тыал быйыл эрдэлээбит. Хахсаат тыал — сааскы тымныы тыал. ☉ Холодный весенний ветер
Халыҥ көмнөх үллүктэрин Хахсаат тыалбыт хастыы ыһан, Хара тыабыт мастара, Хампа күөхтээх хаарыан сайын Хаһан кэлэр диэбиттии, Хамсыытыаһыы иэрийдилэр. Күннүк Уурастыырап
Хатыҥ тохтор, үрэллэр Сэбирдэҕин кытары Хахсаат тыалга үүрдэрэн Кэпсиир кэриэс тылларын. П. Тобуруокап
ср. тат. давыл, каракалп. дауыл ‘буря’, коми төв, удмурт. төл ‘ветер’

аат. Ардах, хаар булкааһыктаах сытыы, тымныы тыал. ☉ Холодный, пронизывающий ветер, несущий дождь или снег
Күһүҥҥү тыа барахсан ыраас, чэбдик этэ; тыал-куус суоҕа, уһун кыһыны быһа саба үллүйэн сытыахтаах хаар баттыгы күүтэн хамсаабакка иһийэн турара. Далан
[Манна] кыһын киһи кыстыыр кыаҕа суоҕа — тыал-куус курдаттыы ааһар. Е. Неймохов
Хайа да бэйэлээх силбиккэ, тыалга-кууска, тымныыга күн аайы Шосткаҕа диэри кэлэ-бара балтараа көс сири хаамабыт. КИ АДББ